Głównym celem tak masowej budowy wież imienia Bismarcka było uczczenie założyciela Cesarstwa Niemieckiego, Ottona von Bismarcka.
Wieże wznoszono z prywatnych funduszy, a pieniądze na budowę w większości przypadków zbierano „całym światem”, czyli wspólnymi siłami. Organizowano konkursy na projekty, a pod budowę wybierano najlepsze i najpiękniejsze miejsca, przeważnie na wzniesieniach, z których można było ogarnąć wzrokiem okoliczne ziemie i miejscowości, a zarazem tak, by same wieże były widoczne z daleka. W określone dni na wieżach rozpalano ogień*, by przypominać mieszkańcom okolicy o wielkich zasługach „żelaznego kanclerza”, który zjednoczył Cesarstwo Niemieckie.
W związku z tym w naszych czasach często pojawiają się absurdalne przypuszczenia, jakoby za pośrednictwem wież przekazywano sygnały za pomocą ognia. Byłoby to bardzo trudne, ponieważ większość wież znajduje się w znacznej odległości od siebie, a poza tym w epoce telegrafu i telefonu nie było to do niczego potrzebne.
Budowa wież Bismarcka nie ominęła także Prus Wschodnich (których część stanowi dziś obwód kaliningradzki). Łącznie w naszych stronach wzniesiono osiem wież, które po podziale Prus Wschodnich w wyniku II wojny światowej rozdzielono po równo: cztery wieże znalazły się na terytorium Polski**, a cztery na terytorium obwodu kaliningradzkiego.
Na terytorium dzisiejszej Polski znajdują się następujące cztery wieże:
– Drengfurt (Srokowo) – wieża o wysokości 12,5 metra została otwarta 19 października 1901 roku, obecnie jest w stanie częściowej ruiny;
– Osterode (Ostróda) – wieża o wysokości 21 metrów została otwarta 1 kwietnia 1902 roku, obecnie jest w dobrym stanie, zrekonstruowana;
– Sensburg (Mrągowo) – wieża o wysokości 23 metrów została otwarta 23 czerwca 1905 roku, obecnie jest w dobrym stanie, zrekonstruowana;
– Soldau (Działdowo) – wieża o wysokości 12 metrów została zbudowana przed 1914 rokiem, obecnie jest w stanie częściowej ruiny, informacji o niej jest niezwykle mało.
Poniżej przyjrzymy się wieżom Bismarcka, które znajdowały się na terytorium dzisiejszego obwodu kaliningradzkiego. Wszystkie wzniesiono mniej więcej w tym samym czasie, na początku XX wieku, i stały na wzniesieniach w okolicach większych miast. Z czterech zbudowanych wież do naszych czasów przetrwały tylko dwie.
Wieża Bismarcka pod Gąbinem (Gusiewem)
Pierwsze plany wzniesienia wieży Bismarcka ogłoszono w Gąbinie już w 1899 roku; wtedy też powołano komitet budowy pod przewodnictwem starosty powiatu. Na miejsce budowy wybrano Wzgórza Kallnera (Kallner Höhen) – 115 metrów nad poziomem morza.
Projekt wieży opracował architekt rejencji gąbińskiej Menzel. Koszt budowy wyniósł 15 tysięcy marek, zebranych z dobrowolnych datków.
Kamień węgielny pod wieżę położono 1 kwietnia 1902 roku. Nadzór nad budową sprawował królewski inspektor budowlany Gissling. Jako materiał budowlany wykorzystano bloki granitowe, które przywożono z Mazur. Wieża miała 12 metrów wysokości. W jej górnej części umieszczono tablicę z herbem rodowym i napisem BISMARCK, a na otwartym tarasie na szczycie – czaszę do rozpalania ognia.
Uroczyste otwarcie wieży przy licznym udziale widzów odbyło się 14 czerwca 1903 roku.
Wieża stała się jedną z ważniejszych atrakcji powiatu i ulubionym miejscem wypoczynku mieszkańców oraz przyjezdnych.
Najwygodniej było dotrzeć do niej samochodem, drogą, która prowadziła niemal pod samą wieżę. Miłośnicy pieszych wędrówek część trasy musieli pokonać koleją (w kierunku Darkiejm, obecnie Ozjorska) do przystanku Balbern, a stamtąd iść pieszo pagórkowatym grzbietem do wieży.
Wieża przetrwała do 20 stycznia 1945 roku, kiedy to podczas natarcia wojsk radzieckich wysadzili ją niemieccy saperzy, by pozbawić artylerzystów przeciwnika punktu orientacyjnego.
Obecnie w miejscu wieży pozostały granitowe bloki fundamentu, a tuż do miejsca, w którym stała, dochodzi piaskownia.
Wieża Bismarcka pod Królewcem (Kaliningradem)
Pomysł wzniesienia wieży Bismarcka pod Królewcem pojawił się już w 1898 roku. Z inicjatywy miejscowego Związku Wszechniemieckiego powołano komitet budowy wieży pod przewodnictwem radcy stanu Karla Ouvriera***.
Jednak dopiero 1 maja 1902 roku ogłoszono konkurs architektoniczny na projekt. Zwycięzcą został architekt Richard Jepsen Dethlefsen z Królewca i to jego projekt wybrano do realizacji.
Całkowity koszt wieży wynosił 28 tysięcy marek, jednak do rozpoczęcia budowy zebrano zaledwie 11 tysięcy. Brak środków wielokrotnie później hamował budowę i omal nie doprowadził do zarzucenia całego przedsięwzięcia.
Na miejsce przyszłej wieży wybrano najwyższy punkt Sambii – górę Galtgarben, wznoszącą się na 111,4 metra nad poziomem morza. Uroczyste położenie kamienia węgielnego odbyło się 20 sierpnia 1902 roku. Jako materiał budowlany wykorzystano bloki granitowe wydobyte w Sambii, nieopodal miejsca budowy, a także sprowadzone kamienie, podarowane specjalnie na ten cel. Jednak już pod koniec 1902 roku z powodu kurczącego się finansowania budowa stanęła.
Na początku 1903 roku powołano Komitet ds. zapewnienia finansowania budowy wieży. 20 lutego 1903 roku zorganizowano wieczór dobroczynny, a 26 i 27 lutego w teatrze „Louisenhöhe” wystawiono balet „Kopciuszek”, z którego dochód przekazano na fundusz budowy. Później, w 1904 roku, ponownie zorganizowano wieczory dobroczynne, a także występ muzyczny w zajeździe Drugehnen, nieopodal miejsca budowy, podczas którego udało się zebrać 760 marek.
Powiaty Królewiec i Rybaki (Primorsk) wielokrotnie pomagały w zbiórce pieniędzy na wznowienie budowy wieży.
Ostatecznie prace budowlane wznowiono dopiero wiosną 1905 roku, a ukończono w połowie 1906 roku.
Wieża o kwadratowym przekroju miała 22,58 metra wysokości. Na szczycie, zgodnie z tradycją, umieszczono czaszę ogniową. Nad wejściem znajdował się herb Bismarcka.
Uroczyste otwarcie wieży odbyło się 23 września 1906 roku. Przez wszystkie kolejne lata było to popularne miejsce wypoczynku oraz organizowania różnych imprez i wieców. W tym celu na początku 1914 roku przed wejściem do wieży, od strony południowej, urządzono otwarty plac (Festhalle). To właśnie tam w czerwcu 1914 roku odbył się zlot młodzieży sambijskiej w obecności feldmarszałka barona von der Goltza.
Zimą wieża i góra cieszyły się popularnością dzięki biegnącym wokół trasom narciarskim, a także skoczni narciarskiej, której rozbieg zaczynał się u podnóża wieży.
Ponadto na samej górze przy wieży oraz na jej południowym zboczu znajdowały się pomniki upamiętniające uczestników wojen napoleońskich. W 1818 roku z inicjatywy radcy wojennego Johanna George’a Scheffnera ustawiono na górze krzyż na granitowych blokach ku czci poległych w wojnie wyzwoleńczej przeciwko Napoleonowi. Na odlewanych żeliwnych płytach wymieniono bitwy tej wojny, a na granitowym bloku wykuto napis „27 września 1818 roku”. W 1888 roku pomnik odrestaurowano. Na południowym zboczu góry stał jeszcze jeden pomnik z wizerunkiem miecza i pochodni, a widniejący na nim napis głosił: „Tysiącom poległym za Ojczyznę, godnym chwały i wdzięczności. 1818”. Tam też, na szczycie góry, pochowano w 1820 roku samego Scheffnera, „motor sił duchowych”, jak nazywali go królewczanie.
Wieża przetrwała do 1945 roku. W nocy na 1 marca wysadziły ją wojska radzieckie podczas zaciętej walki, której opis, podobnie jak samego wysadzenia wieży, można przeczytać zarówno we wspomnieniach radzieckich, jak i niemieckich naocznych świadków i uczestników bitwy****.
Obecnie na górze znajduje się jednostka wojskowa, a w miejscu pomnika stoi obelisk ku pamięci poległych żołnierzy z napisem: „Żołnierzu! Bądź godny pamięci poległych w walkach o wyzwolenie wzgórza”.
Wieża Bismarcka pod Ragnetą (Niemenem)
Pomysł budowy wieży nad Niemnem wyszedł od starosty powiatu Ragneta (Niemen), hrabiego Georga von Lambsdorffa. Planował on rozpocząć budowę już w połowie 1899 roku. Jednak i tym razem wszystko rozbiło się o finansowanie. Na początku 1910 roku fundusz budowy wieży dysponował zaledwie 8 tysiącami marek, podczas gdy całkowity koszt prac wynosił 17 tysięcy.
Na miejsce budowy wybrano Górę Sygnałową (Signalberg) w miejscowości Ober-Eißeln (obecnie osada Garino/Gorino), wznoszącą się na 67,8 metra nad poziomem morza. Kamień węgielny pod fundamenty wieży położono w 1911 roku. Prace wykonywała firma budowlana Evermanna z Ragnety. Konstrukcję wieży wzniesiono z cegły, a następnie obłożono ją płytami granitowymi.
Wieża miała 19,7 metra wysokości. Na planie kwadratu, mierzyła 6 metrów szerokości. Na szczycie umieszczono czaszę ogniową, do której prowadziły schody o czterech biegach, po 18 stopni każdy. Nad wejściem do wieży umocowano tablicę z grubo ciosanego kamienia z napisem BISMARCK.
Uroczyste otwarcie odbyło się 17 sierpnia 1912 roku. Podczas otwarcia przemówienie wygłosił i przekazał gratulacje od inicjatora przedsięwzięcia, hrabiego von Lambsdorffa, starosta powiatu Hans von Trebra.
Położona w kompleksie leśno-parkowym wieża cieszyła się popularnością wśród mieszkańców i gości powiatu. Obok niej znajdowała się przydrożna kawiarnia, od której ku wodom Niemna prowadziły spacerowe schody.
W czasie I wojny światowej wieża została uszkodzona podczas ostrzału przez rosyjskie baterie, a 12 lipca 1914 roku od rany odłamkowej zginął niemiecki obserwator Karl Wendt, którego pochowano później z honorami wojskowymi przy wieży. W 1933 roku przy północnej ścianie wieży, zgodnie z jego własnym życzeniem, pochowano również starostę powiatu dr. Bernharda Pennera, który zginął w nieszczęśliwym wypadku na polowaniu.
Obecnie wieża znajduje się w bardzo opłakanym stanie. Granitowa okładzina odpadła. Górna część wieży jest zniszczona, schody częściowo również, a wchodzenie na górę zagraża życiu. Groby przy wieży zostały rozgrabione i przepadły.
Wieża Bismarcka pod Wystruciem (Czerniachowskiem)
Pomysł budowy wieży Bismarcka pod Wystruciem po raz pierwszy przedstawił w 1908 roku ziemianin Wagner. Wtedy też w mieście powstał komitet budowy wieży Bismarcka, który zajął się zbiórką pieniędzy. Całą kwotę potrzebną do przeprowadzenia prac, wynoszącą 15 tysięcy marek, zebrano z dobrowolnych składek i datków.
Na miejsce budowy wieży wybrano 33-metrowe wzgórze nieopodal miejsca, w którym łączą się rzeki Inster (Instrucz) i Angerapp (Angrapa), dając początek Pregołowi (obecnie Pregoła).
Projekt wieży opracował architekt z Wystrucia Schlichting. W czerwcu 1913 roku na posiedzeniu komitetu oznajmił, że wszystkie potrzebne materiały budowlane znajdują się już na placu budowy i można przystąpić bezpośrednio do prac. Wykonanie powierzono przedsiębiorcy Emilowi Kadereitowi. Nadzór nad przebiegiem robót sprawował rządowy architekt Bode zu Kreuznach.
Wieża miała 15 metrów wysokości, a jej kwadratowa podstawa – sześć metrów szerokości. Jako materiał budowlany posłużyły nieobrobione kamienie polne (na zewnątrz), a wewnątrz – mur ceglany. Na szczycie, na otwartym tarasie, znajdowała się tradycyjna czasza ogniowa. Nad wejściem umocowano tablicę z napisem BISMARCK.
Podczas uroczystego otwarcia, które odbyło się 7 września 1903 roku przy licznym udziale mieszkańców, okolicznościowe przemówienie wygłosił prezydent rejencji gąbińskiej dr Gramsch. Do hrabiny von Bismarck wysłano telegram z wiadomością, że wieża ku pamięci Bismarcka została otwarta i poświęcona przy licznym udziale ludności. W odpowiedzi nadszedł telegram ze słowami podziękowania.
Popularna wśród mieszkańców i gości powiatu wieża przetrwała do końca II wojny światowej. Obecnie jest w stanie grożącym zawaleniem. Schody i górny taras są częściowo zniszczone, częściowo utracono też mur z kamieni polnych.
W 2011 roku w ramach projektu „InsterGOD” przeprowadzono pomiary wieży, wykonano dokumentację fotograficzną i opracowano wstępny projekt jej restauracji.
Tak przedstawia się w skrócie historia wież Bismarcka, które znajdowały się na terenie dzisiejszego obwodu kaliningradzkiego. Zachowane ruiny (bo trudno je nazwać inaczej) cieszą się popularnością wśród miejscowych i przyjezdnych turystów, jednak ich zły stan techniczny budzi obawy, że w niedalekiej przyszłości możemy stracić i te zabytki.
Zdjęcia autora oraz z „Archiwum Informacji Wizualnej Prus Wschodnich” (www.bildarchiv-ostpreussen.de).
_____________
* Większość wież była wyposażona na szczycie w czaszę, w której w określone dni rozpalano ogień – w dniu urodzin Bismarcka lub w rocznicę zjednoczenia Niemiec w jedno Cesarstwo.
** Łącznie na terenie dzisiejszej Polski zachowało się 17 wież.
*** Radca stanu Karl Ouvrier (Karl Ouvrier) był jednocześnie przewodniczącym królewieckiego oddziału Związku Wszechniemieckiego.
**** Na przykład: Кобылянский И.Г. Прямой наводкой по врагу. М.: Яуза, Эксмо, 2005. Lub: Fischer-Borken K. Sturm auf Galtgarben/Der Landser. № 314.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
