Herb Cranz
Pierwsi ludzie pojawili się na wybrzeżu w pobliżu dzisiejszego Zielenogradska około 7–8 tysięcy lat przed naszą erą, o czym świadczą znaleziska z czasów mezolitu. Kultura ta, reprezentowana w północno-wschodniej Estonii, charakteryzowała się osiadłym trybem życia, myślistwem i rybołówstwem. Znaleziska z późniejszego okresu pochodzą z neolitu i datowane są na 2–4 tys. lat p.n.e. W obniżeniu nad Zalewem Kurońskim i we Friedrichswalde (las Dubki) odkryto krzemienne siekiery należące do przedstawicieli kultury rozpowszechnionej w Wielkiej Brytanii oraz w Europie Południowej i Środkowej. Jej przedstawiciele zajmowali się hodowlą bydła, zbieractwem i myślistwem, znali też zaczątki rolnictwa i metalurgii.
Pod koniec neolitu w rejonie przyszłego Cranz (i w ogóle na terytorium południowo-wschodniego Nadbałtycza) pojawia się kultura ceramiki sznurowej. Swoją nazwę otrzymała od ornamentacji naczyń glinianych. Pochodzenie tej kultury wciąż pozostaje zagadką.
Dzieci nad brzegiem Bocianiego Stawu (Storchenteich) w parku Plantage.
Przypuszcza się, że jej przedstawiciele mogli przybyć do południowo-wschodniego Nadbałtycza z Danii, Niemiec Środkowych, wschodniej Polski lub Ukrainy. Ludzie ci zajmowali się prymitywnym rolnictwem. Spośród broni charakterystyczne są dla nich kamienne topory bojowe. Przedstawiciele kultury ceramiki sznurowej chowali zmarłych w pojedynczych grobach pod niewielkim kurhanem. W rejonie Cranz kamienne topory znaleziono podczas wykopalisk w Wosegau (Wiszniowoje), Mülsen (Chołmy), Friedrichswalde (las Dubki) i Weischkitten (Sokolniki).
Ale najciekawsze znaleziska czekały na archeologów w lesie Kaup. Odkryto tu kurhany grobowe datowane mniej więcej na II tysiąclecie p.n.e. W jednym z nich znajdowały się dwa szkielety w pozycji siedzącej.
Można z pewnością stwierdzić, że w kulturze ceramiki sznurowej istniała wiara w życie pozagrobowe, ponieważ w kurhanie znajdowały się przedmioty codziennego użytku (rylce, szydła, okładziny kościane) oraz broń (kamienne topory).
Znalezisk z okolic Cranz pochodzących z epoki brązu (2 tys. p.n.e. – V w. p.n.e.) i wczesnej epoki żelaza (V w. p.n.e. – początek naszej ery) jest niewiele: można wśród nich wymienić kilka siekier i spiralną bransoletę ze skarbu koło Mülsen (Chołmy) oraz pochówki kurhanowe w lesie Kaup i przy osadzie Laptau (Muromskoje). Miejscowi mieszkańcy palili zmarłych, prochy umieszczali w glinianym garnku – urnie grobowej, którą wstawiano do skrzyni ułożonej z dużych kamieni. Wszystko to od góry zasypywano ziemią — tak powstawał kurhan.
Promenada i plaża starego, dobrego Cranz.
Jeśli prześledzić miejsca pojedynczych znalezisk z tego czasu, to ciągną się one z Półwyspu Kaliningradzkiego w kierunku Mierzei Kurońskiej, która być może odgrywała rolę szlaku handlowego.
Pocztówka Fritza Krauskopfa z widokiem na hotel „Monopol” przy plaży.
Od tego czasu ludzie mieszkali tu stale, ale żadnej szczególnej aktywności ani rozkwitu nie obserwowano ani w epoce brązu, ani później. Życie w okolicy nieco się ożywiło dopiero w okresie wpływów rzymskich, a ponieważ Rzymianie bardzo cenili bursztyn, wykopaliska archeologiczne wskazują na znaczny wzrost gęstości miejscowego zaludnienia, spowodowany ożywionym handlem bursztynem.
Kulturę miejscowej ludności w tym okresie poznano na podstawie śladów obrzędów pogrzebowych. Stwierdzono występowanie zarówno pochówków szkieletowych, jak i ciałopalnych. W przypadku pochówków szkieletowych szczątki spoczywały w trumnach wydrążonych z pnia, a czasem wprost na ziemi, ułożone głową na północ. W obrządku ciałopalnym zmarłych palono na specjalnych placach, prochy umieszczano w urnie grobowej, a tę — w niewielkim wykopanym dole, który od góry obkładano kamieniami.
W grobach występuje liczne wyposażenie, świadczące o zamożności mieszkającej tu ludności: broń, ozdoby, oporządzenie końskie, monety rzymskie (wśród nich nawet złote!) datowane na lata 81–192.
Niektóre z tych przedmiotów zostały uzyskane w zamian za bursztyn. W dziełach autorów starożytnych miejscowa ludność występowała pod nazwą „Estiowie”.
W okresie wędrówek ludów (V–VIII w.) znów następuje tu spustoszenie, co być może wynika ze słabego stanu badań. Dowodem na to, że ludzie jednak tu mieszkali, są znaleziska z tego okresu na cmentarzysku Dollkeim (Kowrowo): fibule, skręcane bransolety i naszyjniki, ceramika. W tym okresie zmienił się obrządek pogrzebowy. Zmarłych nadal palono, lecz prochy chowano nie w urnach, ale w ziemi, w specjalnie wykopanych jamkach otoczonych kamiennymi obstawami. Na dnie jamy grobowej znajduje się zazwyczaj szkielet konia leżącego na brzuchu z podkurczonymi nogami.
Rodzinne zdjęcie przy oblodzonych podporach mola.
W IX wieku w okolicach przyszłego Cranz pojawiają się nowi osadnicy — wikingowie. Podobnie jak w innych miejscach wybrzeża Bałtyku, założyli tu punkt wymiany handlowej. Stosunki między wikingami a miejscową ludnością nie zawsze były pokojowe. Przyczyną wrogości był bursztyn, którego handel wikingowie chcieli kontrolować.
Zamarznięte morze w Zielenogradsku (2021).
Począwszy od X w. podejmowali oni wielokrotne próby podboju Sambii. O wydarzeniach sprzed tysiąca lat opowiadają nam też źródła historyczne, takie jak Saxo Grammaticus: „Haakon, syn króla Haralda zwanego Sinozębym, podbił Sambów. Duńczycy opanowali Sambię, żenili się z kobietami pokonanych Prusów i żyli razem z wrogami”. Sami Prusowie mieszkali w osadach obronnych — grodziskach, z których jedno, Garbeck, znajdowało się niedaleko osady Sosnowka (Bledau).
W połowie XIII w. zakon krzyżacki otworzył u nasady Mierzei Kurońskiej karczmę Cranza-Krug.
Ówczesne karczmy były zajazdami, w których podróżni mogli zatrzymać się na nocleg i posiłek, a także dać odpocząć koniom. Niektóre z takich karczm były umocnione dla obrony przed napaściami pogan. Rok założenia Cranz — 1252 — zwykle łączy się z czasem założenia karczmy Cranza-Krug. Z czasem przy karczmie powstała wieś Cranzkuhren, której mieszkańcami byli głównie Litwini i Prusowie, zajmujący się rybołówstwem i ptasznictwem. Osada ta wzmiankowana jest w 1258 roku przy podziale terytorium między zakonem krzyżackim a biskupem sambijskim. W jego wyniku ziemie przy Cranza-Krug pozostały przy zakonie i weszły w skład kameramtu Rudau (Melnikowo).
Promenada i plaża w Zielenogradsku.
Zimą 1283 roku doszło do wielkiego najazdu Litwinów na ziemie Sambii. 800 jeźdźców (według kroniki Piotra z Dusburga) przeszło przez mierzeję Kurische (Kurońską) i spustoszyło ziemie Powunde (rejon osady Chrabrowo) i Pobethen (rejon osady Romanowo), zabijając 150 chrześcijan i biorąc wielu kolejnych do niewoli.
Most zwodzony na promenadzie w Cranz.
Dla ochrony tego kierunku z rozkazu mistrza krajowego Konrada von Thierberga Młodszego / Thierberg der Jüngere (zm. po 1287) u nasady mierzei zbudowano drewniano-ziemny zamek Neuhaus. Dokładne położenie Neuhausu nie jest znane, ale sam fakt jego istnienia nie budzi wątpliwości, gdyż figuruje on w szeregu dokumentów, które przetrwały do naszych czasów.
W 1308 roku pod wodzą Sugarda i Mansty doszło do kolejnej wielkiej wyprawy Żmudzinów na Sambię. Zamek Neuhaus został zablokowany, a jego okolice spustoszone. Żmudzini ruszyli dalej i ponownie spustoszyli ziemie Powunde i Rudau (okolice osad Chrabrowo i Melnikowo). Naprzeciw nim wyszło wojsko zakonne, a napastnicy, dowiedziawszy się o tym, pospiesznie wrócili na Litwę. Odnotowuje się, że do tego czasu zamek Neuhaus utracił swoje kluczowe znaczenie, ponieważ dalej na północ, na mierzei, w 1290 roku zbudowano zamek Rossitten (Rybaczij). Później przez 500 lat w okolicy nie zdarzyło się nic znaczącego, a wszystkie wzmianki o Cranz mają charakter epizodyczny.
Cranzkrug został zaznaczony w 1584 roku na mapie Caspara Hennenbergera / Hennenberger (1529–1600), w tym samym roku wspomniał o nim historyk Caspar Stein; odnotowano go też w zapiskach nieznanego podróżnika (1700 rok).
Oczywiście przez cały ten czas Cranz był zwyczajną wsią rybacką. Obfitość ryb u brzegów Sambii sprzyjała właśnie takiemu rozwojowi gospodarki nadmorskich miejscowości. Cranz od innych wsi rybackich odróżniało jedynie szczególne położenie geograficzne. Do XVIII wieku miejscowa ludność mówiła głównie językiem pruskim. Do 1785 roku utrwalił się wariant nazwy wsi rybackiej Kranzkuhren. Zanim wieś uzyskała własną parafię, należała do parafii Rudau (Melnikowo).
Na plaży w Cranz piasku było pod dostatkiem.
Na przełomie XVIII i XIX w. wśród Europejczyków zaczęły wchodzić w modę kąpiele morskie. Wielu fizjologów zwracało uwagę na korzystny wpływ na organizm wody morskiej, kąpieli słonecznych i świeżego powietrza, zwłaszcza w pobliżu lasów iglastych. Te nowe zwyczaje pozwoliły Prusom Wschodnim znów przypomnieć o sobie rodakom i sąsiadom.
„Fala” — pozdrowienia z Cranz (humorystyczna pocztówka z pocz. XX w.)
Królewiecki uczony Ludwig von Baczko (1756–1823) zauważył, że w Kranzkuhren żyje wielu starszych ludzi. Powiązał to z niezwykłą korzyścią kąpieli morskich dla organizmu i zaproponował zbudowanie uzdrowiska nad morzem. W 1793 roku królewiecki profesor medycyny Johann Daniel Metzger (1739–1805) w jednym z artykułów w słynnym „Preußisches Archiv” próbował zainteresować współobywateli ideą utworzenia uzdrowiska na wybrzeżu Sambii i wskazał przy tym na Kranzkuhren, Palmnicken (Jantarnyj) i Groß Dirschkeim (Donskoje).
Pierwszy rządowy program urządzenia uzdrowiska w Kranzkuhren opracował Fryderyk Wilhelm III w 1800 roku. Nie było mu jednak dane się ziścić z powodu wybuchu wojen z Napoleonem.
Za to piękno tych miejsc mogła docenić królowa Luiza, która w 1807 roku zatrzymała się w tej wsi w drodze z Królewca do Kłajpedy. Dom w Zielenogradsku przy ul. Turgieniewa 10, w którym odpoczywała królowa, zachował się do dziś.
Do idei utworzenia uzdrowiska powrócono już po wojnie, w 1813 roku. Kierowanie tworzeniem uzdrowiska powierzono głównemu radcy medycznemu okręgu królewieckiego Friedrichowi Christianowi Kesselowi (1765–1844). W 1816 roku Cranz otwarto dla publiczności jako uzdrowisko państwowe. W pierwszym sezonie odwiedziło je 35 kuracjuszy, do których dyspozycji były na plaży dwie kabiny kąpielowe.
W 1817 roku do istniejącej „infrastruktury uzdrowiskowej” doszedł dom z ciepłymi kąpielami. W pierwszych latach istnienia uzdrowiska latem do Kranzkuhren przyjeżdżały poratować zdrowie kąpielami morskimi jedynie nieliczne rodziny królewieckie. Dla oszczędności kuracjusze kwaterowali w chatach rybaków, a sami gospodarze przenosili się na ten czas do szop.
Widok na wieżę ciśnień, w której mieści się obecnie zielenogradzkie muzeum kotów „Murarium”.
W 1820 roku aktywiści ruchu uzdrowiskowego utworzyli specjalny komitet, który później przekształcił się w „Związek Upiększania im. Kessela”. W 1823 roku rozpoczęto budowę szosy z Królewca do Cranz, która trwała 30 lat.
Młyn w dawnym Cranz był, a wiatraków we współczesnym Zielenogradsku nie ma.
W odróżnieniu od starej drogi gruntowej nowa szosa omijała Quednau (Siewiernaja Gora) od zachodu, a za Laptau (Muromskoje) przechodziła przez Bledau (Sosnowka). Królewczanie jechali do Cranz zarówno indywidualnymi (własnymi i wynajętymi) powozami konnymi, jak i kursującymi nad morze (od 1852 roku) dyliżansami. Samo uzdrowisko coraz częściej nazywano „Cranz”, jakby podkreślając, że jeździ się nad morze, a nie do wsi rybackiej. Jednocześnie to właśnie kuracjusze rozsławili miejscową flądrę wędzoną na szyszkach sosnowych, twierdząc, że nigdzie indziej nie przyrządza się jej tak smacznie. W rezultacie flądra trafiła później nawet do herbu Cranz (zob. wyżej), a z niego — do herbu Zielenogradska.
W 1821 roku w Cranz zbudowano pierwszy dom gościnny „Logierhaus” (dosł. „dom do zamieszkania”), który niestety spłonął w 1835 roku. W 1824 roku Cranz odwiedziło już 220 kuracjuszy. W 1842 roku „Konversations- und Logierhaus” („Dom do zamieszkania i rozmów”) odbudowano w rejonie placu Corso.
Prawdziwą popularność przyniosła uzdrowisku wizyta króla Fryderyka Wilhelma IV, która odbyła się 9 lipca 1843 roku. Król był zadowolony z tego, co zobaczył, i przeznaczył środki na dalszy rozwój uzdrowiska w Kranzkuhren.
Od tego czasu Cranz zyskał status „królewskiego kąpieliska”, który nosił do 1895 roku. W 1854 roku uzdrowisko Cranz odwiedziło już 1714 kuracjuszy. W 1856 roku w parku Plantage, zgodnie z modą na wody mineralne, otwarto kolumnadę z kranami z wodą mineralną. W 1859 roku zbudowano teatr letni, w którym niemal codziennie dawano przedstawienia. W 1864 roku otwarto połączenie telegraficzne Kranzkuhren z Królewcem. W 1871 roku w Kranzkuhren były 173 domy, kolejne dwa należały do Cranzkrug, a jeszcze jeden — do leśnictwa Grenz, wchodzącego w skład gminy Kranzkuhren.
Kościół w Cranz służy dziś miastu jako cerkiew prawosławna.
W 1877 roku w Cranz założono własną parafię. W 1885 roku parafię Cranz połączono z parafią Sarkau (Lesnoj).
Katastrofa kolejowa na dworcu w Cranz 27 czerwca 1906 roku.
Do odprawiania nabożeństw używano niewielkiego budynku szachulcowego, który wkrótce okazał się niewystarczający, i w latach 1896–97 zbudowano w Cranz ceglany kościół św. Wojciecha. W 1899 roku stary kościół rozebrano i sprzedano parafii Medenau (Łogwino) w celu utworzenia „filii” w Zimmerbude (Swietłyj).
31.12.1885 uroczyście otwarto połączenie kolejowe z Królewcem, co sprawiło, że wyjazd do Cranz stał się dostępny dla szerokiego grona obywateli. Liczba pociągów na linii zmieniała się w zależności od sezonu, a także od dni powszednich lub świątecznych i na pocz. XX w. wynosiła od 13 do 19 pociągów w jednym kierunku. Współcześni odnotowują, że w szczycie sezonu liczba chętnych na wyjazd nad morze przewyższała liczbę miejsc dla pasażerów w pociągach i wielu jechało na stojąco.
Co zaskakujące, czas przejazdu pociągów parowych był taki sam jak dzisiejszych elektrycznych — od 24 minut w przypadku pospiesznych do 49 minut w przypadku zatrzymujących się na wszystkich stacjach: dworzec Maraunenhof (ul. Pierwomajska), stacja Rothenstein (Kutuzowo-Nowoje), dworzec Quednau (Siewiernaja Gora), przystanek Stiegehnen (Orłowka), dworzec Groß Raum (Riabinowka), dworzec Mollehnen (Kasztanowka), dworzec Laptau (Muromskoje), przystanek Bledau (Sosnowka).
Otwarcie kolei od razu wpłynęło na frekwencję w uzdrowisku — w 1889 roku liczba wypoczywających wyniosła już 8183 osoby, nie licząc odwiedzin jednodniowych. 8 lipca 1889 w Cranz uroczyście otwarto nowy budynek dworca, który bez zarzutu służy do dziś. Ponieważ pociągi miały wówczas jedną lokomotywę, obok budynku dworca zamontowano obrotnicę. Parowóz odczepiano od składu, wjeżdżał on na obrotnicę, obracał się o 180 stopni i drugim torem objeżdżał skład, po czym sprzęgano go z nim do jazdy w kierunku powrotnym — do Królewca. 08.07.1895 otwarto ruch na dwukilometrowym odcinku toru od Cranz do Cranzbeek nad brzegiem Zalewu Kurońskiego, aby kuracjusze mogli stamtąd płynąć parowcem do Memel (Kłajpedy, Litwa).
Parowce „Cranz” i „Rossitten” przy nabrzeżu w Cranzbeek.
Od 1893 roku nazwa wsi i uzdrowiska brzmiała wyłącznie Cranz.
„Cranz” odbija od brzegu.
W 1896 roku w Cranz zbudowano nowy gmach poczty. Sztorm w 1899 roku zniszczył promenadę i zabudowania na brzegu. Potem w Cranz rozpoczęto prace przy umacnianiu brzegu i budowie falochronów.
W 1904 roku dla turystów katolików otwarto katolicką kaplicę św. Andrzeja. Wtedy też, w 1904 roku, zbudowano wieżę ciśnień, która w czasach powojennych stała się symbolem Zielenogradska.
Na początku XX w. miasto stało się popularnym uzdrowiskiem zarówno dla Niemców, jak i dla turystów z zagranicy. W 1901 roku linię kolejową przedłużono od Cranz do Neukuhren (Pionierskij).
W 1907 roku uzdrowisko Cranz zostało całkowicie przebudowane zgodnie z ówczesnymi wymaganiami: wzniesiono pierwsze w Sambii kąpielisko rodzinne, osłonięte przed spojrzeniami postronnych wysokim parkanem z desek, a wejście do kąpieliska ozdobiono głównym portalem. Kąpielisko rodzinne z osobnymi działami męskimi i damskimi miało 190 kabin.
Latem 1911 roku na terenie domu zdrojowego, przy aktywnym udziale radcy i bankiera Georga Marxa (1843–1927), otwarto w Cranz synagogę. W 1938 roku ze zrozumiałych względów została zamknięta i przekształcona w obiekt Hitlerjugend. Na południowym skraju Cranz urządzono tor wyścigów psów. Ostatnie gonitwy odbyły się tu w 1920 roku.
Jednym ze skutków I wojny światowej był zastój w rozwoju Cranz, przede wszystkim jako uzdrowiska. Kuracjuszy nie było, hotele, pensjonaty i sanatoria stały puste. Nie robiono nic, by utrzymać i odnowić urządzenia i obiekty, a po inflacji administracja uzdrowiska stanęła przed ogromnymi problemami, przede wszystkim finansowymi. Jednak w miarę wychodzenia z kryzysu gospodarczego sytuacja Cranz stopniowo się poprawiała. W sezonie 1921 roku Cranz odwiedziło 10 250 kuracjuszy, w tym 4 860 z Królewca, 3 870 z prowincji, 425 z Berlina i 179 Rosjan.
Kąpielisko rodzinne i zagadkowe obiekty po prawej.
W 1927 roku w Cranz zbudowano nowy budynek szkoły, który do dziś służy zgodnie z przeznaczeniem.
Szkoła w Cranz. I dziś znajdziecie ją w tym samym miejscu
1 stycznia 1929 roku Cranz przestał być uważany za wieś, nie otrzymał jednak praw miejskich. Uzyskał pewien pośredni status gminy (Gemeinde) — między gminą miejską (Stadtgemeinde) a gminą wiejską (Landgemeinde). Wtedy też do gminy Cranz włączono wsie Wickiau (Klincowka) i Wiskiauten (Mochowoje), należące wcześniej do zlikwidowanego obszaru dworskiego Wosegau (Wiszniowoje). 30.09.1929 z leśnego obszaru dworskiego Fritzen przekazano gminie Cranz tereny leśne o powierzchni 33,6 ha w okolicach Cranz, w tym na mierzei Kurische Nehrung. Wtedy w skład gminy weszły leśniczówka Cranz / Forsthaus Cranz (Zielenogradsk, ul. Turgieniewa 10), leśniczówka Grenz / Forsthaus Grenz, leśna restauracja Fichtenhein / Waldrestaurant Fichtenhein i leśna restauracja Waldhaus / Waldrestaurant Waldhaus.
W 1934 roku w Cranz zbudowano kaplicę baptystów. W latach trzydziestych przeszła kolejna fala modernizacji infrastruktury uzdrowiska i w 1939 roku stanowiło ono małą niemiecką idyllę, pozostającą z dala od wydarzeń, które wstrząsnęły Europą.
Po raz pierwszy Cranz odczuł wojnę w 1940 roku, gdy po zakończeniu kampanii francuskiej salę kręglarską w hotelu „Ostseehotel” przystosowano do zakwaterowania belgijskich jeńców wojennych. Mimo to do 1944 roku życie uzdrowiska praktycznie się nie zmieniło. Po sierpniowych bombardowaniach 1944 roku z Królewca do Cranz zaczęli ściągać królewczanie, którzy stracili dach nad głową. W pobliżu wybrzeża manewrowały okręty wojenne, w lesie pod Bledau (Sosnowka) rozmieszczono wojskową radiostację i lazaret.
Nad brzegiem morza w okresie między I a II wojną światową (koniec lat 30. XX w.).
Zdobycie Cranz przeprowadziły wojska 43. Armii generała A.P. Biełoborodowa (1903–90). 7–8 km od Cranz, w rejonie wsi Laptau (Muromskoje), wojska niemieckie urządziły główną linię obrony, która miała kilka rzutów i ciągnęła się aż do Bledau (Sosnowka).
Paradne zdjęcie żołnierzy Armii Czerwonej na Königsberger Straße w 1945 roku.
Do niej dotarły 115. Chełmska Dywizja Strzelecka odznaczona Orderem Czerwonego Sztandaru (292., 576. i 638. pułk strzelecki oraz 313. pułk artylerii; łącznie 2326 ludzi), 325. Dźwińska Dywizja Strzelecka odznaczona Orderem Czerwonego Sztandaru i inne jednostki Armii Czerwonej. Próby przełamania obrony przeciwnika z marszu nie powiodły się wojskom radzieckim. Od 29 stycznia do 2 lutego 1945 roku do walk na lądzie przyłączyły się okręty niemieckie. Ciężki krążownik „Prinz Eugen” w eskorcie niszczycieli Z-5 „Paul Jacobi” i Z-25 oraz torpedowców T-33 i T-36 stał na redzie Cranz. Okręty prowadziły ogień spoza zasięgu bezpośredniej widoczności do nacierających oddziałów Armii Czerwonej. Według świadectw niemieckich naocznych świadków do obrony Cranz zaangażowano też ciężkie krążowniki „Lützow” i „Admiral Scheer” wraz z ich okrętami eskorty, jednak dane te nie są potwierdzone przez sprawdzone źródła.
Wojska radzieckie otrzymały rozkaz: nocnym natarciem (z 2 na 3 lutego) przełamać obronę przeciwnika w rejonie Laptau–Bledau (Muromskoje–Sosnowka) i wyjść na wybrzeże Morza Bałtyckiego w rejonie Cranz. Szturm pozycji przeprowadził 2. batalion strzelecki (M.W. Wasiljew) 114. pułku strzeleckiego 325. dywizji strzeleckiej. Po upadku tego umocnionego punktu los obrony Cranz był przesądzony.
W sobotę 03.02.1945 niemiecka piechota, artyleria zmotoryzowana i konna, a także pojedyncze działa szturmowe przeszły ulicą Królewiecką w Cranz w kierunku Wargenau (Malinowka). Wczesnym rankiem 4 lutego 292. pułk strzelecki Armii Czerwonej jako pierwszy wkroczył do Cranz. Według świadectw oficerów Armii Czerwonej pojawienie się w mieście wojsk radzieckich było dla Niemców całkowitym zaskoczeniem. W mieście nadal działały sklepy, ludzie spacerowali lub szli w swoich sprawach. Na widok żołnierzy radzieckich miejscowi pospiesznie zamykali sklepy, inni zostawiali je otwarte i uciekali. Wojska, z wyjątkiem oddziałów okupacyjnych, ruszyły za wycofującym się przeciwnikiem. W mieście utworzono komendanturę wojskową. Rozpoczęła się filtracja ludności w celu wykrycia aktywistów NSDAP i esesmanów. 18.02.1945 mieszkańcy Cranz, którzy nie zdążyli się ewakuować, zostali wysłani do Schloßberg (Dobrowolsk).
Radzieccy artylerzyści przeciwlotniczy na tle hotelu „Monopol”.
07.04.1946 Cranz wszedł w skład rejonu sambijskiego z ośrodkiem administracyjnym w Fischhausen (Primorsku). 07.09.1946 rejon przemianowano na primorski. W tym czasie Cranz otrzymał nieoficjalną nazwę Nachimowsk.
Makieta hotelu „Monopol” w zielenogradzkim muzeum historii i architektury „Königsberg”.
W mieście działały już szpital, szkoła i straż pożarna. W grudniu 1946 roku wydano rozporządzenie Rady Ministrów ZSRR o utworzeniu w mieście sanatorium wojskowego. 17.06.1947 Cranz przemianowano na miasto Zielenogradsk, a 27.07.1947 Zielenogradsk stał się ośrodkiem rejonu primorskiego.
W 1947 roku w Zielenogradsku przywrócono wodociąg i kanalizację (częściowo), zaczęła działać piekarnia. Sanatorium zielenogradzkie składało się wtedy z 3 budynków i mieściło do 300 kuracjuszy. Do ich dyspozycji były zakład wodoleczniczy, zakład borowinowy, gabinet fizjoterapii i aparat rentgenowski. W mieście działały: spółdzielnia „Uniwersał” (szycie odzieży i obuwia, naprawa sprzętu rolniczego, przygotowywanie drewna opałowego), zakład produkcji dachówek i cegieł, biblioteka, dom kultury. W czerwcu 1947 roku otwarto połączenie kolejowe z Kaliningradem.
W październiku 1947 roku ukazał się pierwszy numer gazety rejonowej „Primorskij bolszewik”. W 1947 roku zaczęły działać pierwsze 35 latarni oświetlenia miejskiego.
Wygląda jednak na to, że normalizacja życia w Zielenogradsku nie nadążała za planowanym tempem, ponieważ pierwszy przewodniczący miejskiej Rady Deputowanych M.I. Wozniesienski został odwołany ze stanowiska 17.07.1948, nie przepracowawszy nawet roku, a mianowany po nim M.I. Sidorkin utrzymał się tylko do maja 1949 roku i również został odwołany „za niezadowalający stan pracy”.
W 1950 roku w Zielenogradsku otwarto sanatorium dla chorych na gruźlicę kostną. W 1958 roku zaczęło przyjmować pacjentów dziecięce sanatorium psychoneurologiczne. W tym samym roku w mieście otwarto dziecięcą szkołę artystyczną. W latach 50. zagospodarowano wybrzeże, urządzono zejścia do morza, wyremontowano drogi i chodniki, przywrócono oświetlenie miejskie.
Willa Krell, w której mieści się obecnie muzeum krajoznawcze Zielenogradska .
1 lutego 1963 roku Zielenogradsk stał się miastem podlegającym bezpośrednio władzom obwodu. W 1965 roku utworzono rejon zielenogradzki w granicach rejonu primorskiego, a Zielenogradsk znów stał się miastem podległym rejonowi.
Hotel „Królowa Luiza” działa również obecnie.
W 1964 roku uruchomiono dodatkowe pociągi podmiejskie do dworca Kaliningrad-Siewiernyj. W tym samym roku zaczęły działać przedszkole nr 5 i kino. Do 1975 roku w Zielenogradsku było pięć placówek wypoczynkowych: sanatorium „Zielenogradsk”, dwa sanatoria specjalistyczne, związkowy Dom Wczasowy (680 miejsc) oraz sanatorium-profilaktorium „Czajka” Kaliningradzkiej Bazy Floty Trawlerowej.
W 1976 roku otwarto kompleks restauracyjny „Priboj”, który oprócz restauracji na 200 miejsc obejmował stołówkę, sklep garmażeryjny, bar, piwiarnię, kawiarnię i lodziarnię. W restauracji „Priboj” działało jedyne w obwodzie varieté.
Od końca lat 70. w Zielenogradsku zaczęto masowo otwierać resortowe pensjonaty, domy i ośrodki wypoczynkowe: „Stroitiel” (trust „Kaliningradselstroj”), „Neringa” (1981), „Topaz” (1986). Działały też dziecięce sanatorium „Tieriemok” i 4 obozy pionierskie (im. J. Gagarina, im. G. Titowa, im. L. Golikowa, „Sołniecznyj”).
W mieście działało sporo zakładów gastronomicznych: kompleks restauracyjny „Priboj”, restauracja „Turist”, kawiarnie „Wstriecza”, „Majak”, „Parus”, „Tieriemok”, „Czajka” i lodziarnia. W 1981 roku otwarto nową księgarnię. Wtedy też zaczął działać sklep „Dietskij mir”.
Poza tym były dom towarowy, specjalistyczne sklepy mięsny, nabiałowy i warzywny, cztery sklepy spożywcze, sklepy fotograficzne, z artykułami kulturalnymi i sportowymi oraz targ. W 1988 roku wywiercono i podłączono do wodociągu pięć studni artezyjskich. W 1989 roku w Zielenogradsku otwarto jedną z pierwszych parafii prawosławnych na terenie obwodu. W 1991 roku w mieście było 39 ulic, 19 sklepów, trzy sanatoria, dwa ośrodki wypoczynkowe, sześć przedszkoli, dwie szkoły, kino, dom kultury, dwie biblioteki, salon wideo, dziewięć kawiarni, barów i restauracji, trzy obozy pionierskie i sześć hoteli. Spośród placówek medycznych działały szpital i dwie przychodnie. W 1995 roku rozpoczęto produkcję wody mineralnej „Zielenogradskaja”. Pod koniec lat 90. w mieście zarejestrowanych było 212 przedsiębiorstw komercyjnych. Wtedy też, w latach 90., turystów zaczęła interesować nie tylko plażowo-uzdrowiskowa strona miasta, ale także przedwojenna przeszłość tych miejsc.
Königsberger Straße zdążyła być ulicą Lenina, zanim stała się Prospektem Kurortnym.
26.12.2000 część ul. Lenina przekształcono w pieszy Prospekt Kurortny. W 2006 roku na promenadzie otwarto pijalnię wód królowej Luizy. W 2008 roku rozpoczęto przebudowę wieży ciśnień w Cranz, w wyniku której w 2012 roku otwarto w niej muzeum kotów „Murarium”.
Prospekt Kurortny w Zielenogradsku — najlepsza ulica piesza w obwodzie.
W 2014 roku odsłonięto pomnik zielenogradzkich kotów, a samo miasto zaczęło promować się jako „miasto kotów”. Powstały liczne obiekty artystyczne przedstawiające koty i kotki, urządzono domki i karmniki dla miejscowych kotów.
W 2015 roku w Zielenogradsku odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza. W 2021 roku na promenadzie zbudowano diabelski młyn „Oko Bałtyku”. W tym samym roku otwarto Zielenogradzkie Muzeum Lalek. W 2022 roku przy wypiękniałym już wówczas Prospekcie Kurortnym otwarto Muzeum Mody Uzdrowiskowej Aleksandra Wasiljewa.
Zabytki: kościół św. Wojciecha (1897, cerkiew prawosławna Przemienienia Pańskiego), kaplica katolicka (1904), wieża ciśnień (1904), kolejowa wieża ciśnień (1865), dom stacji pocztowej, w którym nocowała królowa Luiza (kon. XVII w.), budynek „Logierhausu” (1842, przebudowany), budynek dworca kolejowego (1889), gmach poczty (1896), liczne przedwojenne budynki z kon. XIX – pocz. XX w., drewniany sklep z pieczywem (1905, odrestaurowany 2019), park, kompozycja rzeźbiarska przy muzeum krajoznawczym, miejsce pamięci na mogile zbiorowej żołnierzy radzieckich (633 osoby, pomnik 1950), zabytki archeologiczne, „cesarski dąb” posadzony w 1872 roku, muzea miejskie i prywatne (krajoznawcze, kotów, mody uzdrowiskowej, lalek, sów, aniołów), skwer królowej Luizy (lata 2000.) z drzewem posadzonym na jej cześć (1843), liczne współczesne obiekty artystyczne.
Informacje dodatkowe
13.06.1874 w powiecie Fischhausen (Primorsk) utworzono okręg urzędowy nr 31 Cranz, do którego weszła jedna gmina wiejska — Cranz. Pierwszym naczelnikiem okręgu urzędowego w latach 1874–78 był agent pocztowy Hüge. Stopniowo do gminy Cranz zaczęły przechodzić tereny obszaru dworskiego Wosegau (Wiszniowoje). Do gminy Cranz włączono folwark Wickiau (Klincowka) i majątek Wiskiauten (Mochowoje). 01.10.1932 z Wosegau (Wiszniowoje), Wickiau (Klincowka) i Wiskiauten (Mochowoje) utworzono nową gminę Wosegau, która weszła w skład okręgu urzędowego Cranz. Później skład okręgu urzędowego się nie zmieniał.
Cranzbeek założono w 1895 roku jako osadę złożoną z kilku zagród i przystani. Cranzbeek należał do gminy wiejskiej Cranz i do parafii Cranz. Cranzbeek łączyła z Cranz bocznica kolejowa. Z Cranzbeek można było popłynąć parowcem przez Zalew Kuroński do Memel (Kłajpedy, Litwa). Na linii kursowały parowce „Cranz”, „Rossitten” i „Memel”. Pływały wzdłuż brzegu Mierzei i zawijały po drodze do Rossitten (Rybaczij), Nidden (Nidy, Litwa), Preil (Prejli, Litwa) i Schwarzort (Juodkrantė, Litwa).
Kolonia Westende powstała mniej więcej w latach 1915–16 niedaleko młyna w Cranz. Historia kolonii willowej (Villencolonie) zaczęła się od tego, że kilku zamożnych mieszkańców Królewca zbudowało podmiejskie wille na dzierżawionej ziemi, należącej wówczas do rodu von Batocki-Friebe. Początkowo Westende należało do gminy wiejskiej Michelau (Kamienka). Parafia znajdowała się w Cranz.
Kolonia Westende i Adolfshöhe na mapie wybrzeża w rejonie Cranz.
Po zakończeniu I wojny światowej kolonia zyskała popularność i zaczęli tu budować wille miejscowi przemysłowcy i urzędnicy, a także kilku profesorów królewieckiego uniwersytetu Albertina. 22.03.1929 kolonia Westende wraz z niektórymi innymi terenami gminy wiejskiej Michelau (Kamienka) została przyłączona do gminy Cranz. W latach 30. w kolonii Westende działał pensjonat dziecięcy.
Współczesny Zielenogradsk — miasto kotów.
Adolfshöhe powstało w 1922 roku jako przedłużenie Kolonii Westende, która zaczęła się rozrastać w głąb lądu od wybrzeża między dawnymi majątkami Ziegenfeld i Seewäldchen. Początkowo należało do gminy wiejskiej Michelau (Kamienka). Parafia znajdowała się w Cranz. 22.03.1929 osiedle Adolfshöhe wraz z niektórymi innymi terenami gminy wiejskiej Michelau (Kamienka) zostało przyłączone do gminy Cranz.
Leśnictwo Cranz po raz pierwszy wzmiankowane jest w 1729 roku, kiedy stało się siedzibą nadleśniczego zarządzającego leśnictwami na obszarze od Kranzkuhren do Nidden (Nidy, Litwa). W XIX w. leśnictwo Cranz było zwykłym leśnictwem, wchodzącym w skład leśnego obszaru dworskiego Fritzen, Forst, z administracją w nadleśnictwie Fritzen / Oberförsterei Fritzen (Sosnowka). Leśnictwo Cranz od 1877 roku należało do parafii Cranz-Sarkau. 30.09.1929 leśnictwo Cranz przeszło do gminy Cranz.
Liczba ludności: 1816 – 268, 1831 – 314, 1840 – 402, 1858 – 782, 1864 – 925, 1867 – 993, 1871 – 9911, 1900 – 2093, 1905 – 2598, 1910 – 2570, 1933 – 4667, 1939 – 5089, 1959 – 6886, 1970 – 9781, 1989 – 10 786, 1998 – 12 200, 2002 – 12 509, 2010 – 13 026 mieszkańców.
Liczba ludności Cranzkrug: 1867 – 13, 1871 – 19 mieszkańców.
Liczba ludności Cranzbeek: 1905 – 6 mieszkańców.
Liczba ludności Schlachthof: 1905 – 6 mieszkańców.
Liczba ludności szpitala w Cranz: 1905 – 8 mieszkańców.
Liczba ludności leśnictwa Cranz: 1905 – 8 mieszkańców.
Liczba ludności młyna: 1905 – 20 mieszkańców.
Liczba ludności leśnictwa Grenz: 1871 – 5, 1905 – 8 mieszkańców.
Liczba ludności Schwendlung: 1905 – 10 mieszkańców.
1 — w tym 5 osób w leśnictwie Grenz.
Struktura ludności Cranzkrug w 1871 roku: ewangelicy – 17, katolicy – 2, umiejący czytać i pisać – 19 (100%).
Struktura ludności Kranzkuhren w 1871 roku: ewangelicy – 914, katolicy – 8, inni chrześcijanie – 47, wyznawcy judaizmu – 2, dzieci do 10 lat – 213, umiejący czytać i pisać – 627 (85%), niewidomi – 3, głuchoniemi – 1.
Skład parafii Cranz-Sarkau: Beekinsel (wyspa Rybaczij, 54°57'19'' N 20°31'23'' E), Bledau (Sosnowka), Cranz (Zielenogradsk), Cranzbeek (Zielenogradsk, część), leśnictwo Cranz (Zielenogradsk, ul. Turgieniewa 10), leśnictwo Grenz / Forsthaus Grenz (54°58'56'' N 20°33'50'' E), Garbeck (Zielenogradsk, część), szpital w Cranz / Krankenhaus (Zielenogradsk, szpital rejonowy), młyn / Mühle (Zielenogradsk, część), Rodahn (Sosnowka, część), Rosehnen (Priboj), Sarkau (Lesnoj), Schlachthof (Zielenogradsk, część), Schwendlung (54°57'44'' N 20°31'49'' E), Wargenau (Malinowka), Wosegau (Wiszniowoje), cegielnia Wosegau / Ziegelei Wosegau (Zielenogradsk, część).
Historyczne materiały fotograficzne: pastvu.com.
Współczesne zdjęcia: Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
