W XIV wieku (przypuszczalnie między 1320 a 1330 rokiem) we wsi Bałga zbudowano pierwszy kościół. W czasach zakonnych nabożeństwa odprawiali w nim tradycyjnie księża i kapelani z zamku. Ponieważ jednak zwykły śmiertelnik nie samym pokarmem duchowym żyje, od 1430 roku wspomina się o karczmie we wsi. A w 1447 roku zbudowano tam wiatrak.
Jak wiadomo, niemieckie nazwiska pierwotnie wskazywały miejsce pochodzenia człowieka. Już w XIV wieku wspomina się o osobach pochodzących z Bałgi. Najbardziej znanymi z nich byli Günther von Balga, rajca w Starym Mieście (1339), oraz notariusz warmiński Naki von Balga (1349). Johann von Balga wymieniany jest jako mnich klasztoru oliwskiego (1337). W Toruniu (Thorn) mieszkali Heinrich i Johann von Balga (1339) oraz kupiec Bartold von Balga (1350), a w Braniewie (Braunsberg) – Claus von der Balga (1361).
Wieś Bałga była wielokrotnie pustoszona przez Polaków i ich sojuszników podczas wojny trzynastoletniej (1454–1466). W 1518 roku niespodziewanie zagrożony okazał się miejscowy kościół: władze nakazały przenieść go dalej od zamku i chować parafian w innym miejscu. Jednak wojna zakonu krzyżackiego z Polską, która wybuchła w 1519 roku, znana jako wojna konna (Reiterkrieg), sprawiła, że o tych planach zapomniano i nigdy już do nich nie wrócono. W trakcie tej wojny wieś Bałga została napadnięta przez Polaków. W 1520 roku spalili oni młyn. Wkrótce jednak odbudowano go w tym samym miejscu.
Pieczęć komtura bałgijskiego.
Po utworzeniu w 1525 roku świeckiego państwa – Księstwa Pruskiego, w którym religią państwową stał się luteranizm – zamek Bałga przeszedł w posiadanie pierwszego protestanckiego biskupa pomezańskiego Georga von Polentz / Polenz (ok. 1478–1550), a do kościoła w Bałdze w 1546 roku skierowano luterańskiego pastora.
Plan osady wokół zamku Bałga z książki Adolfa Boettichera „Sztuka i architektura Natangii”.
Przy świątyni otwarto szkołę, w której uczyły się dzieci (głównie chłopcy) z Bałgi i najbliższych wsi. Ponieważ duchowni nie mieszkali już na zamku, po raz pierwszy zbudowano we wsi dom pastora. W ogóle pastor kościoła w Bałdze był w tamtych latach człowiekiem dość zamożnym – jego roczna pensja w 1575 roku wynosiła 70 marek. Porównywanie dawnych kwot pieniężnych ze współczesnymi jest dość trudne, ale dla ogólnej orientacji można przyjąć, że za jedną markę można było wówczas kupić krowę. Co prawda początkowo pastorowi nie przydzielono działki ziemi na własne gospodarstwo. Później jednak otrzymał do dyspozycji nadział o powierzchni 2 włók chełmińskich, 19 morgów i 294 prętów, co odpowiadało mniej więcej 210 ha. Uważano, że taka działka pozwala wyżywić około dwóch i pół rodziny chłopskiej.
Życie mieszczan i chłopów w epoce przedkapitalistycznej składało się z samych regulacji i ograniczeń. Ściśle limitowano wszystko: liczbę gospodarstw w miejscowościach, wielkość uprawianych działek, długość dnia pracy, liczbę i jakość wyrobów rzemieślniczych, ceny produktów rolnych i towarów nieżywnościowych. Ówcześni panowie ziemscy i urzędnicy nie znali jeszcze praw rynku, ale wieloletnie doświadczenie podpowiadało im, że właśnie w ten sposób można uniknąć kryzysu nadprodukcji, nieuczciwej (i uczciwej!) konkurencji, wzrostu i załamania cen, zbyt szybkiej dewaluacji monety oraz wstrząsów społecznych na tle zubożenia całych warstw ludności. Niemal każdy rodzaj działalności wymagał licencji, patentu lub specjalnych przywilejów.
Bez patentu można było warzyć piwo na własne potrzeby, ale jeśli chciałeś wymienić nadwyżki piwa na gliniane garnki sąsiada – kupuj przywilej na otwarcie browaru, a jeśli twoje piwo jest tak dobre, że gotowa jest je kupować i pić cała wieś – zdobądź patent na otwarcie karczmy.
Osada, zamek i majątek z lotu ptaka.
Przywileje te nie były jednak w wolnej sprzedaży – jeśli ktoś już otworzył we wsi karczmę, zdarzało się, że drugiego patentu w ogóle nie dało się kupić. W każdym razie nie uczciwą drogą, bez przekupienia urzędnika. Ograniczenia od czasów zakonnych dotyczyły też osad przy miastach i zamkach. Uważano, że mieszkańcy takich osad powinni zajmować się pielęgnacją ogrodów przy miastach i zamkach. Dlatego przylgnęła do nich nazwa „ogrodnicy” (Gärtner). Warto tu przypomnieć nazwy przedmieść Królewca, które również nazywano „ogrodami” – Roßgarten (Ogród Koński), Alter Garten (Stary Ogród), Nasser Garten (Mokry Ogród). „Ogrodnicy” oczywiście często wykonywali inną pracę i świadczyli mieszkańcom zamków i miast inne usługi, ale jako nadział ziemi mogli mieć tylko niewielkie działki. Zamek był przy tym zobowiązany przydzielić pracownikom pastwiska i paszę dla ich własnego bydła.
W 1617 roku specjalnym reskryptem „ogrodnikom” przy zamku Bałga zezwolono na posiadanie nie więcej niż dwóch koni, dwóch krów, jednego cielęcia i czterech świń. Uważano, że ograniczy to popyt i ceny siana i owsa, a zarazem nie dopuści do spadku cen mięsa. W 1669 roku do Bałgi przyjechała nawet komisja objazdowa, która ustaliła, że miejscowi „ogrodnicy” rażąco łamią prawo. Bydła nikomu nie odebrano, ale trzeba było płacić od niego podatek. W ogóle ludność Bałgi żyła wówczas dość ubogo. Wielu „ogrodników” popadło w niewolę za długi, tylko jeden chłop był wolnym kölmerem / Kölmer lub Köllmer – wolnym rolnikiem uprawiającym swój nadział na prawie chełmińskim, tj. na zasadach dzierżawy z opłatą pieniężną i w naturze.
Plan wsi Bałga.
Ten kölmer o nazwisku Krüger był postacią nader godną uwagi. Jego przodkowie wymieniani są jako osoby uprzywilejowane jeszcze od czasów zakonu krzyżackiego. Członkowie tej rodziny niezmiennie pełnili funkcję sołtysa wsi. W 1536 roku jako jedyny otrzymał prawo łowienia ryb na własny stół, a w 1559 roku prawo to rozszerzono do połowu 30 worków ryb przy użyciu sześciu sieci.
Miejscowi mieszkańcy na saniach z żaglem przy brzegu Bałgi.
Mimo położenia nad brzegiem zalewu wieś Bałga nigdy nie była wsią rybacką. Być może wynikało to ze zbyt surowych warunków uzyskiwania licencji na połów ryb, ale wiarygodnie wskazać przyczyny, dla których miejscowi zrezygnowali z rybołówstwa, jest trudno.
W 1642 roku w kościele w Bałdze zainstalowano organy. Etatowy organista był zarazem kierownikiem chóru kościelnego – kantorem – i nauczycielem szkolnym. Przydzielano mu szkolną działkę ziemi pod gospodarstwo pomocnicze. Poza tym otrzymywał wynagrodzenie za pracę nauczyciela. W rezultacie nauczyciel w Bałdze miał całkiem niezły dochód. W 1654 roku parafia w Bałdze, zawsze uważana za dość małą, powiększyła się o kolejne trzy wsie: Newecken (Timiriaziewo), Rensegut (54°31'31'' szer. płn., 20°01'24'' dł. wsch.) i Romansgut (54°30'10'' szer. płn., 20°01'28'' dł. wsch.)
W 1736 roku stary wiatrak przebudowano po raz kolejny i ostatni. Po przebudowie przetrwał jeszcze 174 lata i został zniszczony przez huragan dopiero w 1910 roku.
W XVIII wieku w Bałdze wzrosła liczba właścicieli. Chętnym do rozpoczęcia działalności rolniczej w okolicy wydawano dokumenty na dziedziczne posiadanie działki. Potem mieli oni zacząć uprawiać nieużytki oraz porzucone ziemie państwowe i kościelne. Do 1785 roku we wsi był tylko jeden kölmer – Krüger, będący sołtysem. Oprócz niego mieszkało tu 43 właścicieli w 39 domach, pastor, kantor, trzech pracowników karczmy, 18 pracowników gorzelni, dwóch pracowników kościoła, 16 chłopek i jeden młynarz. Wśród mieszkańców byli cieśla, stolarz, murarz, bednarz, piekarz, kołodziej, tkacz płócienny (bez licencji), dwóch krawców i szewc.
Domy gościnne zur Haneda („Pod Hanedą” – tak nazywała się pruska twierdza, na której miejscu zakon krzyżacki zbudował zamek Bałga) i Burg Krug („Karczma Zamkowa”) przy wejściu na przedzamcze Bałgi.
Ogólnie opis wsi pozostawia dość ponure wrażenie. Odnotowuje się, że ziemia jest tu piaszczysta i bardzo uboga, plony niskie, a łąki do wypasu i sianokosów przeciętnej jakości. W okolicy w ogóle nie ma lasu i mieszkańcy muszą go kupować w sąsiednich majątkach, do których należały rozległe „lasy szlacheckie”. W gospodarstwach wiejskich było 51 koni, 7 źrebiąt, 10 wołów, 62 krowy, 9 cieląt i 73 świnie.
Wnętrze tawerny Burg Krug.
Mniej więcej od 1800 roku w Bałdze zaczynają osiedlać się armatorzy, kapitanowie statków i marynarze. Ich statki najczęściej stały w pobliżu, przy przystaniach wsi Rosenberg (osiedle Krasnofłotskoje w granicach miasta Mamonowo). Bliżej połowy XIX wieku domy w Bałdze zaczynają kupować marynarze z Piławy / Pillau (Bałtijsk). Żadnych średniowiecznych zakazów połowu ryb już wtedy nie było, jednak ludzie pracujący na Zalewie Wiślanym / Frisches Haff (Zalew Kaliningradzki) tradycyjnie woleli osiedlać się tam, gdzie od dawna istniały przystanie i porty.
W XIX wieku obok zamku Bałga istniały dwie jednostki administracyjne: gmina wiejska Balga Flecken i okręg dworski (Gutsbezirk) Majątek (folwark) Bałga. Fleckenami nazywano w Prusach duże miejscowości wiejskie, skupiające wokół siebie najbliższe wsie. Musiały w nich być kościół parafialny, szkoła i targ. Niektóre fleckeny liczbą mieszkańców dorównywały małym miastom, ale ludność zajmowała się w nich tradycyjnie rolnictwem. Jeśli działały tam niewielkie zakłady, to nastawione były na przetwórstwo produktów rolnych. Poza tym we fleckenach mogły znajdować się tartaki i małe warsztaty wytwarzające towary pierwszej potrzeby na rynek lokalny. Władze prowincji i powiatów wspierały rozwój fleckenów, ponieważ pozwalało to stosunkowo niewielkim nakładem poprawić dostęp ludności wiejskiej do podstawowych świadczeń socjalnych.
Schronisko młodzieżowe w Bałdze.
Właśnie w połowie XIX wieku rośnie liczba chętnych do zamieszkania w tym malowniczym miejscu. Do 1846 roku w majątku i fleckenie Bałga było 65 domów mieszkalnych.
Droga brzegiem Zalewu Wiślanego z Rosenbergu do Bałgi.
Flecken Bałga od 1818 roku stanowił gminę wiejską w powiecie Heiligenbeil (Mamonowo). Kościół w Bałdze był parafialnym dla okolicznych wsi i majątków – w sumie do parafii należało 12 miejscowości. W 1871 roku Bałga liczyła 61 domów mieszkalnych, we wsi mieszkały 183 rodziny i 5 osób samotnych. 11.06.1874 gmina wiejska Flecken Bałga została włączona do nowo utworzonego okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Bałga.
Majątek Bałga od 1867 roku stanowił okręg dworski w powiecie Heiligenbeil. Majątek należał do parafii Bałga. W 1871 roku do okręgu dworskiego Bałga oprócz samego majątku należały także leśniczówka Lokehnen / Waldhaus Lokehnen (Jabłoczkino) i bezimienne oddalone zagrody (Abbauten). Łącznie w okręgu dworskim Bałga w 1871 roku było 17 domów mieszkalnych (w tym 5 w Abbauten i 1 w Lokehnen), w których mieszkało 45 rodzin i 1 osoba samotna. 11.06.1874 okręg dworski Bałga został włączony do nowo utworzonego okręgu urzędowego Bałga. Od 1883 roku zarządcami okręgu urzędowego Bałga niezmiennie byli przedstawiciele rodu von Glasow, właściciele folwarku (majątku) Bałga.
W 1905 roku do okręgu dworskiego Folwark Bałga należały: Nowy Folwark Bałga, Stary Folwark Bałga, wieś Schneckenberg i ruiny zamku Bałga. Nie później niż w 1908 roku okręg dworski Bałga przekształcono w gminę wiejską Majątek Bałga / Balga Gut.
30.09.1928 gminy wiejskie Flecken Bałga i Majątek Bałga połączono w gminę Bałga. Odpowiednio gmina Bałga składała się odtąd ze wsi Flecken Bałga, majątku Bałga, nowego i starego folwarku Bałga, wsi Schneckenberg i ruin zamku Bałga.
Uporządkowany teren przedzamcza zamku Bałga.
Od końca XIX wieku Bałgę zaczęto postrzegać jako cel turystyczny. Wyremontowano i obsadzono drzewami drogę z Groß Hoppenbruch (Znamienka), gdzie znajdowała się najbliższa Bałgi stacja kolejowa. 25.05.1925 właściciel karczmy otworzył na brzegu zalewu kąpielisko. W 1929 roku w wieży przedzamcza otwarto muzeum regionalne, opowiadające o historii zamku i powiatu Heiligenbeil.
Kamienie z murów obronnych zamku Bałga odpoczywają na plaży po stuletnich trudach wojennych.
Turyści chętnie kupowali obrazy berlińskiego malarza Kurta Malza / Malz, który przeniósł się tu specjalnie po to, by malować miejscowe malownicze krajobrazy. Obok muzeum działała restauracja, w której gościom proponowano przede wszystkim dania z miejscowych ryb – węgorza i sandacza. Mieszkańcy Bałgi w sezonie turystycznym dorabiali przewozem konnymi wozami, dowożąc odwiedzających ze stacji kolejowej do zamku. Bilet kosztował 50 fenigów, ale wielu gości zamku wolało przejść się pieszo malowniczą drogą. W 1931 roku właściciel hotelu „Dom Bałga” (Haus Balga) uruchomił połączenie autobusowe między stacją Groß Hoppenbruch (Znamienka) a wsią Bałga.
Przed II wojną światową chłopi z Bałgi uprawiali głównie ziemniaki i żyto; plony oceniano ogólnie jako dobre. Szczególnie rozwinięta była jednak hodowla. Był sad owocowy o powierzchni ok. 6,8 ha. We fleckenie Bałga działały firma budowlana, firma malarska, rzeźnia, sklepy spożywczy, węglowy, rybny i pasmanteryjny, dwa warsztaty szewskie, dwie pracownie krawieckie i zakład naprawy odzieży. Była też pasieka.
W 1939 roku przed wjazdem na plateau zamkowe ustawiono kamień pamiątkowy z okazji 700-lecia założenia Bałgi.
Po bombardowaniach Królewca przez brytyjskie Królewskie Siły Powietrzne 27–28 i 29–30 sierpnia 1944 roku Bałga uczestniczyła w zakwaterowaniu królewczan, którzy stracili dach nad głową. W lesie pod wsią zbudowano 12 domków dla pogorzelców. W marcu 1945 roku w rejonie Bałgi duże zgrupowanie niemieckie zostało przyparte do zalewu. Zebrała się tam także ludność cywilna, próbująca przedostać się przez zalew na Mierzeję Wiślaną. W wyniku zmasowanego ostrzału artyleryjskiego uszkodzone zostały budynek przedzamcza, kościół i domy we wsi Bałga. Oddziały Wehrmachtu poniosły znaczne straty. Bałga została ostatecznie zdobyta 29.03.1945 po zaciętej walce.
Plaża pod murami zamku Bałga.
17.11.1947 wieś Bałgę przemianowano na osiedle Wiesiołoje. Początkowo osiedle Wiesiołoje weszło w skład sielsowietu mamonowskiego. W 1978 roku w osiedlu były cztery domy, z czego trzy na terenie otwartej w Wiesiołoje bazy turystycznej „Portowik”.
Portal kościoła w Bałdze.
Na miejscu dawnego Schneckenbergu zbudowano stację paliw (Znamienka-Nowaja-3) – obiekt wojskowy przeznaczony do przyjmowania, przechowywania i przelewania paliwa z cystern o rozstawie torów radzieckim do cystern o rozstawie europejskim. Na mapie oznaczano ją jako fermę bydła mlecznego.
Około 1988 roku osiedle Wiesiołoje wykreślono z ewidencji, choć pozostawały w nim jeszcze budynki. W latach 90. na miejscu folwarku i majątku Bałga oraz w okolicy powstało stowarzyszenie działkowe. Stację paliw zakonserwowano. W 2018 roku stacja paliw jest wykorzystywana przez firmę komercyjną, obok niej znajduje się osiedle mieszkaniowe dla pracowników. Teren działkowy jest częściowo zabudowany domami, w których mieszkają na stałe ludzie, jednak oficjalnie osiedle Wiesiołoje nie istnieje.
W 2021 roku ruiny zamku Bałga wzięła w dzierżawę autonomiczna organizacja non-profit (ANO) „Dziedzictwo Fortyfikacyjne Obwodu Kaliningradzkiego”, którą kierują kaliningradzki architekt Artur Sarnitz i jego partner biznesowy, budowlaniec i konserwator Walerij Szczerbatych. Teren został całkowicie oczyszczony i jest przygotowywany do wykopalisk archeologicznych. Obecnie (koniec 2024 roku) jest w pełni uporządkowany, wytyczono tu sieć bezpiecznych ścieżek turystycznych, ustawiono tablice informacyjne o historii miejsca, trwają prace projektowe. Dzierżawcom wielokrotnie przychodził z pomocą kaliningradzki ruch wolontariacki „Strażnicy Ruin”.
Zabytki: ruiny przedzamcza zamku Bałga (XIV w.), ruiny kościoła w Bałdze (XIV w.), pozostałości fos i wałów zamku (1239), pozostałości nabrzeża, pozostałości nagrobków z XVIII–XIX w., stary bruk w lesie. Miejsce jest zabytkiem archeologicznym i przyrodniczo-historycznym obszarem chronionym.
Informacje dodatkowe
Liczba ludności majątku i wsi Bałga (od 1928 – połączonej gminy Bałga): 1508 – 80, 1817 – 539, 1845 – 937, 1867 – 928, 1871 – 953, 1890 – 857, 1905 – 699, 1925 – 734, 1933 – 729, 1939 – 753 mieszkańców.
Liczba ludności gminy Flecken Bałga: 1867 – 685, 1871 – 699, 1885 – 635, 1905 – 504, 1910 – 483 mieszkańców.
Liczba ludności okręgu dworskiego Bałga: 1867 – 243, 1871 – 254, 1885 – 237, 1905 – 195, 1910 – 219 mieszkańców.
Liczba ludności Starego Folwarku Bałga: 1905 – 16 mieszkańców.
Liczba ludności Schneckenbergu: 1905 – 11 mieszkańców.
Liczba ludności ruin zamku Bałga: 1905 - 4 mieszkańców.
Struktura ludności flecken Bałga w 1871 roku: chrześcijanie ewangelicy – 693, katolicy – 3, inni chrześcijanie – 3, dzieci do 10 lat – 191, umiejący czytać i pisać – 444 (z 459 ankietowanych, 97%), głuchoniemi – 1, umysłowo chorzy – 1.
Struktura ludności okręgu dworskiego Bałga: wszyscy 254 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do 10 lat – 47, umiejący czytać i pisać – 175 (85%), niewidomi – 1, umysłowo chorzy – 1.
Liczba domów mieszkalnych we wsi i majątku Bałga: 1785 – 39, 1846 – 65, 1871 – 78, 1905 – 81, 1925 – 86, 1939 – 91.
Struktura gospodarstw według wielkości działki w 1939 roku: 0,55 ha – 8, 5-10 ha – 4, 10-20 ha – 6, 20-100 ha – 4, ponad 100 ha – 1.
Skład parafii Bałga
Bałga / Balga (Wiesiołoje), Follendorf (Rybakowo), Groß Hoppenbruch (Znamienka), Kahlholz (Łozowoje), Lindenberg (54°31'05'' szer. płn., 19°58'32'' dł. wsch.), Newecken (Timiriaziewo), Rensegut (54°31'31'' szer. płn., 20°01'24'' dł. wsch.), Ritterthal (54°30'40'' szer. płn., 20°00'12'' dł. wsch.), Romansgut (54°30'10'' szer. płn., 20°01'28'' dł. wsch.), Schneckenberg (Wiesiołoje, część), Schrangenberg (54°30'47'' szer. płn., 20°00'30'' dł. wsch.), Wolitta (Utkino).
Okręg urzędowy Bałga
11.06.1874 w powiecie Heiligenbeil utworzono okręg urzędowy nr 29 Bałga, w skład którego weszły trzy gminy wiejskie: Balga Flecken (Wiesiołoje), Kahlholz (Łozowoje) i Wolitta (Utkino), a także osiem okręgów dworskich: Folwark Bałga / Balga Vorwerk (Wiesiołoje), Lokehnen (Jabłoczkino), Mükühnen (Niekrasowo, obecnie część Moskowskoje), Partheinen (część Moskowskoje), Wangnieskeim (54°32'12'' szer. płn., 20°04'43'' dł. wsch.), Weßlienen (Kuncewo), Wolittnick (Primorskoje) i Młyn Wolittnick / Wolittnick Mühle (Primorskoje). Po reformie administracyjnej w 1881 roku okręg urzędowy Bałga składał się z pięciu gmin wiejskich (Balga Flecken (Wiesiołoje), majątek Bałga / Balga Gut (Wiesiołoje), Kahlholz (Łozowoje), Lindenberg (54°31'05'' szer. płn., 19°58'32'' dł. wsch.), Wolitta (Utkino)), pięciu okręgów dworskich (Lokehnen (Jabłoczkino), Mükühnen (Niekrasowo, obecnie część Moskowskoje), Partheinen (część Moskowskoje), Weßlienen (Kuncewo), Wolittnick (Primorskoje)) oraz części nadleśnictwa Födersdorf (las Rohrbruch, 54°33'32'' szer. płn., 20°01'16'' dł. wsch.). 30.01.1914 do okręgu urzędowego Bałga włączono gminę wiejską Follendorf (Rybakowo).
30.09.1928 gminy wiejskie Balga Flecken i majątek Bałga połączono w gminę Bałga. Okręg dworski Lokehnen (Jabłoczkino) wszedł do nowej gminy wiejskiej Fedderau (54°32'52'' szer. płn., 20°05'07'' dł. wsch.) w okręgu urzędowym Pohren (Razdolnoje). Okręgi dworskie Mükühnen (Niekrasowo) i Partheinen (Moskowskoje), a także okręg dworski Stuthenen z okręgu urzędowego o tej samej nazwie utworzyły gminę wiejską Partheinen (Moskowskoje). 12.07.1929 do okręgu urzędowego Bałga weszła gmina Groß Hoppenbruch (Znamienka). W rezultacie okręg urzędowy Bałga składał się z pięciu gmin wiejskich: Bałga (Wiesiołoje), Follendorf (Rybakowo), Groß Hoppenbruch (Znamienka), Kahlholz (Łozowoje) i Wolitta (Utkino). Do 1945 roku jego skład już się nie zmieniał.
Ilustracje: Bildarchiv Ostpreußen, bildarchiv-ostpreussen.de, Michaił Ogorodnikow
Artykuł Emila Johannesa Guttzeita „Balga” w języku rosyjskim: LINK (PDF)
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
