Inicjatorem budowy zamku był wielki mistrz Werner von Orseln, który powierzył to zadanie komturowi bałgijskiemu Dietrichowi von Altenburgowi. Zamek miał przede wszystkim stanowić umocnienie pośrednie między zamkami Krzyżbork (osiedle Sławskoje, okręg miejski bagrationowski) i Bartenstein (Bartoszyce, Polska).
Na początku swego istnienia zamek nosił nazwę Ile, Ilaw. Później nazwa przekształciła się w Eylau.
W odróżnieniu od wielu innych zamków Iławkę od początku budowano z kamienia i cegły. Historia zachowała imię kierownika prac budowlanych. Był nim mistrz budowlany Arnolf von Eulenstein. Sam zamek był budowlą czteroskrzydłową, na planie czworoboku o wymiarach 43x41 m. Od wschodu przylegało do niego rozległe przedzamcze. W skrzydle południowym mieściła się kaplica zamkowa – nieodzowny element zamku zakonnego.
Do 1347 roku zamek Iławka Pruska był siedzibą zakonnego prokuratora, a od 1347 r. mieściła się tu administracja urzędu kameralnego. Jednym z prokuratorów Iławki Pruskiej był Konrad von Wallenrode – przyszły wielki mistrz zakonu. Do 1348 roku przy zamku istniała już osada Neuhof z dwunastoma karczmami, która później przyjęła nazwę zamku i stała się miastem.
Iławka Pruska odegrała istotną rolę w wojnie trzynastoletniej (1454–1466). Początkowo szczęście sprzyjało Związkowi Pruskiemu i jego oddziały bez większego trudu zajęły Iławkę Pruską wraz z innymi zamkami Natangii. Potem przyszła kolej na zakon i zamek został odbity z rąk powstańców. Zakonna załoga licząca do dwudziestu rycerzy oraz 60 pospolitaków po stronie zakonu krzyżackiego usunęła uszkodzenia umocnień i przygotowała się do odparcia ataków nieprzyjaciela. W tym czasie na Królewiec maszerował dwutysięczny oddział Związku Pruskiego pod dowództwem Remschela von Krixena. Dowiedziawszy się, że Iławki Pruskiej broni tak nieliczna załoga, von Krixen postanowił mimochodem zdobyć zamek. Szturm rozpoczął się 24 maja 1455 r. Wszystkie próby wzięcia zamku przez powstańców natrafiały na zacięty opór.
Dalsze wydarzenia mają charakter legendarny, a wiarygodność tych przekazów budzi wątpliwości. Widząc, że załoga jest wyraźnie zbyt szczupła, by obronić zamek, Krzyżacy wysłali gońca pod Królewiec, korzystając w tym celu ze starego podziemnego przejścia, które kończyło się daleko za pozycjami oblegających.
Heinrich Reuß von Plauen, wielki szpitalnik zakonu, przydzielił posłańcowi oddziały hrabiego Ludwiga von Helfensteina i kapitana von Blankensteina. 26 maja 1455 r. zakonne posiłki, korzystając z porannej mgły, niespodziewanie uderzyły na wojska nieprzyjaciela. Rezultat: 600 zabitych i 300 wziętych do niewoli stronników Związku Pruskiego oraz zdjęcie oblężenia z Iławki Pruskiej.
Iławka Pruska jeszcze dwukrotnie w czasie tej wojny padała ofiarą poważnych ataków: w październiku 1455 roku nieprzyjaciel spalił przedzamcze, lecz zamku zdobyć nie zdołał, a w marcu następnego roku próby oblężenia zamku udaremnił niespodziewany i silny kontratak jego załogi.
Po zakończeniu wojny i usankcjonowaniu lennej zwierzchności Korony Polskiej nad ziemiami pruskimi zamek w Iławce Pruskiej przekazano w 1492 r. w posiadanie Heinrichowi Reußowi von Plauen. Mniej więcej w tym samym czasie zamek otrzymał herb z lwem – takim samym jak w herbie rodu von Plauen.
Po raz ostatni w epoce zakonnej Iławka Pruska wzięła udział w działaniach wojennych w 1520 roku, w czasie wojny pruskiej (1519–1521) – otwartej konfrontacji mistrza Albrechta z królem polskim Zygmuntem. Polacy po raz kolejny spalili wówczas osadę, lecz zamek się obronił.
Zaraz po reformacji w Prusach zamek w Iławce Pruskiej staje się siedzibą i majątkiem starosty. 30 listopada 1585 r. osada przy zamku Iławka Pruska otrzymała od regenta Jerzego Fryderyka prawa miejskie.
Po wojnach napoleońskich, w 1814 r., majątek Iławka Pruska (zamek wraz z przyległymi terenami) ponownie odkupił niejaki Heinrich Valentini, który na miejscu przedzamcza wzniósł dwór (nazwany na cześć żony Henriettenhof), sam zaś zamek, pozbawiony opieki i remontów, powoli popadał w ruinę. Rodzina Valentinich władała majątkiem do 1945 roku.
W 1961 r. teren zamku i przedzamcza przekazano protokołem bagrationowskiemu biuru rejonowego związku spółdzielni spożywców. W 1964 r. na terenie zamku i przedzamcza prowadziła prace ekspedycja Centralnych Pracowni Naukowo-Konserwatorskich Ministerstwa Kultury ZSRR. Ekspedycja stwierdziła skrajne zaniedbanie i zniszczenie obiektu. Następnie w zachodnim skrzydle przez pewien czas działała strzelnica. W 1990 r. spłonął zachowany budynek przedzamcza. W połowie lat 90. istniał projekt przebudowy przedzamcza na hotel i prowadzono prace w tym kierunku. Przyniosły one budowli więcej szkody niż pożytku.
Przedzamcze – wszystko, co pozostało z zamku w Iławce Pruskiej. Zima 2017 r.
Wzdłuż wybrzeża Morza Bałtyckiego i Zalewu Kurońskiego ciągnął się północny łańcuch zamków: Germau (Russkoje), Pobethen (Romanowo), Rudau (Mielnikowo), Laptau (Muromskoje), Powunden (Chrabrowo), Schaaken (Niekrasowo). Można do nich zaliczyć także opisany wcześniej zamek Kaymen (Zariecze), a także Labiau (Polesk). Pierwotnie wznoszono je w tradycyjnych celach: dla kontroli okolicznych terytoriów i przeciwdziałania zbrojnym wystąpieniom Prusów. Jednak po podboju Prus w 1283 roku zamki te zaczęły pełnić inne zadania.
Od XIV w. zamki na północy Prus stanowiły zaporę przed najazdami oddziałów litewskich na okolice Królewca i służyły jako schronienie dla miejscowej ludności podczas takich najazdów. W stosunkowo krótkich przerwach między działaniami wojennymi pełniły funkcję administracyjną. Zamki te stawiano na miejscu dawnych pruskich grodów lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Takie położenie oraz wykorzystanie dawnych pruskich wałów sprawiło, że miały charakterystyczny okrągły kształt.
Zamki Laptau i Powunden po podziale Sambii znalazły się na ziemiach należących do biskupa sambijskiego, przy czym Laptau wkrótce przeszedł w posiadanie kapituły katedralnej.
Mniej więcej w latach 1320–1370 zamki te przebudowano w kamieniu, co uczyniło z nich solidne umocnienia przeciwko Litwinom, którzy nie celowali w sztuce zdobywania twierdz. W pobliżu zamku Rudau w 1370 roku rozegrała się słynna bitwa między wielką armią litewską pod wodzą książąt Olgierda i Kiejstuta wraz ze sprzymierzonymi z nimi oddziałami ruskimi i tatarskimi z jednej strony a wojskiem zakonnym, wzmocnionym pospolitym ruszeniem z Królewca oraz krzyżowcami z duńskich Inflant i ziem niemieckich, z drugiej. W wydarzeniach tych wzięła udział także załoga zamku Laptau, który podobnie jak Rudau wytrzymał oblężenie i związał siły litewskie aż do nadejścia oddziałów zakonnych.
Jak już wspomniano, zamki pełniły również funkcję administracyjną: rezydowali w nich miejscowi urzędnicy zakonu (komornicy) lub namiestnicy biskupa – w zależności od tego, do kogo należał zamek. Jednak już po Wielkiej Wojnie (1409–1411), kiedy zakon zaczął wypłacać Polsce ogromne kontrybucje, utrzymywanie licznych zamków stało się zbyt kosztowne. Budowle zakonne, których nie sprzedano najemnikom na poczet długów, remontowano wybiórczo i nie w pełnym zakresie. A gdy zakon uległ sekularyzacji, a same zamki szybko traciły znaczenie militarne, ich całkowite zniszczenie stało się kwestią czasu.
Rudau został częściowo rozebrany, a jedno ze skrzydeł przebudowano na kościół, którego ruiny przetrwały do naszych czasów. Podobny los spotkał Germau. Początkowo w księstwie znalazło się dla niego zastosowanie: w 1581 roku przeniesiono tu z Lochstedtu zarząd bursztynowy, w związku z czym w 1586 roku przeprowadzono nawet remont zamku. W latach 1644–1693 w Germau mieścił się Sąd Bursztynowy, który posyłał na szubienicę nielegalnych poszukiwaczy bursztynu. Później jednak zamku już nie remontowano, stopniowo podupadał, zarząd bursztynowy i sąd przeniesiono z niego do Palmnicken (Jantarnyj), a do XVIII w. Germau został częściowo rozebrany na materiał do utwardzania dróg i budowę zabudowań gospodarczych. Zarazem około 1760 roku jeden z budynków przebudowano na kościół. Niestety pozostała z niego jedynie niewielka część wieży. Laptau rozebrano na początku XVIII w. na materiał do utwardzenia drogi Królewiec–Cranz. Jeszcze wcześniej (w XVI w.) rozebrano na materiał budowlany zamek Powunden, przy czym cegłę wykorzystano do remontu zamku Laptau, który przetrwał Powunden o jakieś 150 lat. Pobethen również został opuszczony i rozebrany na cegłę w XVII w.
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen, bildarchiv-ostpreussen.de, Michaił Ogorodnikow
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
