Puszcza Romincka to ogromny las rozciągający się na powierzchni kilkuset kilometrów kwadratowych. Dziś przecina go granica, niegdyś stanowił jednak jedną całość. Aby ułatwić orientację i poruszanie się po lesie, cały kompleks podzielono przesiekami na kwartały i działki. W głębi Puszczy zachowały się pierwotne pomniki przyrody, w tym okazałe głazy przyniesione tu przez ostatni lodowiec. Gospodarka leśna Puszczy Rominckiej była dobrze zorganizowana już w czasach książęcych. Aby ułatwić przemieszczanie się po Puszczy, wytyczano drogi i wycinano przesieki, a dla orientacji ustawiano drogowskazy.
Mapa Puszczy Rominckiej z archiwum Romana Szyrouchowa.
Zagony leśne (Jagen)
W XVIII wieku dawne działki leśne zastąpiono leśnymi zagonami dla zwierzyny. Podobnie jak ich poprzedniczki były to prostokątne fragmenty lasu o powierzchni od 50 do 100 ha, wyznaczone przesiekami. Miały one ciągłą numerację. Zagony łączono w kwartały (Blöcke), które z kolei tworzyły rewiry leśne (Beläufen).
Kwartały leśne (Blöcke)
Od XVIII wieku podstawowa jednostka urządzania lasu. Kwartały oznaczano wielkimi literami. Na przykład w 1780 roku rewir leśny Nassawen liczył 11 kwartałów, które pokrywały się z podrewirami. Kwartały A, B, C, D, E, F, G i H podzielono z kolei na 70 kolejno ponumerowanych działek.
Fragment mapy Puszczy z zaznaczonymi kwartałami i zagonami. Z archiwum Wisztynieckiego Ekomuzeum.
Ostatecznie na przełomie XIX i XX wieku cały obszar Puszczy podzielono na kwartały leśne. Zrobiono to, by ułatwić orientację w lesie. Cały kompleks leśny podzielono prostymi przesiekami na kwadratowe pola – kwartały – o wymiarach mniej więcej 800×800 metrów. Każdy z nich miał do 1945 roku, podobnie jak obecnie, swój numer. W miejscach, gdzie zaczynają się przesieki i drogi kwartałowe, a także na ich skrzyżowaniach, wciąż można natrafić na stare ociosane kamienie z wykutymi literami i numerami – Jagenstein (kamienie kwartałowe). Na skrzyżowaniu przesiek ustawiano parę słupków kwartałowych, oznaczających przesiekę główną i pomocniczą. Na przykład w miejscu przecięcia przesiek D i d (zagony 27/28/39/40) po południowej stronie przesieki D i na zachód od przesieki d stawiano kamień z numerami 27/28, a po północnej stronie przesieki D i na wschód od przesieki d – kamień z cyframi 39/40.
Kamienie kwartałowe.
Również dziś kamienie te pomagają naukowcom i badaczom orientować się w terenie, ponieważ w niemieckich źródłach i publikacjach naukowych podaje się właśnie zagony lub kwartały jako najdokładniejsze oznaczenia miejsc występowania rzadkich gatunków drzew i roślin, położenia kamieni pamiątkowych, miejsc pochówku i innych obiektów. Numeracja kwartałów biegła od prawej do lewej i od dołu do góry, a każde z czterech nadleśnictw miało własną numerację, zaczynającą się od 01. Jedynie dwa sąsiednie nadleśnictwa, Rominten i Warnen, miały numerację wspólną.
Wskazując położenie pomnika przyrody lub kamienia pamiątkowego*, podawano zatem nadleśnictwo, następnie leśnictwo lub gajówkę, potem numer działki lub kwartału, a niekiedy także dodatkowe wskazówki, takie jak brzeg rzeki, nazwana łąka itp. Korzystając z map Puszczy, można bez trudu odnaleźć te obiekty.
Drogi kwartałowe i przesieki przecinające las i rozdzielające działki leśne miały własne nazwy, na przykład Hirsch Weg czy Friedrich-Carl Gestell (niem. Weg – ścieżka, dróżka; Gestell – przesieka). Drogi główne nazywano natomiast ulicami i również nadawano im nazwy własne: na przykład główna droga do Cesarskiego Pałacu Myśliwskiego nosiła nazwę Jagdbuder Strasse, a droga do Gołdapi – odpowiednio Goldaper Strasse.
Drogowskazy
Na niektórych odcinkach i skrzyżowaniach dróg Puszczy wciąż można spotkać ociosane słupy – kamienie drogowskazowe, na których wykute strzałki wskazują kierunek oraz odległość do głównych miejscowości. (Odległość podawano w milach; mila pruska to 7,533 km). Wyryte na nich nazwy miejscowości świadczą o tym, że niektóre z tych kamieni ustawiono jeszcze w XVIII wieku.
Przykładowo na drogowskazie na skraju osady Czistyje Prudy, przy rozwidleniu dróg, widnieją następujące napisy ze strzałkami:
Nach Goldapp über Iszlaudzen 3 Milen/Nach Pillupönen 3 Milen
Nach Goldapp über Warnen 3 Milen
Drogowskaz.
Co prawda na większości kamieni napisy są już trudne do odczytania albo całkowicie zatarł je bezlitosny czas.
Kamienie drogowskazowe zachowane w Puszczy i okolicy (po stronie rosyjskiej):
– w centrum osady Pugaczowo, bez napisu;
– na rozwidleniu dróg w osadzie Czistyje Prudy, napis czytelny;
– na rozwidleniu dróg do Krasnolesia, Pugaczowa i Radużnoje, napis zatarty, widoczne strzałki;
– na rozwidleniu dróg do Dmitrijewki, Radużnoje i Sosnowki, bez napisu;
– przy drodze Lesistoje – Radużnoje, na rozwidleniu po lewej stronie, napis trudno czytelny;
– przy drodze Uwarowo – Lesistoje, na poboczu po lewej stronie;
– na rozwidleniu dróg przy cmentarzu w osadzie Pugaczowo, bez napisu.
Kamień drogowskazowy.
Dziś część przesiek i dróg leśnych nie jest używana, a kamienie kwartałowe porosły mchem, trawą i krzewami, mimo to wciąż spełniają swoje zadanie. Autorowi tych słów nieraz zdarzało się korzystać z niemieckiego systemu oznaczeń podczas poszukiwań kamieni pamiątkowych i głazów narzutowych, a zachowane kamienie kwartałowe okazywały się w tym ogromną pomocą.
Pomniki przyrody
Ostatni lodowiec pozostawił na obszarze Puszczy mnóstwo kamieni i głazów o różnych kształtach, zbudowanych z rozmaitych skał. Wszystkie są fragmentami skał przyniesionymi z terenów dzisiejszej Skandynawii.
Niektóre z nich zaznaczono na mapach niemieckich jako głazy narzutowe/Erratische Blöcke – od łacińskiego „erraticus”, czyli błądzący. Tak nazywa się ogromne, nieobrobione bryły skalne, oddalone o znaczną odległość (od kilkuset do tysięcy kilometrów) od miejsc, w których powstały. Szczególnie duże kamienie pozostały na swoich miejscach. Na obszarze Puszczy Rominckiej wyróżnia się łącznie osiem głazów narzutowych, z których niektóre mają własne nazwy, na przykład Teufelsstein / Diabelski Kamień**, Annita / Annita czy Breiter Stein / Szeroki Kamień. O jednym z takich głazów powstała legenda*** – jako o Czarcim Kamieniu, czyli Kamieniu Diabła.
Diabelski Kamień.
Jeden z największych głazów narzutowych znajduje się nieopodal góry Dozor; jego obwód wynosi około 19 metrów, a wysokość przekracza 2,5 metra.
Niemal wszystkie te kamienie noszą ślady obróbki i cięcia. Większość przyniesionych przez lodowiec kamieni wykorzystywano bowiem później do budowy fundamentów domów i młynów w Puszczy, a niektóre przerobiono na kamienie pamiątkowe i kwartałowe.
Osobną grupę pomników przyrody (Naturdenkmal na mapach niemieckich) stanowią zachowane (i niezachowane) wiekowe lub rzadkie drzewa (dęby, buki, graby, świerki, sosny).
Wielka Puszcza pokrywała niegdyś lasem ogromny obszar. Dziś jej rozproszonymi wyspami są, oprócz Puszczy Rominckiej, Puszcza Borecka, lasy biebrzańskie oraz najlepiej zachowana w pierwotnym stanie Puszcza Białowieska.
I choć z reliktowego, dziewiczego lasu, który stanowił pierwotną podstawę Puszczy, nie zachowało się praktycznie nic, w niektórych jej miejscach wciąż można spotkać wiekowe drzewa o wysokości około 50 metrów.
Szczególnie duże lub wyróżniające się drzewa otrzymały nazwy własne na cześć cesarzy niemieckich i ich małżonek, wybitnych mężów stanu i dowódców wojskowych. Na przykład Kaiser Fichte/Cesarski Świerk; inne nazwano zaś ze względu na cechy dendrologiczne gatunku – brzoza krzewiasta czy świerk kulisty.
Fragment mapy Puszczy Rominckiej z zaznaczonymi wyżej wymienionymi drzewami.
Obecnie istnieje kilka miejsc, w których zachowały się wiekowe drzewa. Są to na przykład okolice góry Katharinenberg, osada Lesistoje oraz teren na prawym brzegu rzeki Krasnej, nieopodal osady Sosnowka. Wznoszą się tam ku niebu ogrodzone, opatrzone tablicami informacyjnymi ponadstuletnie sosny nasienne, graby i świerki.
Pomniki przyrody są częścią Historii, która toczy się na obszarze Puszczy od niepamiętnych czasów aż po dziś dzień. I z pewnością przyjdzie im być świadkami wydarzeń, które będą się rozgrywać na tej ziemi już po nas.
Na podstawie materiałów:
Gautschi A. Rominten 1500 bis 1945: Ein alphabetisches Merkbuch. Nuemann-Neudamm Melsungen, 2009.
Rothe W. Dörfer der RominterHede. — Prussia-reihe, 2004.
Archiwum Wisztynieckiego Muzeum Ekologiczno-Historycznego.
Niemieckie mapy topograficzne 1:25000/4-cm Karte Messtischblatt 1924-1938.
Zdjęcia: Aleksandr Kazionnow.
______________
* Cesarski kamień pamiątkowy upamiętniający 40-letni jubileusz łowiecki: Forstamt Rominten, Revierförsterei Fuchsweg, Jagen 93 — nadleśnictwo Rominten, leśnictwo Fuchsweg, oddział 93.
** Czarci Kamień znajduje się w następującym miejscu Puszczy: Forstamt Warnen, Revierförsterei Iszlaudszen, Jagen 164, «Teufelsstein» (oberhalb der Rominte) — nadleśnictwo Warnen, leśnictwo Iszlaudszen, oddział 164, nad rzeką Krasnaja (lewy brzeg).
*** Hinze C. Ostpreussische Sagen: von Samland und der Kurische Nehrung bis zur Rominter Heide und den Masurischen Seen. Köln: Eugen Diederichs Verlag GmbH & Co. KG, 1983.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
