Herb
Friedlandu
Friedland („Ziemia Pokoju”) założył wielki mistrz zakonu krzyżackiego Karl Beffart von Trier. Osada należała do komturstwa Brandenburg (Uszakowo). W 1313 roku wzniesiono tu drewniany kościół. W pierwszych latach po założeniu osady na jej skraju zbudowano klasztor. W 1335 roku osada Friedland otrzymała prawo chełmińskie; przywilej wręczył mieszczanom komtur Brandenburga i przyszły wielki mistrz zakonu Heinrich Dusemer von Arfberg. Miasto z jednej strony chroniła rzeka Alle (Łyna), z drugiej bagna, z trzeciej — jar ze strumieniem. Na strumieniu usypano groblę, wskutek czego powstał staw, jeszcze lepiej osłaniający miasto. Na grobli urządzono młyn, po czym strumień i staw otrzymały nazwy „Młyńskie” – odpowiednio Mühlenfließ i Mühlenteich. Miasto było wyjątkowe, ponieważ u jego podstaw nie leżał zamek krzyżacki ani biskupi. Dlatego od zachodu usypano dodatkowo fosę i wał. Takie umocnienia okazały się jednak niewystarczające do skutecznej obrony i w 1347 roku Friedland został zdobyty przez oddziały litewskie i spalony.
Zaraz po tym wydarzeniu przystąpiono do odbudowy miasta. Tym razem więcej uwagi poświęcono umocnieniom i miasto otoczono dodatkowo murem obronnym. Od wschodu i zachodu zbudowano w murze bramy: Bramę Alle (Alle-Tor) i Bramę Domnau (Domnauertor). Od południa mur chroniły dwie niewielkie baszty. Baszta południowo-zachodnia była natomiast duża i otrzymała własną nazwę „Prochowa” (Pulverturm). Jeszcze jedną basztę zbudowano w północno-zachodniej części obwarowań. Bramy osłaniały okute żelazem skrzydła i opuszczana krata. Fosy pogłębiono i napełniono wodą.
Friedland na rycinie Christopha Hartknocha, XVII w.
Ponieważ drewniany kościół spłonął w 1347 roku, w latach 1360–1380 wzniesiono nowy, murowany. W 1400 roku w Friedlandzie otwarto targ i zbudowano trzykondygnacyjny ratusz.
Ratusz w Friedlandzie (nie zachował się).
W 1406 roku wspomina się o istnieniu przytułku miejskiego. W 1425 roku w Friedlandzie było 55 gospodarstw. W XV wieku ulice Friedlandu wybrukowano kocimi łbami i założono wodociąg. Woda była podnoszona kołem ze stawu młyńskiego i spływała grawitacyjnie drewnianymi rurami do domów.
Podczas wojny trzynastoletniej (1454–66) Friedland był aktywnym członkiem Związku Pruskiego. Wojska zakonu bezskutecznie oblegały miasto w latach 1455 i 1458. Jednak w 1461 roku z pomocą zwolenników zakonu przebywających wewnątrz murów wojsku krzyżackiemu udało się zdobyć miasto.
Na początku XVI wieku w północnej części miasta zbudowano Bramę Młyńską (Mühlen-Tor), wzmocnioną dwiema basztami różnej wysokości. W 1522 roku w Friedlandzie urodził się niemiecki teolog i filozof Moritz Heling (zm. 1595). W 1539 roku w Friedlandzie było 112 domów mieszkalnych. Niektóre domy dosłownie przyrosły do muru miejskiego, w związku z czym książę Albrecht polecił w 1543 roku magistratowi uwolnić dostęp do muru, by można go było wykorzystać do celów wojskowych, a także jako środek przeciwpożarowy. Wygląda jednak na to, że nie zdążono tego zrobić. W 1553 roku na przedmieściu Friedlandu wybuchł pożar. Ogień przeniósł się przez bramy miejskie i objął zabudowania wewnątrz miasta. W rezultacie miasto spłonęło niemal doszczętnie; kronikarze odnotowują, że ocalały tylko kościół i młyn. Odbudowa miasta po pożarze przebiegała powoli. Do 1634 roku w Friedlandzie było zaledwie 76 domów mieszkalnych. Było też około 100 różnych zabudowań i 38 gospodarstw podmiejskich.
Wojna polsko-szwedzka (północna) 1655–60 również przyniosła Friedlandowi szkody. W 1656 roku miasto zajęła armia szwedzka, która je splądrowała.
Odnotowuje się, że w tym okresie mieszczanie odmówili finansowania i utrzymywania umocnień miejskich, co było zapewne skutkiem ubóstwa. Pod koniec XVII wieku w Friedlandzie zaczęto organizować jarmarki, które miały nieco poprawić sytuację finansową miasta. Mimo to liczba domów mieszkalnych nadal się zmniejszała, teraz było ich zaledwie 60. Było też 150 budynków gospodarczych. Potem wybuchła epidemia dżumy z lat 1709–10, która znacznie zmniejszyła ludność Friedlandu (podobnie jak innych miast Prus). Jej skutkiem była całkowita utrata zainteresowania mieszczan utrzymaniem umocnień obronnych: w 1729 roku odnotowuje się ich ogólne zniszczenie i częściowe zasypanie fos. Część muru obronnego nadal wykorzystywano do dobudowywania do niego budynków. W 1793 roku w mieście rozebrano Bramę Alle. W 1795 roku w Friedlandzie znów wybuchł wielki pożar.
Niewielkie pruskie miasteczko Friedland stało się znane w całej Europie 14 czerwca 1807 roku, kiedy w toku wojny z IV koalicją w jego pobliżu i bezpośrednio na terenie miasta rozegrała się bitwa pod Friedlandem, która właściwie zakończyła tę wojnę. Armia Napoleona zadała w niej armii rosyjskiej decydującą klęskę.
Rozbici Rosjanie wycofali się na wschód poza granice Prus, po czym wszystko zakończyło się pokojem w Tylży (07.07.1807). W mieście po bitwie pozostała zbiorowa mogiła rosyjskich żołnierzy oraz grób generała majora N.N. Mazowskiego (1756–1807), dowódcy Pawłowskiego Pułku Grenadierów.
01.02.1818 zgodnie z reformą administracyjną utworzono nowy powiat (Kreis) Friedland, do którego weszło 18 parafii z łączną liczbą 22 574 mieszkańców. Co prawda już 01.04.1845 siedzibę powiatu przeniesiono do Domnau (Domnowo), a 01.10.1902 — do Bartenstein (Bartoszyce, Polska). 21.09.1927 również sam powiat przemianowano na Bartenstein.
W 1862 roku rozebrano Bramę Młyńską. W 1871 roku Friedland liczył 267 domów mieszkalnych. W 1877 roku spłonął ratusz. Miasto nie miało środków na jego odbudowę i przez pół wieku magistrat zadowalał się tymczasowym lokalem. W 1895 roku rozebrano ostatnią bramę miejską — „Domnau”.
W 1898 roku miasto otrzymało połączenie kolejowe — przez Friedland przeszła linia z Królewca do Gerdauen (Żeleznodorożnyj), na której w zachodniej części miasta zbudowano dworzec.
W 1908 roku w Friedlandzie uruchomiono gazownię. W 1911 roku do miasta doprowadzono linię kolejową z Wehlau (Znamiensk). Również w 1911 roku oddano do eksploatacji linię wąskotorową (750 mm) z Friedlandu do Tapiau (Gwardiejsk). Na linii wąskotorowej otwarto osobny dworzec.
Podczas operacji wschodniopruskiej armii rosyjskiej (1914) 26 sierpnia pod Friedland podeszła 1. Gwardyjska Dywizja Kawalerii (gen. N.N. Kaznakow). Na przedmieściach miasta jej Lejbgwardyjski Pułk Konny wdał się w walkę z niemieckim 1. Pułkiem Grenadierów. Po ostrzale artyleryjskim oddziały niemieckie wycofały się, ale mieszkańcy, którzy próbowali opuścić miasto, zablokowali drogi i utrudnili pościg za przeciwnikiem. W mieście pozostała brygada kirasjerów 1. Gwardyjskiej Dywizji Piechoty, dopóki 07.09.1914 nie została wyparta przez nacierające wojska niemieckie. W wyniku działań wojennych Friedland odniósł niewielkie uszkodzenia.
Po wojnie, w 1924 roku, oddano do eksploatacji elektrownię, której moc (10,99 MW) wystarczała nie tylko dla Friedlandu i okolic, lecz także do zaopatrywania innych rejonów Prus Wschodnich. W budowie elektrowni uczestniczył znany architekt Friedrich Lahrs (1880–1964).
Hala maszyn elektrowni w Friedlandzie.
01.11.1928 w skład gminy miejskiej Friedland weszły dwa zlikwidowane Gutsbezirki: Postehnen (Pieriedowoje) i Kloschenen (Łukino).
Do 1931 roku gmina miejska Friedland obejmowała oprócz samego miasta jeszcze osiem przedmieść i osad: Eichenwaldchen (54°27'53'' N 21°01'04'' E), leśniczówkę Frisching (Forsthaus Frisching) (54°32'41'' N 20°57'58'' E), leśniczówkę Heegewald (Forsthaus Heegewald) (54°25'35'' N 21°02'11'' E), Friedlandshof (Jeriomino), Kloschenen (Łukino), cegielnię Kloschenen (Ziegelei Kloschenen) (Prawdinsk, 54°26'49'' N 21°01'51'' E), Postehnen (Pieriedowoje), majątek Postehnen (Gut Postehnen) (Pieriedowoje). Gmina liczyła 345 domów mieszkalnych i 910 budynków gospodarczych. W mieście i należących do niego osadach działały gazownia i cegielnia, tartak, młyn parowy, serowarnia, browar, zakład mięsny. Były dwa dworce. Dzieci uczyły się w szkole średniej i w szkole zawodowej dla dziewcząt.
Działały stadion, sale gimnastyczne, kort tenisowy, kino, muzeum. Dla wiernych był kościół luterański, dom gminy ewangelickiej i kaplica katolicka.
Podczas operacji wschodniopruskiej Armii Czerwonej 27.01.1945 na podejścia do Friedlandu wyszedł 852. Pułk Strzelecki (płk F.I. Kim, poległ 01.03.1945 pod Kreuzburgiem, Sławskoje) 277. Dywizji Strzeleckiej 5. Armii. Od północy do miasta zbliżały się oddziały 97. Dywizji Strzeleckiej. Natarcie na Friedland przekazano jednak 28. Armii. Pod groźbą okrążenia wojska niemieckie opuściły Friedland i 31.01.1945 wkroczyli do niego żołnierze 20. Dywizji Strzeleckiej (gen. mjr A.A. Myszkin) 20. Korpusu Strzeleckiego 28. Armii. 25.02.1945 do Friedlandu przebazowano pułk lotniczy „Normandie-Niemen”.
Stadinberg był majątkiem wchodzącym w skład gminy miejskiej Friedland. Majątek należał do parafii Friedland. Do początku lat 70. XIX wieku w Stadinbergu znajdowały się sztab i stajnie Litewskiego Pułku Ułanów z Insterburga. W latach 20. XX wieku obok majątku rozpoczęto budowę domów jednorodzinnych, a dzielnica otrzymała nazwę Garten-Forstadt. Pod koniec lat 30. w Stadinbergu urządzono Thingplatz — otwarty amfiteatr do imprez masowych.
7 września 1946 roku Friedland przemianowano na miasto Prawdinsk i wtedy też utworzono rejon prawdinski. Stadinberga dekret nie przemianowywał, a stał się on faktycznie częścią Prawdinska.
Pod koniec 1946 roku w Prawdinsku były 254 budynki mieszkalne. Do tego czasu uruchomiono elektrownię wodną, młyn, tartak, warsztaty spółdzielni rzemieślniczej „Smyczka” (krawieckie, szewskie, ślusarskie, stolarskie), stację maszynowo-traktorową, punkt skupu kantoru „Zagotzierno” i piekarnię. Dla mieszkańców działały targowisko kołchozowe, dwa sklepy spożywcze, jeden przemysłowy i trzy uniwersalne, herbaciarnia, bufet. Działały zakład fryzjerski i kasa oszczędnościowa. Dzieci uczyły się w szkole średniej dla 140 uczniów. Pacjentów przyjmowały trzy placówki medyczne: przychodnia, izba porodowa i szpital zakaźny. Do organizacji czasu wolnego służyły kino i letni klub miejski. W 1947 roku zaczęto wydawać gazetę rejonową (organ prasowy KPZR) „Kołchoznaja Prawda”. Od października 1947 do października 1948 roku prowadzono masową deportację Niemców z Prawdinska i rejonu prawdinskiego z równoczesnym zasiedlaniem terenu przesiedleńcami, głównie z Białorusi i obwodu kostromskiego.
Do połowy 1948 roku przeniesiono szczątki poległych żołnierzy radzieckich z pierwotnych pochówków do zbiorowej mogiły w mieście i ustawiono na niej pomnik. Zaczęły działać łaźnia, hotel, przystań wodna na Łynie. W mieście zainstalowano 212 głośników radiowęzła, uruchomiono węzeł telefoniczny, wyremontowano nawierzchnie ulic i chodniki. Oddano 2400 m kw. mieszkań, co zwiększyło zasoby o 20%. Do 1949 roku w odbudowanej mleczarni otwarto wydział serowarski. W mieście otwarto aptekę i księgarnię.
Rejon prawdinski rozwijał się jako producent mięsa i mleka (do 1948 roku utworzono tu 38 kołchozów), a jego ośrodek specjalizował się w przetwórstwie tych produktów i pełnił rolę bazy logistycznej.
Lata 50. to utworzenie w mieście gospodarki komunalnej: państwowe przedsiębiorstwo komunalne, dwie administracje domów, kombinat usług dla ludności (1956). Sieć handlu i gastronomii rozrosła się do czterech sklepów spożywczych, sklepu przemysłowego, uniwersalnego, księgarni i komisu, dwóch herbaciarni i baru szybkiej obsługi. Zaczął działać zarząd handlu spółdzielczego. Dla mieszkańców działały szkoła, żłobek, przedszkole. Opiekę zdrowotną zapewniały szpital rejonowy, ambulatorium, izba porodowa i stacja sanitarno-epidemiologiczna. Czas wolny organizowały dom kultury, biblioteka, kino „Udarnik”. Utworzono straż pożarną. W 1954 roku odnowiono pomnik generała Mazowskiego. Na 150-lecie bitwy pod Friedlandem odsłonięto tablicę pamiątkową na zbiorowej mogile żołnierzy rosyjskich.
Do 1975 roku z powodu skrajnego zużycia urządzeń zamknięto elektrownię wodną w Prawdinsku. W tym samym roku w mieście otwarto dworzec autobusowy. Pod koniec lat 70. w mieście oprócz istniejących przedsiębiorstw zaczęły działać nadleśnictwo, oddział „Sielchoztiechniki”, baza paliw, drukarnia, filia fabryki obuwia, międzykołchozowe biuro budowlane. Otwarto też dziecięcą szkołę muzyczną, bibliotekę dziecięcą, dziecięcą szkołę sportową, dom pioniera, internat, klub samochodowy DOSAAF. W rejonie utworzono towarzystwo sportowe „Urożaj”. Dla klientów otwarto dodatkowo zakład krawiecki, zakład fotograficzny, wypożyczalnię, dom towarowy „Niwa”. W latach 80. w mieście zaczęły działać wytwórnia mas bitumicznych i fabryka „Baltik Mebel”.
W 1985 roku w Prawdinsku otwarto pierwsze w obwodzie muzeum rejonowe. W 1990 roku budynek opuszczonego kościoła przekazano nowo utworzonej wspólnocie religijnej Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.
Most wiszący na Łynie w pobliżu elektrowni.
W latach 90. przestały działać wytwórnia mas bitumicznych i kombinat usług, pozostałe przedsiębiorstwa przekształcono w spółki akcyjne i przeszły w ręce prywatne. W 1999 roku ponownie uruchomiono elektrownię wodną w Prawdinsku. W latach 1999 i 2007 w Prawdinsku odbywały się kolejne zjazdy przedstawicieli „Bractwa Friedlandzkiego” — organizacji skupiającej liczne miasta o nazwie „Friedland”. W 2007 roku z okazji 200-lecia bitwy pod Friedlandem przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę rekonstrukcję historyczną działań bojowych z udziałem klubów zagranicznych.
Obecnie (2022) głównym zakładem w mieście jest zakład produkcji masła i serów; działają też wytwórnia mebli „Ława-Mebel”, filia fabryki obuwia i zakład przetwórstwa mięsa. W mieście jest szkoła z osobną salą gimnastyczną i stadionem oraz warsztatami szkolnymi. Dla dzieci przeznaczone są także przedszkole, żłobek, dom twórczości dziecięcej i dziecięca szkoła sportowa.
Zabytki: kościół św. Jerzego (ok. 1360), fragment muru obronnego i fosy Friedlandu, zbiorowa mogiła żołnierzy rosyjskich poległych w bitwie pod Friedlandem (1807), grób generała Mazowskiego (1807), „dom Napoleona”, elektrownia wodna, śluzy, budynek poczty (1885), budynek więzienia (koniec XIX w.), kaplica katolicka (1900), ruiny kolejowej wieży ciśnień (1902), wieża ciśnień (1924), budynek szkoły ludowej (pocz. XX w.), budynek szkoły (pocz. XX w.), budynek biura gazowni (pocz. XX w.), magazyn młyński, liczne domy mieszkalne i wille (koniec XIX – pocz. XX w.), budynek hotelu przydworcowego (pocz. XX w.), budynek sali miejskiej (pocz. XX w.), budynek szpitala powiatowego (pocz. XX w.), budynek dawnego dworca kolejowego, budynek mleczarni (1925–26), przedwojenna budka transformatorowa, ruiny mostu kolejowego na Łynie, zbiorowa mogiła żołnierzy radzieckich (211 os., pomnik 1949), zbiorowa mogiła na terenie elektrowni wodnej (297 os., pomnik 1952), popiersie M.I. Kutuzowa (1953).
Informacje dodatkowe
Liczba ludności Prawdinska–Friedlandu: 1736 – 16801, 1782 – 2000, 1867 – 3412, 1871 – 3486, 1875 – 3296, 1890 – 2609, 1910 – 3027, 1925 – 3709, 1933 – 4410, 1939 – 4417, 1946 (list.) – 8022, 1947 – 23703, 1959 – 2718, 1970 – 3335, 1989 – 4143, 2002 – 4480, 2009 – 4443, 2010 – 4323, 2012 – 4314, 2013 – 4318, 2014 – 4288, 2015 – 4241, 2016 – 4212, 2017 – 4171, 2018 – 4144, 2019 – 4099, 2020 – 4025 mieszkańców.
Liczba domów mieszkalnych: 1539 – 112, 1634 – 76, 1871 – 267, 1931 – 345, 1946 – 254.
Struktura ludności Friedlandu w 1871 roku: chrześcijanie ewangelicy – 3404, katolicy – 45, pozostali chrześcijanie – 8, żydzi – 29, dzieci do lat 10 – 752, umiejący czytać i pisać – 2171 (83%), niewidomi – 5, obłąkani – 1.
1 — z garnizonem.
2 — bez wojskowych, w tym 363 Niemców.
3 — w tym 570 Niemców.
Liczba ludności Stadinbergu: 1905 – 102 mieszkańców.
Liczba ludności Eichenwäldchen: 1905 – 5 mieszkańców.
Liczba ludności leśniczówki Frisching: 1905 – 6 mieszkańców.
Liczba ludności leśniczówki Heegewald: 1905 – 5 mieszkańców.
Liczba ludności cegielni Kloschenen: 1905 – 14 mieszkańców.
Skład parafii Friedland: Battkeim (54°24'02'' N 21°01'32'' E), Bothkeim (Czistopolje), Eichenwäldchen (54°27'52'' N 21°01'01'' E), Friedland (Prawdinsk), Götzlack (Krutoj Jar), Grünwalde (Antonowo), leśniczówka Hegewald (Försterei Hegewald) (54°25'35'' N 21°02'10'' E), Heinrichsdorf (Rownoje), Heide (Kostiukowka), Kloschenen (Łukino), Lawdt (54°23'16'' N 21°01'09'' E), Mertensdorf (Tiomkino), Postehnen (Pieriedowoje).
Współczesne zdjęcia Michaiła Ogorodnikowa.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
