Jednym z najbardziej wyjątkowych ogrodów Królewca był ogród uniwersytecki. Jego historia zaczęła się w 1809 roku, gdy na wydziale medycznym uniwersytetu Albertyna utworzono katedrę botaniki i stanowisko profesora botaniki. Młody lekarz i botanik, doktor nauk medycznych Friedrich Schweigger, otrzymał zadanie założenia ogrodu botanicznego.
Niegdyś typowe średniowieczne miasto o gęstej zabudowie i umocnieniach obronnych na obrzeżach, otoczone wałem i fosą, Królewiec był niemal pozbawiony zieleni.
Pierwsze ogrody pojawiły się w XVI wieku dzięki zainteresowaniu zamożnych ludzi urządzaniem własnych posiadłości1.
Istotny wpływ na oblicze Królewca wywarło natomiast utworzenie w 1875 roku Związku na rzecz Upiększania Miasta, którego pomysłodawcą był lekarz Friedrich Kessel. Działacze tego związku porządkowali stare, zaniedbane parki i sadzili nowe drzewa na ulicach miasta, przeprowadziwszy wcześniej inwentaryzację całej zieleni. Przemianie Królewca w miasto-ogród sprzyjała też zmiana charakteru urbanistyki w tym czasie: stary pas obronny stracił znaczenie fortyfikacyjne, a rozrost miasta pozwolił planować nowe parki, aleje, stawy, skwery, klomby i przydomowe ogródki.
Ważnym kamieniem milowym tych krajobrazowych przemian było założenie pierwszego uniwersyteckiego ogrodu botanicznego. Jego historia zaczęła się od zakupu w 1796 roku przez radcę wojennego i poetę Johanna George'a Scheffnera domu z zaniedbanym ogrodem w północno-zachodniej części miasta. Założywszy w tym miejscu reprezentacyjny park, sprzedał on działkę królowi Fryderykowi Wilhelmowi III, który z kolei kilka lat później podarował posiadłość Albertynie – uniwersytetowi miasta Królewca. Równocześnie, w 1809 roku, na wydziale medycznym uniwersytetu utworzono katedrę botaniki i stanowisko profesora botaniki.
Założenie pierwszego uniwersyteckiego ogrodu botanicznego powierzono młodemu botanikowi i zoologowi, doktorowi nauk medycznych Augustowi Friedrichowi Schweiggerowi. Powiększył on teren ogrodu botanicznego, przyłączając sąsiednie grunty, i wzbogacił skład gatunkowy roślin. Do 1818 roku teren liczył 6 ha.
W tym samym czasie zbudowano cztery cieplarnie i domek ogrodnika. Łącząc pracę na katedrze z wyprawami badawczymi, Schweigger zginął2 podczas jednej z podróży. Do dziś na terenie ogrodu, na wzniesieniu wśród starych lip i buków, zachował się pomnik postawiony przez przyjaciół ku pamięci młodego uczonego z napisem w języku niemieckim, który w przekładzie brzmi: „Pamięci Augusta, szczególnie zasłużonego założyciela ogrodów, poświęcają przyjaciele. 1824”.
Pomnik Augusta Friedricha Schweiggera.
Początkowo w sadzeniu roślin nie było określonego systemu, wkrótce jednak postanowiono co roku sporządzać listę roślin do obowiązkowego zakupu, a ponadto rośliny zaczęto sadzić w ścisłym porządku. Każdy kolejny dyrektor ogrodu uniwersyteckiego dokładał swoją cegiełkę do poprawy jego wyglądu. I tak za profesora Roberta Caspary'ego teren Królewieckiego Uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego jeszcze się powiększył, zbudowano oranżerię3 dla roślin tropikalnych i subtropikalnych. Później w krajobrazie ogrodu pojawił się staw z niewielką wysepką i fontanną, które bardzo go zdobiły, urządzono też laboratoria farmakologiczne i chemiczne.
Ogród, służący nie tylko wypoczynkowi mieszkańców, lecz przede wszystkim jako zaplecze naukowo-badawcze, pod kierownictwem doktora Carla Christiana Meza4 zyskał nowe cechy: pojawiło się alpinarium przypominające krajobraz górski; tu, wśród sztucznych skał, posadzono rośliny typowe dla terenów górskich Ameryki i Europy. W pobliżu stawu powstało sztuczne bagno z charakterystycznymi dla tego krajobrazu roślinami wilgociolubnymi. Ale najbardziej zdumiewające było to, że w krajobrazie ogrodu odtworzono piaszczyste wydmy.
Rośliny introdukowane, przywiezione z wypraw lub pozyskane w drodze wymiany, zadomowiły się w ogrodzie na długo, gdyż znakomita pielęgnacja i sprzyjający klimat Prus wspierały wzrost i rozwój egzotów, takich jak miłorząb dwuklapowy, grujecznik japoński, skrzydłorzech kaukaski, orzech ajlantolistny i inne.
Doskonale wpisały się w krajobraz także okazy rodzimych gatunków – buka zwyczajnego i lipy drobnolistnej, które rosły tu jeszcze przed założeniem ogrodu. Rośliny szklarniowe ogrodu, reprezentowane przez różne gatunki palm, kaktusów i innych sukulentów, kwitły i owocowały. Staraniem uczonych uniwersytecki ogród botaniczny Królewca stał się jednym z najlepszych w Europie, przykładem utalentowanego urzeczywistnienia idei architektury ogrodowo-parkowej.
Wojna zmieniła ogród uniwersytecki nie do poznania: zniszczone zostały instytut botaniczny, laboratorium chemiczno-farmaceutyczne, instytut zoologiczny wraz z muzeum. Od działań wojennych ucierpiały przede wszystkim rośliny szklarniowe, a i sam ogród przez pewien czas pozostawał bez należytej opieki i popadał w ruinę. W 1951 roku teren dawnego ogrodu uniwersyteckiego przekazano Obwodowej Stacji Młodych Przyrodników. Tak zaczęła się stopniowa odbudowa ogrodu. Obecnie mieści się tu Obwodowe Centrum Ekologii, Krajoznawstwa i Turystyki Dzieci i Młodzieży w Kaliningradzie. Wspólnym wysiłkiem pracowników ogrodu i dzieci udaje się zachować przyrodniczą odrębność i czystość tego pięknego zakątka żywej przyrody w granicach miasta.
W 1965 roku park uznano za pomnik przyrody, ma on dużą wartość naukową i historyczną5. Obecnie jego powierzchnia wynosi 3 ha. To park dendrologiczny w stylu krajobrazowym ze stawem pośrodku. Łączna liczba gatunków to około 50.
Jak piękny jest ogród, można zobaczyć w słoneczny wiosenny dzień. W niektórych jego częściach drzewa i krzewy rosną gęsto, ale są też duże otwarte przestrzenie, na których w połowie wiosny kwitną efemeroidy: liliowe i białe okazy kokoryczy pustej, niebieskie cebulice, błękitne śnieżniki. Ziarnopłon wiosenny pokrywa gęstym kobiercem cały teren ogrodu, szczególnie pięknie wyglądają jego złote kwiaty przy stawie, pośrodku którego na niewielkiej wysepce rośnie wierzba płacząca. W tym czasie pierwsze liście na drzewach dopiero zaczynają się pojawiać: ażurowe liście sumaka octowca są jeszcze wiosennie delikatne, grujecznik japoński jest obsypany drobnymi, okrągłymi, różowoczerwonymi listkami. Główną ozdobą ogrodu o tej porze roku, podobnie jak w chłodnym okresie zimowym, są rośliny iglaste, wśród których jest rzadka w naszym obwodzie biota wschodnia (dawna nazwa: żywotnik wschodni), pochodząca z Dalekiego Wschodu. Roślina ta w filozofii buddyjskiej symbolizuje długie życie i niewyczerpaną energię, co wiąże się zapewne z długowiecznością drzewa i z tym, że zachowuje ono jaskrawozieloną barwę w każdych, nawet niesprzyjających warunkach. Na terenie ekocentrum rosną także okazy cisa pospolitego, modrzewia europejskiego, sosny wejmutki, sosny czarnej, daglezji zielonej i innych.
Jaskrawymi wiosennymi akcentami stają się pod koniec kwietnia kwitnące forsycje i wiśnia kosmata: pięknie uformowane, niewysokie drzewko tej ozdobnej wiśni zostało trafnie wpisane w krajobraz, co pozwala podziwiać jego kwitnienie z różnych miejsc. Wiśnię kosmatą uprawia się głównie dla efektownego wczesnego kwitnienia, ale daje ona całkiem jadalne owoce, pod warunkiem że w pobliżu posadzono kilka okazów tego gatunku. Kwitnienie krzewów trwa pod koniec wiosny i na początku lata za sprawą lilaka amurskiego i lilaka węgierskiego, a także amorfy krzewiastej. W tym samym czasie kwitną różaneczniki, których różne odmiany i gatunki zgromadzono na niewielkiej działce niedaleko altany.
Stare miłorzęby dwuklapowe zdobią tę część ogrodu, którą niestety władze miasta przeznaczyły pod magistralę ciepłowniczą, biegnącą wprost po korzeniach tych niezwykłych roślin. Warto zwrócić uwagę na strzępolistną formę olszy szarej i strzępolistną formę bzu.
Wizytówką flory regionu są rośliny o ażurowych, wycinanych liściach: to buki zwyczajne odmiany strzępolistnej, rosnące w Kaliningradzkim Ogrodzie Botanicznym i niedaleko Parku Centralnego, lipa strzępolistna w Parku Moritza Beckera w Jantarnym, a w Kaliningradzie spotyka się także strzępolistne formy klonów.
Rzadkie gatunki roślin zgromadzono w arboretum ekocentrum. Niewielka liczba odwiedzających tłumaczy się przede wszystkim tym, że obecnie głównym ogrodem botanicznym miasta jest Ogród botaniczny BFU im. Kanta – dawne Królewieckie Ogrodnictwo Miejskie, założone w 1904 roku przez profesora Paula Kaebera.
Adres parku krajobrazowego: ul. Botaniczeskaja 2.
Fot. Michaił Ogorodnikow, Natalia Andriejewa.
___________
1. Przy każdym bogatym domu był ogród do spędzania czasu latem. W XVIII wieku ogrody te zaczęto przekazywać w darze Królewcowi. W ten sposób własnością miasta stały się: Ogród Królewski (plac w rejonie ul. Uniwersitieckiej), Ogród Ludowy (ogród Ekocentrum), Münzplatz (południowy kraniec Stawu Dolnego), wschodni odcinek promenady Stawu Zamkowego (Dolnego). Na przedmieściach: park Luisenwahl, Walter-Simon-Platz (stadion „Bałtika”) i ogród zoologiczny.
2. Podczas wyprawy na Sycylię w 1821 roku 38-letni August Friedrich Schweigger został zamordowany przez przewodnika.
3. W szklarniach ogrodu co roku kwitły i owocowały palmy wachlarzowe i daktylowe oraz różnorodne kaktusy.
4. Carl Christian Mez – znany niemiecki botanik, autor fundamentalnej monografii bromeliowatych.
5. Regularnie owocuje tu miłorząb, wpisany do Międzynarodowej Czerwonej Księgi. Z roślin Czerwonej Księgi Rosji: orzech ajlantolistny, winobluszcz, lilak węgierski. Z roślin Czerwonej Księgi krajów bałtyckich: buk zwyczajny. Rzadkie rośliny egzotyczne: grujecznik japoński, korkowiec amurski, lilak Swegińcowa, kłęk kanadyjski, sosna wejmutka. Rzadkie ozdobne formy drzew: grochodrzew jednolistkowy, klon srebrzysty i jego forma strzępolistna.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
