W latach 2007–2013 obwód kaliningradzki był dość aktywnie zaangażowany w realizację współfinansowanego ze środków UE programu współpracy transgranicznej Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa „Litwa–Polska–Rosja 2007–2013”. Program ten był przeznaczony przede wszystkim na rozwój infrastruktury obszarów przygranicznych Litwy, Polski i obwodu kaliningradzkiego, jednak tematyka zrealizowanych w jego ramach projektów wyszła daleko poza czysto materialne interesy. To właśnie temat rosyjsko-polsko-litewskiego współdziałania kulturalnego przewijał się jak czerwona nić przez większość projektów programu.
Wydaje się, że szereg projektów mających na celu ożywienie współpracy kulturalnej zasługuje na uwagę nawet po ich zakończeniu, choćby dlatego, że dają one odpowiedzi na pytania, dlaczego muzea nie mają granic, jak daleko Kaliningradowi do Atlantydy, jak przejść Skrzyżowania 2.0 i wiele innych.
„Muzea poza granicami” – projekt zrealizowany przez Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu i kaliningradzkie muzeum „Brama Frydlandzka”.
Oczywiście ważną częścią realizacji projektu z finansowego punktu widzenia był właśnie rozwój infrastruktury – modernizacja wyposażenia muzeów. Jednak główny nacisk w realizacji „Muzeów bez granic” położono na ożywienie współpracy kulturalnej, popularyzację wspólnego dziedzictwa kulturowego, poszukiwanie wspólnych prawidłowości rozwoju Elbląga i Kaliningradu–Królewca w przeszłości i obecnie.
Poszukiwanie punktów styczności kulturowej i historycznej stało się okazją do stworzenia w ramach tego projektu filmu dokumentalnego „Świadectwa”, przygotowanego na podstawie opowieści i wspomnień z dzieciństwa świadków rozwoju i upadku Elbląga i Królewca w pierwszej połowie XX wieku. Przygotowano także rosyjsko-polskie przewodniki turystyczne, przeprowadzono wiele wystaw, przedsięwzięć edukacyjnych itd.
Bodaj najważniejsze w realizacji „Muzeów bez granic” i najcenniejsze dla rozwoju współpracy kulturalnej było to, że warstwa ideowa projektu zmierzała do gromadzenia faktów, które mogą połączyć historię obu miast, pokazać ogólny obraz życia regionów, ich wzajemną zależność, a także nierozerwalność więzi kultur w przestrzeni pogranicza.
„Atlantyda Pogranicza” – projekt współpracy Polski, Litwy i obwodu kaliningradzkiego, którego celem było stworzenie wspólnego szlaku kulturowego, prowadzącego z polskich Sejn i Krasnogrudy przez litewskie Kiejdany do Kaliningradu. Choć „Atlantyda Pogranicza” nie doczekała się znaczącego zainteresowania mediów ani obwodu kaliningradzkiego, ani Polski i Litwy, i nie miała poważnego wsparcia finansowego, to spośród wszystkich projektów zrealizowanych w ramach programu współpracy transgranicznej Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa właśnie on wyraźnie się wyróżnia. Przede wszystkim trzeba zdawać sobie sprawę, że współpraca turystyczna między obwodem kaliningradzkim, Polską i Litwą przebiega obecnie asymetrycznie, gdyż zainteresowanie kaliningradczan „przygraniczną zagranicą” jest znacznie większe niż zainteresowanie Polaków i Litwinów naszym regionem. Dlatego wszelkie, nawet niewielkie projekty popularyzujące kaliningradzkie szlaki turystyczne są dla nas niezwykle cenne.
W tym kontekście warto zauważyć, że jednym z rezultatów tego projektu była publikacja „Przewodnika po szlaku kulturowym Atlantydy Pogranicza: Krasnogruda-Sejny, Kiejdany, Kaliningrad”. Ponadto strona projektu jest jedną z nielicznych anglojęzycznych platform internetowych, na których można zapoznać się z informacjami o atrakcyjnych turystycznie obiektach obwodu kaliningradzkiego.
Dialog wielokulturowy – teatry wielokulturowe
Partnerami w realizacji tego projektu były Teatr im. Aleksandra Sewruka w polskim Elblągu, Kaliningradzki Obwodowy Teatr Dramatyczny i Kłajpedzki Państwowy Teatr Muzyczny na Litwie.
Zadaniem minimum „teatrów wielokulturowych” było zbudowanie współpracy między wymienionymi teatrami, maksimum – wyniesienie rosyjsko-polsko-litewskiej współpracy kulturalnej na jakościowo nowy poziom.
Trzeba przyznać, że rezultaty projektu potwierdziły, iż nawet niewielkie programy współpracy są w stanie realizować zadania maksimum.
I tak w trakcie realizacji projektu opracowano jeden wspólny scenariusz spektaklu w językach polskim, litewskim i rosyjskim. W efekcie trójjęzyczny spektakl wystawiono na scenach uczestniczących w projekcie teatrów, co bez przesady uczyniło ten program współpracy prawdziwym przełomem w rozwoju kulturalnego trialogu Rosji, Polski i Litwy.
Warto też zauważyć, że dość niezwykłym rezultatem projektu stała się metodologia wielokulturowej współpracy w dziedzinie teatru, wypracowana w trakcie szeregu prób „Romea i Julii” z udziałem polsko-litewsko-rosyjskiej grupy – 60 aktorów, 30 pracowników technicznych sceny, 13 producentów i 3 koordynatorów.
„Bliski nieznajomy: rozwój wzajemnego zrozumienia między mieszkańcami Gdańska, Kaliningradu i Kłajpedy”
Głównym zadaniem projektu „Bliski nieznajomy” był rozwój trójstronnej współpracy instytucji kultury i profesjonalistów działających w sferze kultury i sztuki współczesnej Kaliningradu, Gdańska i Kłajpedy. Partnerami w realizacji projektu były Bałtycki Oddział Państwowego Centrum Sztuki Współczesnej, „Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia” (Gdańsk, Polska) i „Kłajpedzkie Centrum Związków Kulturalnych” (Kłajpeda, Litwa).
Z punktu widzenia rozwoju współpracy kulturalnej ten projekt również można określić jako jeden z najcenniejszych spośród wielu zrealizowanych w ramach programu współpracy transgranicznej Litwa–Polska–Rosja 2007–2013, ponieważ sprzyjał on przede wszystkim rozwojowi trójstronnych kontaktów i wymianie doświadczeń między przedstawicielami konkretnych zawodów twórczych.
W trakcie realizacji projektu „Bliski nieznajomy” artyści z obwodu kaliningradzkiego, Polski i Litwy stworzyli dzieła poświęcone rosyjsko-polsko-litewskim stosunkom sąsiedzkim.
Poszukiwanie tego, co wspólne i łączące, było, podobnie jak w poprzednio wspomnianych projektach, głównym kryterium.
Znawcom sztuki współczesnej można polecić wydane w ramach projektu katalogi wystaw „Witosław Czerwonka. Trzy sny”, „Made in Kaliningrad”, „Russian Red”, „Spotkanie. Skradziona przeszłość”, „9000 km”, „Bliski nieznajomy” oraz zbiór tekstów „RussianRed: PolishWaysofSeeing”.
Osobno warto podkreślić, że projekt „Bliski nieznajomy” dotknął także sfery współpracy turystycznej. W 2013 roku odbyła się badawcza ekspedycja artystyczna, na podstawie której opracowano 5 wspólnych (trójstronnych) przelotowych szlaków turystycznych, a także wydano artystyczny przewodnik „Art-przewodnik: Gdańsk – Kaliningrad – Kłajpeda”.
„Zalewy jako skrzyżowania turystyki i współdziałania narodów południowo-wschodniego Bałtyku – SKRZYŻOWANIA 2.0”
„Skrzyżowania 2.0” – projekt również zrealizowany w ramach programu współpracy transgranicznej Litwa–Polska–Rosja 2007–2013 – stał się bodaj najbardziej znanym spośród przedstawionych wyżej i jednym z najbardziej zakrojonych na szeroką skalę. W jego realizacji uczestniczyło 13 partnerów z Litwy, Polski i obwodu kaliningradzkiego. Głównym partnerem projektu po stronie rosyjskiej był Bałtycki Uniwersytet Federalny im. Immanuela Kanta.
Jednym ze szczególnie cennych priorytetów realizacji tego projektu z punktu widzenia trójstronnej współpracy kulturalnej było wsparcie różnych festiwali tematycznych, mających na celu rozwój transgranicznej atrakcyjności turystycznej stron-uczestników: Litwy, Polski i obwodu kaliningradzkiego. Warto wspomnieć o Dniach Dawnych Rzemiosł w skansenie epoki wikingów „Dawna Sambia” (który również zbudowano ze środków projektu „Skrzyżowania 2.0”), położonym na terenie parku narodowego „Mierzeja Kurońska”.
Ponadto pod swoją „opiekę” w latach 2013 i 2014 projekt „Skrzyżowania 2.0” wziął międzynarodowy festiwal rekonstrukcji historycznej i muzyki „Narody Bałtyku”, odbywający się w obwodzie kaliningradzkim od 2006 roku. W obu festiwalach w latach 2013–14 uczestniczyło około 100 przedstawicieli klubów rekonstrukcji historycznej, rzemieślników i zespołów muzycznych z Rosji, Białorusi, Polski, Litwy, Łotwy i Szwecji.
Oczywiście można zadać pytanie, co się stało, gdy przedstawione projekty dobiegły końca, wskazać, że część działań projektowych nie znalazła dalszej kontynuacji i rozwoju.
Jednak, o dziwo, zrealizowane projekty mają wartość samą w sobie, ponieważ łączy je idea – poszukiwanie tego, co nas łączy; to pomaga przezwyciężać nieufność i uprzedzenia oraz tworzy podstawę przyszłej współpracy.
Choć ich realizacja nie zyskała wszechstronnego zainteresowania i szerokiego rozgłosu, z pewnością przygotowała grunt pod kolejne dokonania.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
