Zamek Krzyżbork założył w 1241 roku Otto von Braunschweig na miejscu pruskiej warowni Witige. W 1243 r. spalili go zbuntowani Prusowie, lecz już do 1253 r. został odbudowany. W latach 1260–1263, podczas drugiego powstania pruskiego, zamek był oblegany. Gdy oblężonym skończyły się zapasy żywności, próbowali opuścić zamek, ponieważ jednak konie również zostały zjedzone, Prusowie dogonili uciekinierów i wybili wszystkich z wyjątkiem dwóch rycerzy, którym udało się dotrzeć do Bałgi. W 1273 r. zamek ponownie odbudowano, a w 1309 r. przebudowano w kamieniu. W tym okresie na krótko (1275–1277) Krzyżbork stał się siedzibą komtura i zamkiem wójta Natangii, wkrótce jednak siedzibę przeniesiono do Pokarmina (Uszakowo).
Ruina zamku Krzyżbork.
31 stycznia 1315 r. osada przy zamku Krzyżbork otrzymała od marszałka zakonu Heinricha von Plötzke prawo chełmińskie. W tym samym 1315 roku zbudowano w Krzyżborku kościół.
To, co pozostało z zamku Krzyżbork, w 2023 roku.
W pierwszym roku wojny trzynastoletniej (1454–1466) zamek zajęły oddziały Związku Pruskiego. Już jednak w 1455 roku odbił go zakon. Później Krzyżbork był kilkakrotnie atakowany, miasto wielokrotnie plądrowano i palono, lecz samego zamku Polakom i stronnikom Związku Pruskiego zdobyć się nie udało. W II pokoju toruńskim zamek Krzyżbork wymieniono wśród tych, które pozostały przy zakonie krzyżackim. Długi zakonu krzyżackiego, będące następstwem II pokoju toruńskiego, zmusiły wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausena do zastawienia Krzyżborka za 2383 grzywny dowódcom oddziałów najemnych Anselmowi Tettauowi i Michaelowi Greusingowi. W 1497 roku wykupił go biskup Johannes z Riesenburga, a w 1505 r. właścicielem został jego następca Hiob von Dobeneck.
W 1520 roku, w czasie wojny pruskiej (1519–1521), Krzyżbork został zaatakowany przez Polaków, lecz się obronił. Po sekularyzacji zakonu zamek Krzyżbork przechodził z rąk do rąk, aż w 1565 roku książę Albrecht podarował go swojemu faworytowi, awanturnikowi Paulowi Skalichowi.
Po jego ucieczce w 1566 r. pozbawiony należytej opieki zamek zaczął popadać w ruinę. Należał kolejno do kilku pruskich możnych, lecz żaden z nich nie zabawił w nim długo. W 1585 roku Krzyżbork wykupiło państwo. W XVII–XVIII w. Krzyżbork stał się ostatecznie prowincjonalnym miasteczkiem. Zamek intensywnie rozbierano na materiał budowlany. Pod koniec XVIII w. pozostały z niego jedynie niewielkie resztki murów i fundamenty. W 1881 r. właściciel miejscowego młyna nazwiskiem Reicherman zorganizował na zamku wykopaliska archeologiczne. Dziś z zamku Krzyżbork zachował się niewielki fragment muru oraz wzgórze, na którym stał. Polecamy go (podobnie jak zamek Bałga) zwiedzającym uzbrojonym w dawne plany zamku i bogatą wyobraźnię. Niestety, stojąc na wzgórzu zamkowym, więcej można sobie wyobrazić, niż ujrzeć.
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen, bildarchiv-ostpreussen.de
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
