Teren obecnego Ogrodu Botanicznego, będącego jedną z jednostek Kaliningradzkiego Uniwersytetu Państwowego, pojawił się na mapie Królewca w 1904 roku, gdy na północno-wschodnim przedmieściu Maraunenhof założono Miejską Szkółkę Ogrodniczą (Stadtgärtnerei).
W Ogrodzie Botanicznym Bałtyckiego Uniwersytetu Federalnego, który przejął teren Ogrodnictwa Miejskiego, można zobaczyć znak pamiątkowy — duży granitowy głaz, ustawiony w 1919 r. w alei we wschodniej części ogrodu na cześć profesora uniwersytetu królewieckiego, kierownika katedry systematyki roślin wyższych Paula Kaebera (Paul Kaeber, 1869–1919), twórcy ogrodnictwa miejskiego i jego pierwszego dyrektora, dzięki którego energicznej działalności zgromadzono tu znaczną kolekcję roślin z różnych stref klimatycznych świata. Napis na głazie pamiątkowym jest lakoniczny: † 25.03.1919 dyrektor ogrodu Kaeber. Ponad piętnaście lat życia Paul Kaeber poświęcił zakładaniu, kształtowaniu, rozbudowie i doskonaleniu ogrodu, a także praktycznej aklimatyzacji roślin introdukowanych, obcych florze Prus Wschodnich, z myślą o ich późniejszym wykorzystaniu na potrzeby zieleni miejskiej.
Pomnik Paula Kaebera.
W 1901 r. w Królewcu powstaje Dyrekcja Ogrodów i Parków Miejskich, na której czele staje Paul Kaeber. Jego nominacja na to stanowisko nie była przypadkowa: Kaeber był jednym z aktywnych członków Kesselowskiego Towarzystwa Upiększania Miasta, działającego w Królewcu już od 1838 r., a w chwili powołania Dyrekcji, w wieku trzydziestu trzech lat, zajmował stanowisko inspektora ogrodów.
Kierował pracami nad urządzeniem starego Ogrodu Ludowego, które przyczyniły się do przekształcenia tej przestrzeni o naturalnej roślinności w przyjemną do spacerów publiczną strefę zieleni. W 1907 r., już od trzech lat faktycznie kierując pracą szkółki ogrodniczej, oficjalnie obejmuje stanowisko dyrektora ogrodnictwa. Przy udziale Paula Kaebera w latach 1912–1913 zakładano pierwsze kolonie działkowe nad Stawem Górnym, za Bramą Rossgarten.
Ogrodnictwo Miejskie zaczęło działać trzy lata po założeniu szkółki, czyli w 1907 r. Ciężkie darniowo-glejowe gleby podmokłego terenu stwarzały pewne trudności w uprawie roślin. Gdy jednak, by zapewnić gospodarstwu ogrodniczemu wodę do podlewania, wykopano tu duży staw o powierzchni jednego hektara, wydobyty materiał okazał się torfem i z powodzeniem posłużył do poprawy struktury gleby, co w przyszłości korzystnie wpłynęło na wzrost i rozwój roślin ogrodu. Staw zasilały wody gruntowe, co sprzyjało pewnemu osuszeniu nadmiernie wilgotnych gleb. Później na dnie stawu ułożono rury i urządzono fontannę, która bez wątpienia zdobiła ten zakątek ogrodu.
Ze stawu wypływa strumień, który przecina teren ogrodu, a przy jego południowej granicy posłusznie wpada do rury poprowadzonej pod torowiskiem kolei, by na końcu swej drogi, niedaleko parku „Junost'”, zasilić wody zachodniego ramienia Stawu Górnego.
Utworzenie szkółki ogrodniczej poprzedziła notatka służbowa rektora jednej z królewieckich szkół, Gramberga, datowana na 1900 rok, w której informował on o potrzebie założenia gospodarstwa uprawiającego rośliny, by zaopatrywać szkoły miejskie w pomoce naukowe (sadzonki, rozsadę, systematyczne kolekcje roślin) do zajęć z przedmiotów przyrodniczych, w szczególności botaniki i przyrodoznawstwa. Poza tym istniejący wówczas niewielki ogród przy fundacji dobroczynnej Drisena (Drisensche Stiftung) przy Yorckstraße (ul. 1812 Goda) ze szkółką sadzonek drzew przeznaczonych do zazieleniania miasta miał bardzo ograniczone możliwości i nie zaspokajał rosnących potrzeb zieleni miejskiej, co bardzo niepokoiło samorząd miejski. Otwierając nową szkółkę o powierzchni 123 350 m2 (12,3 ha), władze miejskie zamierzały rozwiązać problemy zazieleniania miasta i zaspokoić potrzeby szkolnictwa ogólnego, zawodowego i uniwersyteckiego.
Funkcje powierzone gospodarstwu ogrodniczemu w Maraunenhof były dość różnorodne.
Ogrodnictwo Miejskie miało dostarczać sadzonki drzew i krzewów, rozsadę kwiatów, róże i pięknie kwitnące pnącza nowym skwerom, parkom, placom i alejom, które intensywnie powstawały w Królewcu w tych latach początku XX wieku.
Ogród miał stać się dostawcą pomocy naukowych dla 80 szkół Królewca. Przez wiele lat odbywało się to w następujący sposób: w każdą sobotę do szkół wysyłano wykaz roślin, które ogrodnictwo mogło udostępnić. Nauczyciele podkreślali w wykazie to, czego potrzebowali do bieżących zajęć, i odsyłali go z powrotem. W każdą środę i piątek specjalny wóz dowoził paczki z roślinami w określone miejsca w mieście, gdzie odbierali je przedstawiciele szkół.
Ogród służył jako ośrodek szkoleniowy i poznawczy dla zawodowych ogrodników i amatorów — przyjaciół ogrodu. Można tu było kupić rośliny, zdobyć wiedzę praktyczną, uzyskać porady i konsultacje w zakresie uprawy roślin, ogrodnictwa, zieleni miejskiej oraz urządzania terenów przydomowych w mieście i podmiejskich willi. Swoją swoistość miasto-ogród Królewiec-Kaliningrad w dużej mierze zawdzięcza działalności ogrodnictwa miejskiego i jego znacznemu wkładowi w kształtowanie nowego oblicza miasta. W „Komunikatach Niemieckiego Towarzystwa Dendrologicznego” za 1922 r. jego przewodniczący, dr Fritz hrabia von Schwerin (F. Graf v. Schwerin), zauważa, że „w dawniejszych latach w Królewcu było bardzo mało zieleni, klombów, kwietników i alej wzdłuż ulic, teraz zaś, dzięki działalności ogrodnictwa miejskiego pod kierunkiem P. Kaebera, miasto zdobią barwne partery kwiatowe, aleje, promenady, zazielenione ciągi piesze, skalniaki przy willach, egzotyczne drzewa o niezwykłych kształtach i barwach koron”.
Ogrodnictwo Miejskie zajmowało się trudną i żmudną pracą nad introdukcją i aklimatyzacją roślin. W tamtych latach, podobnie jak wcześniej, niezwykle modne było zdobienie ogrodów i parków nie tylko miejscowymi gatunkami drzew, ale także różnymi egzotycznymi (reliktowymi, endemicznymi) roślinami liściastymi i iglastymi z innych flor kuli ziemskiej. Klimat Prus Wschodnich, dość surowy z powodu ciągłej wilgoci, ostrych i zimnych północno-wschodnich wiatrów, znacznych wahań temperatur zimą i wiosną oraz późnych przymrozków wiosennych, utrudniał aklimatyzację roślin z flor cieplejszych regionów.
Wiele roślin liściastych i iglastych, posadzonych w prywatnych kolekcjach Królewca i okolic, ginęło mimo dobrej pielęgnacji i ochrony. Później jednak, dzięki działalności ogrodnictwa, udało się zaaklimatyzować wiele gatunków drzew, krzewów i odmian róż, a sadzonki drzew egzotycznych i owocowych oraz licznych krzewów zalecano do sadzenia w warunkach klimatu Prus Wschodnich.
Każdą zaaklimatyzowaną roślinę ewidencjonowano, obserwowano, opisywano i wpisywano do wykazu, który opublikowano w Królewcu w wydawnictwie „Hartung”, by mogli się z nim zapoznać ogrodnicy, a ponadto przytoczono, choć nie w całości, w „Komunikatach Niemieckiego Towarzystwa Dendrologicznego” za 1922 r. Wykaz ten obejmuje wiele gatunków drzew liściastych i iglastych strefy pozazwrotnikowej i ich różnorodne formy o koronach kolumnowych, zwisających, rozłożystych i innych, o niezwykłej barwie i kształcie liści.
Z gromady nagonasiennych wykaz liczy 60 gatunków, w tym miłorząb dwuklapowy, cis pospolity, choinę kanadyjską srebrzystą, daglezję zieloną, jodłę jednobarwną, olbrzymią, górską, syberyjską, sachalińską, Veitcha (łącznie 11 gatunków i form jodły); świerk pospolity, czarny, biały, kłujący, ajański, sitkajski (łącznie 30 gatunków i form); sosnę wydmową, koreańską, czarną, żółtą (11 gatunków, 1 forma); modrzew japoński, europejski, syberyjski, amerykański; złotomodrzew Kaempfera, żywotnikowiec japoński, cypryśnik błotny, żywotnik zachodni w formach Rheingold, kulistej, Rosenthala, Wagnera; cyprysik groszkowy, Lawsona i in., jałowiec — 8 gatunków i 5 form, w tym sabiński, chiński, wirginijski. Z gromady okrytonasiennych wymieniono 44 rodziny, w tym wierzbowate (26 gatunków i 20 mieszańców, z czego topoli — 21 gatunków), orzechowate (6 gatunków — 3 gatunki orzecha, 3 gatunki orzesznika), brzozowate (brzóz 15 gatunków i form, w tym Maksymowicza, czarna, karpacka, papierowa, Ermana, topololistna), olsza — 8 gatunków, 9 form, w tym szara, szara płacząca, japońska, czarna, pomarszczona), 3 gatunki i 3 formy grabów; bukowate (2 gatunki, 4 formy buków; 16 gatunków i 8 form dębu, w tym czerwony, mongolski, wielkoowocowy, bezszypułkowy, błotny, wielkopylnikowy); klonowate (16 gatunków, 22 formy klonu, w tym tatarski, jawor w ośmiu formach, mandżurski, grabolistny, zwyczajny w dziesięciu formach, polny, srebrzysty), kasztanowcowate (7 gatunków), wiązowate (22 gatunki i formy); lipowate (14 gatunków lipy, w tym mongolska, szerokolistna, winolistna, amerykańska, Moltkego, mandżurska, różnolistna); oliwkowate (jesion — 3 gatunki, 7 form).
Spośród pozostałych rodzin z wykazu przytoczymy tylko pojedyncze rośliny, te znane także niespecjalistom: piwonia drzewiasta, powojniki — 10 gatunków, platan klonolistny, berberys kanadyjski, azjatycki, amurski (łącznie 10 gatunków), magnolia (2 gatunki), tulipanowiec (drzewo tulipanowe), oczar wirginijski, aktinidia (3 gatunki), tawuła (82 gatunki i formy), jarząb (10 gatunków, 5 form), pięciornik dahurski, korkowiec sachaliński, oriksa japońska, glediczja trójcierniowa, robinia, karagana (7 gatunków), bożodrzew itd., itd.
W ten sposób ogrodnictwo miejskie stworzyło na swoim terenie bogatą i różnorodną szkółkę roślin egzotycznych: wszystko, co było nowatorskie w ówczesnym ogrodnictwie, warzywnictwie i kwiaciarstwie, wszystko, co mogło zachęcić miłośników roślin do kupienia ozdób do swojego ogrodu, parku czy niewielkiej działki przydomowej, znalazło swoje miejsce w szkółce.
Funkcji ogrodu miejskiego i muzeum pod gołym niebem początkowo nie planowano, jednak dyrekcja szkółki wraz z wieloma zapalonymi sojusznikami spośród zawodowców i amatorów, udoskonalając układ ogrodu i dobór roślin, stopniowo przekształciła ogrodnictwo miejskie w bezcenną kolekcję, w atrakcję Królewca.
Odwiedzający ogród mogli zapoznać się z różnorodnymi roślinami z innych krajów i stref klimatycznych (sadzono tu nawet egzotyczne warzywa), kupić sadzonki i rozsadę. W przewodniku po Królewcu z 1910 i 1928 r. podano, że ogród jest otwarty dla zwiedzających w dni powszednie od 8 rano do 6 wieczorem, latem w niedziele i święta — od 8 do 12 wieczorem). Bogata kolekcja miała nie tylko wartość estetyczną i praktyczną, ale także edukacyjną. W ogrodzie odbywali zajęcia studenci uniwersytetu, średnich szkół zawodowych, w tym szkoły artystycznej, oraz uczniowie szkół ogólnokształcących. Uczniowie szkoły artystycznej przychodzili tu na „plener” (pracę na świeżym powietrzu), uczyli się kompozycji, oddawania barwy i światła, które grało na pstrym listowiu drzew i jaskrawych kwietnikach.
Zgodnie z pierwotnymi celami postawionymi przed ogrodnictwem jego teren podzielono na działki o różnym przeznaczeniu:
- Szkółka leśna, składająca się ze szkółki sadzonek o powierzchni 1,5 ha i kwatery podrastania sadzonek — 5 ha. Oprócz drzew uprawiano tu krzewy, pięknie kwitnące pnącza, róże, zielne rośliny jedno- i wieloletnie, do czego zbudowano inspekty i szklarnie;
- „Ogród szkolny” (1 ha) zaopatrywał w pomoce naukowe lekcje botaniki w szkołach miejskich. Rosły tu głównie trawy i zioła polne, łąkowe i leśne, chwasty i rośliny użytkowe, rośliny jedno- i wieloletnie o różnych kształtach kwiatów, nasion, liści, korzeni, cebul, korzeni spichrzowych i kłączy;
- „Ogród botaniczny dla uczniów” (3 ha), pomyślany do zajęć dydaktycznych dzieci bezpośrednio w czasie wizyty w ogrodnictwie. Część tego terenu (1 ha) zajmował staw z fontannami. Można tu było przyprowadzić dzieci na lekcję na świeżym powietrzu albo po prostu na kontemplację flory, obserwację roślin czy rysowanie w tej atrakcyjnej i pouczającej części ogrodu. Rośliny rozmieszczono tu według siedlisk i rodzajów gleby: zbiorowiska roślinne lasu iglastego i liściastego, torfowiska, łąki, wybrzeża morskiego. Drugi wariant rozmieszczenia pozwalał podkreślić użyteczność roślin i pokazać różne sposoby ich wykorzystania: rośliny lecznicze, rośliny trujące, zioła warzywne, rośliny pięknie kwitnące i inna pożyteczna zieleń. Wszędzie na tabliczkach podawano ludowe nazwy roślin, ich łacińskie odpowiedniki, a także sposoby wykorzystania;
- Doświadczalno-kolekcyjna, dendrologiczna część ogrodu (arboretum) miała powierzchnię 2 ha i dzieliła się na część biologiczną i systematyczną. Na pierwszej (biologicznej) kwaterze rozmieszczono rośliny o różnych formach wzrostu (pionowej, płożącej, pnącej i in.), a także rośliny pokazujące różne przystosowania do suszy, wilgoci, przywabiania owadów, rozsiewania nasion itd. Pośrodku kwatery, na jasnej polanie, znajdował się „zegar słoneczny” ułożony z roślin, które otwierają lub zamykają kwiaty o określonych godzinach. Do minuty czasu oczywiście nie pokazywał, ale godziny dnia można było według niego łatwo ustalić „z wystarczającą dokładnością”. Systematyczna część arboretum (właściwe arboretum) była niezwykle bogatą kolekcją gatunków drzewiastych liściastych i iglastych, w większości introdukowanych.
Na stanowisku dyrektora ogrodnictwa, po odejściu Paula Kaebera w stan spoczynku, przez pewien czas pozostawał dendrolog, inspektor ogrodów Ludwig Butz (Ludwig Butz, 1879–1966), jednak do 1922 r. dyrektorem wszystkich miejskich ogrodów i parków Królewca, w tym oczywiście także ogrodnictwa w Maraunenhof, zostaje Ernst Schneider (Ernst Schneider, 1874–1968), znany architekt krajobrazu, twórca zielonego pierścienia Królewca, który poświęcił dendrologii ponad ćwierć wieku.
Pod koniec lat 30. XX wieku sama kolekcja roślin szklarniowych ogrodnictwa miejskiego liczyła około 4000 pozycji.
Po II wojnie światowej ogrodnictwo miejskie przetrwało jedynie w niewielkiej części. W 1948 r. teren dawnego królewieckiego ogrodnictwa z częściowo zachowaną kolekcją roślin przekształcono w Ogród Botaniczny, podlegający Kaliningradzkiemu Trustowi Gospodarki Zieleni, a następnie, od 1949 r., ogród przez 18 lat należał do Kaliningradzkiej Stacji Naukowo-Badawczej Budownictwa Zieleni Akademii Gospodarki Komunalnej im. Plechanowa.
Pierwsza inwentaryzacja w ogrodzie odbyła się w latach 1950–1951, kiedy zewidencjonowano wszystkie zachowane rośliny. Druga inwentaryzacja, z 1958 r., wykazała zaledwie 400 pozycji roślin, głównie pozostałości kolekcji dendrologicznej. Kwiaty gruntowe, szkolny ogród botaniczny i rośliny szklarniowe zginęły całkowicie, a dawny układ ogrodu był praktycznie nieczytelny.
W 1967 r. Ogród Botaniczny staje się jedną z jednostek Kaliningradzkiego Uniwersytetu Państwowego i w pewnej mierze kontynuuje naukowe tradycje królewieckiego ogrodnictwa. Głównym kierunkiem pracy naukowej współczesnego Ogrodu Botanicznego jest introdukcja obcych dla południowego Bałtyku przedstawicieli flor różnych regionów kuli ziemskiej, a także praca z tropikalnymi roślinami szklarniowymi. Ogród Botaniczny zachował funkcję miejsca wypoczynku mieszkańców miasta, jednak funkcja edukacyjna wobec uczniów, praktyka udzielania porad ogrodnikom i sprzedaż sadzonek do zazieleniania miasta zostały praktycznie utracone.
Odnowiony w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku układ ogrodu sprzyjał tworzeniu nowych krajobrazów, w których poczesne miejsce zajmują egzotyczne drzewa królewieckiego ogrodnictwa. Ścisły geometryczny układ otwartej przestrzeni parterowej przy wejściu do Ogrodu Botanicznego przypomina styl regularny wielu parków europejskich: strojne prostokątne kwietniki i prosta aleja główna prowadząca do dwóch stawów — dużego i małego, w których odbija się srebrzysta zieleń pochylonych wierzb, otoczonych zielonymi trawnikami z delikatnymi, wytwornymi dzikimi irysami — przodkami wspaniałych odmian europejskich. W tej kompozycji zielonych wód i zielonej przestrzeni wokół stawów widać rysy romantycznego stylu parkowego. Niestety mały staw, powstały w wyniku przebudowy i oczyszczenia dużego stawu, stopniowo płycieje i zaczyna zarastać. Fontann dużego stawu nie odtworzono, nie ma też grzybieni z okresu przedwojennego, za to pływają wszędobylskie kaczki, których nie odstrasza zarośnięty zbiornik.
Centralną część ogrodu odgradzają po obwodzie stare, cieniste aleje — dębowa, topolowa, orzechowa, lipowa, bukowa, iglasta. Niektóre z nich zachowały się fragmentarycznie, częściowo zostały odnowione, dosadzono nowe drzewa. Ogólne wrażenie co do stylu parku przemawia na korzyść krajobrazowego parku „angielskiego”. Właśnie ten styl był bardzo charakterystyczny dla parków Królewca.
W kompozycji ogrodu, jako przypomnienie jego przeszłości, nadal dużą rolę odgrywają udane zestawienia drzew o różnej barwie i kształcie koron, a także kompozycje z różnych form blisko spokrewnionych gatunków roślin — kolumnowych, płożących się, zwisających.
Rozmieszczenie roślin na terenie ogrodu z uwzględnieniem jego warunków glebowych, hydrologicznych i mikroklimatycznych oraz wymagań samych roślin, a także specyfika układu krajobrazowego znalazły odzwierciedlenie w tworzeniu najciekawszych kompozycji ogrodu — to alpinarium; aleja roślin pnących — pnączy należących do różnych rodzin, rodzajów i gatunków: winobluszcz, winorośl lisia i amurska, aktinidia pstrolistna, aktinidia ostrolistna, cytryniec chiński, kokornak wielkolistny, powojnik winolistny, wiciokrzew pomorski, czyli wiciokrzew przewiercień; kompozycja roślin iglastych licząca ponad 80 pozycji; grupy i aleje drzew o niezwykłych kształtach koron (płaczących, kolumnowych, kulistych, rozłożystych, kandelabrowych, wężowatych) albo o niezwykłej barwie i kształcie liści (purpurowych, złocistych, czerwonych, pstrych, wcinanych, strzępiastych, paprociolistnych, różnolistnych).
* * *
W Ogrodzie Botanicznym rośnie kilkanaście gatunków i form sosen (Pinus) — sosna zwyczajna (Pinus silvestris), wejmutka (P. Strobus), górska (P. montana) i jej forma P. m. var pumilio, sosna sztywna (P. rigida), czarna (P. nigra), Banksa (P. banksiana), Kocha (P. cochinna), Pallasa (P. pallasiana), rumelijska (P. peuce), limba (P. cembra), koreańska (P. koraiennsis) i limba syberyjska (P. c. sibirica).
W kolekcji świerków (Picea) wymieńmy świerk ajański (Picea ajanensis), kaukaski (P. orientalis), kłujący niebieski (P. pungens Glauca), kłujący srebrzysty (P. p. Argentea), pospolity (P. exelsa) i jego formy — gęstoigłową (P. e. Parviformis) i karłową (P. e. nana), świerk serbski o wąskiej, strzelistej koronie (P. omorica), syberyjski (P. obovata), kanadyjski (P. canadensis) z jaskrawoczerwonymi w czasie kwitnienia szyszeczkami.
Kasztanowce w ogrodzie (Aesculus L) są różnorodne zarówno pod względem barwy swych bujnych świec-kwiatostanów, jak i kształtu korony: kasztanowiec zwyczajny o bladoróżowych, niemal białych kwiatach (Aesculus hippocastanium), jego formy — płacząca (A. h. Pendula) i kulista (A. h. umbraculifera), kasztanowiec pawia o jaskraworóżowych kwiatostanach (A. pavia) i jego forma — ciemnoczerwona (A. p. Atrosanguinea), kasztanowiec drobnokwiatowy (A. parviflora) i jego forma — mięsistoczerwona (A. p. carnea). Znana i nieznana lipa (Tilia L) występuje w różnych postaciach — lipa europejska (T. europaea) i jej forma — winolistna (T. e. vitifolia), lipa drobnolistna (T. cordata) i jej forma, wyróżniająca się kształtem korony — płacząca (T. c. pendula), lipa różnolistna (T. heterophylla), kaukaska ciemnozielona (T. caucasica Euchlora), szerokolistna (T. platyphyllos) i jej formy — złocista (T. p. aurea), płacząca (T. p. pendula) i strzępolistna (T. p. laciniata).
Kolekcja klonów (Acer) liczy co najmniej 15 gatunków i form: klon czerwony (Acer rubrum), jawor, czyli klon jaworowy (A. pseudoplatanus), i jego formy — purpurowa (A. p. Purpureum), czerwonoowocowa (A. p. Erythrocarpum), Nizetii (A. p. Nizeti), klon zwyczajny, czyli pospolity (A. platanoides), i jego formy — dłoniastowcinana (A. pl. Palmatifidum), purpurowy król (A. pl. Crimson King Drummondii), kulista (A. pl. Globosum) i Schwedlera (A. pl. Schwedleri), klon cukrowy (A. saccharum), Siemionowa (A. semenovi), srebrzysty, czyli cukrowy (A. saccharinum), jesionolistny, czyli amerykański (A. negundo), i jego forma — srebrzystopstra, czyli biało-pstra (A. n. Variegatum).
Gatunki i formy dębów w alei ogrodu tworzą wspaniałą kompozycję: dobrze znany dąb szypułkowy (Quercus robur), zwany też letnim lub zwyczajnym, i jego zadziwiające formy — paprociolistna (Q. r. Filicifolia), kolumnowa (Q. r. Fastigiata) i płacząca (Q. r. Pendula), dąb burgundzki (Q. cerris), pochodzące z Ameryki Północnej dąb szkarłatny (Q. coecinea), błotny (Q. palustris) i czerwony (Q. rubra), dąb Hartwissa (Q. hartwissiana), bezszypułkowy, czyli zimowy (Q. petraea), i jego forma — nieszpułkolistna (Q. p. Mespilifolia).
Zbyt jasne jak na ten ogród są brzozy — Maksymowicza (Betula maximowisziana), pochodząca z Japonii, brodawkowata (B. pendula) i jej formy — czeczota karelska (B. p. Carelica), Younga (B. p. Joungii) i zadziwiająca — zwisająca kolumnowa (B. p. Fastigiata).
Z dziewięciu istniejących gatunków buka (Fagus) w kolekcji ogrodu, w jednej alei, reprezentowane są tylko dwa gatunki i ich formy, ale jakże są piękne: buk wielkolistny (Fagus grandifolia), buk zwyczajny (F. silvatica) i jego formy — złocista (F. c. Aurea), strzępolistna (F. s. laciniata) i ciemnopurpurowa (F. s. Purpurea).
…A to dopiero początek wykazu kolekcji dendrologicznej gatunków i form ozdobnych współczesnego nam Ogrodu Botanicznego. Nie sposób nie wspomnieć jeszcze o topolach, jesionach, a także o roślinach bardziej egzotycznych: orzeszniku białym (Carya alba) i gorzkim (C. cordiformis), korkowcu amurskim (Phellodendron amurense), sachalińskim (Ph. sachalinense), japońskim (Ph. japonicum), platanie zachodnim (Platanum occidentalis), klinolistnym (P. cuneata), cypryśniku błotnym (Taxodium distichum), bzie czarnym strzępolistnym (Sambucus nigra Laciniata), sumaku octowcu (Phus typhina), cedrze himalajskim (Cedrus deodare), skrzydłorzechu (Pterocarya pterocarpa), surmii wielkokwiatowej (Catalpa speciosa), tulipanowcu (Liriodendron tulipifera), magnoliach: drzewiastej (Magnolia acuminata), gwiaździstej (M. stellata), japońskiej (M. cobus), pośredniej (M. Soulangeana), szerokolistnej (M. obovata), miłorzębie dwuklapowym (Gincgo biloba), orzechach — włoskim (Juglans regia) i szarym (J. cinerea), robinii lepkiej (Robinia viscosa), robinii akacjowej (R. pseudoacacia) i jej formie — jednolistnej (R. ps. unifolia).
Kolekcję dendrologiczną Ogrodu Botanicznego BFU tworzyły wysiłki pokoleń jego pracowników na bazie zachowanego przedwojennego składu gatunkowego drzew i krzewów.
W rezultacie na 1 stycznia 1997 r. kolekcja roślin drzewiastych i krzewiastych liczyła 475 gatunków, 7 odmian botanicznych, 174 formy, 40 mieszańców, 27 odmian uprawnych — łącznie 723 taksony, należące do 160 rodzajów, 62 rodzin z 3 klas. Na rośliny introdukowane przypadają 616 taksonów (85%), na rośliny rodzime (miejscowe) — 107 taksonów (15%).
Gromadę nagonasiennych reprezentuje 57 gatunków, 3 odmiany botaniczne, 62 formy, 1 mieszaniec — łącznie 126 taksonów z 16 rodzajów, 5 rodzin. Na rośliny introdukowane przypada 108 taksonów (86%), na rośliny rodzime — 18 taksonów (14%). Najwięcej taksonów mają rodzaje Abies — jodła (7 gatunków, 1 odmiana botaniczna, 2 formy ozdobne), Chamaecyparis — cyprysik (4 gatunki, 11 form), Juniperus — jałowiec (5 gatunków, 10 form), Picea — świerk (9 gatunków, 11 form), Pinus — sosna (16 gatunków), Thuja — żywotnik (3 gatunki, 24 formy).
Gromadę okrytonasiennych reprezentuje 418 gatunków, 4 odmiany botaniczne, 112 form, 39 mieszańców, 19 odmian uprawnych — 579 taksonów, należących do 144 rodzajów, 57 rodzin. Na rośliny introdukowane przypada 490 taksonów (84%), rośliny rodzime reprezentuje 89 taksonów (16%). Najwięcej taksonów mają rodzaje: Acer (klon) — 15 gatunków, 1 odmiana botaniczna, 21 form; Berberis (berberys) — 26 gatunków, 6 form, 4 mieszańce; Lonicera (wiciokrzew) — 12 gatunków, 4 formy, 3 odmiany uprawne; Siringa (lilak) — 18 gatunków, 3 mieszańce, 13 odmian uprawnych; Spirea (tawuła) — 14 gatunków, 3 formy, 6 mieszańców. Pozostałe rodzaje reprezentuje mniejsza liczba taksonów albo jeden gatunek. Wśród roślin arboretum jest 9 gatunków chronionych i zalecanych do ochrony w obwodzie kaliningradzkim, 20 gatunków wpisanych do Czerwonej księgi ZSRR. Lista rzadkich drzew egzotycznych obejmuje: modrzew amerykański, kłęk kanadyjski, oriksę japońską, korkowiec amurski, platan klonolistny, surmię okazałą, grujecznik japoński, tulipanowiec, magnolię drzewiastą i gwiaździstą, cypryśnik błotny, miłorząb dwuklapowy, buk zwyczajny złocisty, dąb szypułkowy paprociolistny i szereg innych.
W szklarniach ogrodu, w działach tropikalnym, subtropikalnym i kaktusowym, mieści się kolekcja 500–600 roślin. W gruncie sadzi się około 900 gatunków i odmian kolekcjonerskich roślin pięknie kwitnących — jednorocznych (180 odmian), drobnocebulowych (260 odmian), narcyzów i tulipanów (130–150 odmian), irysów (52 odmiany), piwonii (30 odmian), mieczyków (około 200 odmian), dalii (116 odmian), róż — ponad 100 odmian, dlatego nieustannie kwitnące kolekcje zdobią ogród od wiosny do jesieni.
* * *
Obecnie łączna powierzchnia ogrodu wynosi 13,754 ha, arboretum zajmuje 8,5 ha, szkółka dendrologiczna 0,5 ha, kolekcja kwiatów gruntowych 1,5 ha. Pozostały teren zajmują szklarnie kolekcyjne, inspekty, trawniki, dwa stawy, podwórze gospodarcze i sieć dróg. Zbiory kolekcyjne Ogrodu Botanicznego liczą ponad 2,5 tysiąca pozycji roślin — przedstawicieli niemal wszystkich stref przyrodniczych świata.
Ogród Botaniczny to żywa kolekcja: jedne rośliny z różnych powodów giną, inne są sadzone. Zdradliwe warunki klimatyczne i brak wystarczających środków na utrzymanie kolekcji — dwa czynniki niezmiennie prześladujące wszystkie parki Kaliningradu — stwarzają groźbę uproszczenia i zubożenia składu gatunkowego roślin, z którą rok w rok mężnie walczy dyrekcja Ogrodu Botanicznego.
…Lot czasu i jego trudy są nieodczuwalne dla tych, którzy niespiesznie spacerują pod koronami starych i podrastających drzew, szepczących człowiekowi tylko o wieczności i o pięknie. Drzewo nie potrafi życzyć zła, skarżyć się, wzdychać w mglistych porywach niezadowolenia. Tajemnicza, czysta, ponadczasowa aura siły życiowej roślin i fale dobrej magii spływają tu na niespokojne i zabiegane ludzkie dusze.
Ogród Botaniczny Bałtyckiego Uniwersytetu Federalnego im. Immanuela Kanta w 2024 roku jest otwarty dla zwiedzających od kwietnia do listopada codziennie, bez przerwy obiadowej i dni wolnych. Kasy czynne są od 10 do 18, a spacerować po ogrodzie można do 19.00. Szklarnie są otwarte dla zwiedzających we wtorki, środy, czwartki, soboty i niedziele (poniedziałek i piątek — dni wolne). Szklarnie czynne są w godzinach 12.00–16.00. Ceny biletów:
Fot. Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
