Herb
Gerdauen
Pruski gród istniał w miejscu dzisiejszego Żeleznodorożnego jeszcze przed najazdem krzyżackim. Ziemia Barcja, w której leżał gród, została zajęta przez zakon krzyżacki w 1251 roku. Władający grodem pruski wódz Gerdaw lub Girdawa (od jego imienia także miejscowy gród nazywano Gerdawią) z rodu Rendalia przyjął chrześcijaństwo, dzięki czemu gród pozostawiono pod jego zarządem.
W 1257 roku zakon ustanowił tu komturstwo. W dokumentach z 14.04.1257 wymieniany jest pierwszy komtur Gerdauen, Henricus de Alfeld. Sam Gerdaw stał się żarliwym chrześcijaninem, uzyskał od papieża Innocentego IV zgodę na budowę kościoła w swoich włościach i próbował założyć osadę pod murami grodu. Plany te pokrzyżowało jednak wybuchłe w 1260 roku drugie powstanie pruskie.
W 1262 roku powstańcy oblegli gród, którego bronili Gerdaw i inni chrześcijanie. Zrozumiawszy, że dalsza obrona jest niemożliwa, Gerdaw spalił gród i przebił się przez pozycje powstańców do Królewca.
Po stłumieniu powstania, około 1272 roku, ród Rendalia powrócił do swoich włości i przystąpił do odbudowy grodu, jednak wódz Gerdaw nie jest już wzmiankowany w ówczesnych kronikach. Sam ród Rendalia pojawia się w dokumentach po raz ostatni w 1326 roku.
21.08.1315 nowym komturem Gerdauen mianowano Johannesa von Winnungen, który rozpoczął przebudowę zamku w kamieniu. Postanowiono również przegrodzić rzekę Omet i zbudować na niej młyn. Budowę zamku ukończono w 1325 roku, a w dniu świętych Piotra i Pawła (29 czerwca) zamek został poświęcony. W tym czasie komturstwo Gerdauen było już jednak zniesione, a rangę zamku obniżono do prokuratorstwa.
W połowie XIV wieku przy zamku powstała osada, a w 1345 roku zbudowano kościół.
Centralny plac Gerdauen w pierwszej ćwierci XX wieku.
W 1347 roku pod zamek podeszły oddziały litewskiego księcia Olgierda, nie odważyły się jednak szturmować Gerdauen i poprzestały na złupieniu i spaleniu czterech okolicznych wsi. 21.09.1398 Gerdauen otrzymało prawa miejskie. W 1406 roku ukończono budowę miejskich umocnień. W 1428 roku do Gerdauen przeniesiono z Nordenburg (Krylowo) klasztor dominikanów.
Na samym początku wojny trzynastoletniej (1454–66) Gerdauen wystąpiło przeciwko zakonowi krzyżackiemu, zostało zdobyte przez wojska zakonne i w 1469 roku pozbawione praw miejskich. W tym samym roku przekazano je na własność saskiemu kapitanowi najemników Georgowi von Schlieben i jego bratu Christophowi jako zapłatę za służbę wojskową; aż do 1809 roku Gerdauen należało do rodu von Schlieben. W 1485 roku miasto spłonęło i zostało odbudowane dopiero do 1493 roku.
W 1525 roku, podczas sekularyzacji zakonu, zamknięto miejscowy klasztor dominikanów. W latach 1585 i 1665 Gerdauen ponownie nawiedziły wielkie pożary. Odnotowuje się, że do 1672 roku zamek stał już pusty i stopniowo popadał w ruinę. W 1690 roku w kościele w Gerdauen zainstalowano organy dzieła mistrza J.J. Mosengela z Królewca.
W 1708 roku król Fryderyk I nadał Gerdauen prawo organizowania jarmarków. Podczas zarazy w latach 1709–10 zmarła połowa mieszkańców Gerdauen.
Po utworzeniu Królestwa Prus i przeprowadzeniu reformy administracyjnej Gerdauen znalazło się w powiecie (Kreis) Rastenburg (Kętrzyn, Polska). W 1729 roku w kościele zamontowano ambonę i ołtarz. W 1741 roku w Gerdauen urodził się filozof i polityk T.G. von Hippel.
W czasie wojny siedmioletniej, po bitwie pod Groß Jägersdorf (Motornoje), pod Gerdauen podeszły przednie oddziały kozaków. Nie próbowali nawet zdobywać otoczonego umocnieniami miasta, na którego murach pojawili się uzbrojeni w strzelby mieszczanie, splądrowali jednak zamkowy majątek von Schliebenów.
W 1809 roku Gerdauen przestało być własnością rodu von Schlieben, nie otrzymało jednak w związku z tym praw miejskich.
Dom zbudowany na fundamentach zamku Kinderhof w Gerdauen.
W 1818 roku, zgodnie z reformą administracyjną, utworzono powiat Gerdauen, którego władze miały siedzibę w Gerdauen. W 1822 roku przeprowadzono w Gerdauen przebudowę, a w 1831 roku przywrócono mu status miasta.
Szkoła i wieża ciśnień w Gerdauen.
Zamek Gerdauen pozostawał przy tym majątkiem, który tworzył odrębny obszar dworski i nie wchodził w skład gminy miejskiej Gerdauen. W 1833 roku majątek Zamek Gerdauen sprzedano pułkownikowi baronowi Wilhelmowi Gisbertowi Konradowi von Rombergowi (1788–1856).
W 1871 roku gmina Gerdauen obejmowała oprócz samego miasta jeszcze osiem osad, a łącznie liczyła 221 domów mieszkalnych. W tym samym roku obszar dworski Zamek Gerdauen składał się z 15 osad i liczył 59 domów mieszkalnych. W 1872 roku syn pułkownika von Romberga, generał porucznik Maximilian Konrad Joseph baron von Romberg (1824–1904), rozebrał zabudowania przedzamcza i wzniósł dom mieszkalny. Również w 1872 roku przez miasto poprowadzono linię kolejową Insterburg–Allenstein (Czerniachowsk–Olsztyn). W 1882 roku majątek Gerdauen kupił Alfred von Janson. W 1898 roku otwarto połączenie kolejowe Gerdauen–Królewiec przez Friedland (Prawdinsk) i Preußisch Eylau (Bagrationowsk). Dzięki temu Gerdauen stało się ważnym węzłem kolejowym.
W 1905 roku w Gerdauen zbudowano gmach Kreishausu, a w 1909 roku – budynek młyna zamkowego. W 1913 roku w kościele w Gerdauen wybuchł wielki pożar.
Miasto poważnie ucierpiało w czasie I wojny światowej. W wyniku ostrzału i walk 09.09.1914 zniszczonych zostało około 150 budynków, z czego połowę stanowiły domy mieszkalne. Zniszczenia dotknęły głównie historycznej części miasta. Już do 1921 roku wszystkie domy zostały jednak odremontowane, przy czym zastosowane metody odbudowy do dziś wprowadzają turystów w błąd, każąc im sądzić, że mają przed sobą oryginalne średniowieczne budowle. W odbudowie wzięły udział miasta partnerskie: Budapeszt i Berlin-Wilhelmsdorf. W przebudowie budynków Gerdauen uczestniczyli architekci Ludolf August Heinrich Stoffregen (1879–1929), Otto Walter Kuckuck (1871–1942) i Hugo Wagner (1873–1944). 25.07.1916 otwarto linię kolei wąskotorowej Gerdauen–Barten (Żeleznodorożnyj–Barciany, Polska), należącą do Rastenburskich Kolei Wąskotorowych (Rastenburger Kleinbahnen). Po I wojnie światowej miasto było ośrodkiem handlu zbożem; działały tu również fabryka sukna i garbarnia.
Dworzec kolejowy w Gerdauen.
Do 1931 roku w skład gminy miejskiej wchodziło 20 podmiejskich wsi, folwarków, leśniczówek i innych osad. W Gerdauen było 355 domów mieszkalnych i 1054 budynki gospodarcze.
Browar Kinderhof (nie zachował się).
W latach przedwojennych głównymi zakładami Gerdauen były fabryka maszyn, browar, tartak i młyn. W mieście działał wodociąg ze stacją pomp i wieżą ciśnień. Dzieci uczyły się w miejskiej szkole realnej oraz w szkole rolniczej. Istniały wszystkie instytucje właściwe dla siedziby powiatu: ratusz, Kreishaus (starostwo powiatowe), szpital powiatowy, sąd administracyjny i urząd skarbowy. Wśród obiektów użyteczności publicznej były też dom spokojnej starości, dom kultury, żydowskie centrum kultury (do dojścia nazistów do władzy), boisko sportowe i kort tenisowy. Działały dwa hotele.
27.01.1945, po całodobowej walce, Gerdauen zostało zdobyte przez żołnierzy 28 Armii Armii Czerwonej. W trakcie działań wojennych miasto poniosło straty, nie były one jednak znaczne.
W 1946 roku w należącym już do ZSRR Gerdauen było około 400 budynków. Do 1946 r. w mieście uruchomiono stację kolejową i mleczarnię. Działały pracownie krawiecka i szewska. We wrześniu 1946 r. w Gerdauen rozpoczęła pracę szkoła podstawowa. Do 01.11.1946 postanowiono nadać Gerdauen status osiedla robotniczego. Władze rejonowe zaproponowały kilka nowych nazw – Wiszniewskoje, a później Komsomolskoje i Komsomolsk – żadna z nich nie została jednak przyjęta przez administrację obwodową.
17.06.1947 Gerdauen przemianowano na osiedle Żeleznodorożnyj. Wtedy też utworzono radę wiejską Żeleznodorożnyj w rejonie prawdinskim. Jednak już 25.07.1947 status osiedla podniesiono – Żeleznodorożnyj stał się ośrodkiem nowo utworzonego rejonu żeleznodorożnego. W 1947 r. w Żeleznodorożnym zaczął działać browar w miejscu dawnego browaru Kinderhof. Otwarto szkołę średnią i szpital na 25 łóżek, a także przychodnię. W latach 1949, 1951 i 1952 władze obwodowe zabiegały o nadanie Żeleznodorożnemu statusu miasta, lecz Moskwa za każdym razem odmawiała. Do 1949 r. w osiedlu otwarto masłownię, warsztat meblarski, cukiernię i niewielką wytwórnię wędlin. Rozpoczęło też działalność gospodarstwo leśne. Na stacji kolejowej znajdowała się parowozownia. Szpital rejonowy rozbudowano do 60 łóżek, otwarto żłobek, przedszkole, bibliotekę, dom kultury na 500 miejsc i kino na 300 miejsc, łaźnię oraz hotel.
Centrum Gerdauen przed...
W latach 50. XX wieku w Żeleznodorożnym zaczęła działać cegielnia. W dawnym budynku Kreishausu ulokowano szkołę średnią. W latach 1957–59 przeprowadzono prace nad zazielenieniem osiedla, nad jeziorem otwarto kąpielisko, powstał też plac zabaw dla dzieci.
...i po I wojnie światowej.
W 1962 roku rejon żeleznodorożny zlikwidowano i przyłączono do czerniachowskiego, a od 1963 r. — do prawdinskiego. W tym samym roku zbudowano kino na 230 miejsc. W 1964 r. w osiedlu otwarto szpital przeciwgruźliczy, w 1967 r. zbudowano nowy dom kultury, a w 1968 roku — dziecięcą szkołę muzyczną.
Na początku lat 70. szkołę przeniesiono do nowego budynku, a w dawnym Kreishausie umieszczono internat dla dzieci osieroconych. Pod koniec lat 70. liczba mieszkańców osiedla osiągnęła maksimum i odtąd już tylko spadała. W latach 70. i 80. najbardziej znanym zakładem Żeleznodorożnego pozostawał browar, którego piwo uchodziło za najlepsze w obwodzie i było znane nawet poza jego granicami. Według legendy zawdzięczano to temu, że produkcją kierował Niemiec, którego pozostawiono w zakładzie. Pod względem liczby zatrudnionych przodowała cegielnia, w której pracowały 182 osoby.
W latach 90. przedsiębiorstwa miasta przekształcono w spółki akcyjne, ale nie pomogło im to utrzymać się na powierzchni. Browar wkrótce zamknięto, zakład maślarsko-serowarski wykupiła spółka „Moloko” S.A., a cegielnia kilkakrotnie zmieniała właścicieli i mimo to produkowała minimalne ilości wyrobów.
W osiedlu próbowano rozwijać turystykę, jednak projekty odbudowy zamku i młyna zamkowego prowadzono nieudolnie i ostatecznie je zarzucono, przy czym ruiny zamku poważnie ucierpiały. W latach 1992–98 przy wsparciu strony niemieckiej przeprowadzono w kościele w Gerdauen prace konserwacyjne ruin.
W 2004 roku osiedle uzyskało status osiedla miejskiego jako osiedle typu miejskiego Żeleznodorożnyj, w którego skład weszło także 30 miejscowości wiejskich. W 2006 r. w osiedlu działały szkoła, przychodnia, ośrodek kultury i wypoczynku, dom twórczości dziecięcej, przedszkole, biblioteka i szkoła muzyczna. Wtedy też, w 2006 r., budynek Kreishausu uznano za grożący zawaleniem, a internat dla dzieci przeniesiono do osiedla Siewskoje. Od 2011 roku nowy właściciel rozbierał budynki browaru na cegłę, w wyniku czego cały kompleks uległ zniszczeniu. W 2017 r. na polecenie Kolei Rosyjskich (RŻD) poważnie zniszczono bliźniacze kolejowe wieże ciśnień z 1890 r. Rozbiórkę wstrzymano na żądanie społeczeństwa, ale wieże doznały już wówczas nieodwracalnych szkód.
Widok na Żeleznodorożnyj z ulicy Czerniachowskiego, łączącej centrum ze wschodnią częścią osiedla.
W 2020 r. rozpoczął się szeroko zakrojony remont przedwojennych budynków, który miał uczynić osiedle atrakcyjnym dla turystów. W 2021 r. w Żeleznodorożnym otwarto muzeum „Patefon”, ale już w 2022 roku pojawiło się ogłoszenie o sprzedaży lokalu.
Ulica Pierwomajska przed remontem kapitalnym i po nim w pierwszej ćwierci XXI wieku.
Zabytki: ruiny zamku Gerdauen (1325), kościół (1345), młyn zamkowy (1909), ruiny bliźniaczych kolejowych wież ciśnień (1890), kolejowa wieża ciśnień (1901), miejska wieża ciśnień (1921), Kreishaus (1905), budynek ratusza (koniec XIX w.), magazyny o konstrukcji ryglowej (koniec XIX w.), budynek dworca (pocz. XX w.), budynek poczty (pocz. XX w.), budynek banku „Ostpreußische Landschaft” (pocz. XX w.), budynek sądu (pocz. XX w.), budynek szkoły (pocz. XX w.), budynek szpitala joannitów (1926), domy mieszkalne (koniec XIX – pocz. XX w.), mogiła 50 rosyjskich i 14 niemieckich żołnierzy (1914), pomnik poległych w I wojnie światowej (1936), mogiła zbiorowa żołnierzy radzieckich (345 osób, pomnik z 1957).
Informacje dodatkowe
Liczba ludności miasta Gerdauen – osiedla Żeleznodorożnyj: 1729 – 813, 1782 – 1600, 1831 – 2096, 1867 – 2861, 1871 – 3009, 1875 – 2864, 1885 – 2887, 1890 – 2858, 1910 – 4578, 1915 – 4339, 1933 – 4712, 1939 – 5125, 1946 (listopad) – 4601, 1946 (grudzień) – 7602, 1947 – 994, 1959 – 3380, 1966 – 3500, 1970 – 3661, 1979 – 3772, 1989 – 3246, 2002 – 2945, 2005 – 2767, 2009 – 2863, 2010 – 2767, 2012 – 2809, 2013 – 2802, 2014 – 2831, 2015 – 2830, 2016 – 2767, 2017 – 2728, 2018 – 2676 mieszkańców.
Liczba ludności obszaru dworskiego Schloß Gerdauen: 1867 – 1186, 1871 – 1217,
Liczba mieszkańców browaru Kinderhof: 1905 – 74 mieszkańców.
Liczba mieszkańców tartaku Kinderhof: 1905 – 65 mieszkańców.
Liczba mieszkańców leśnictwa Damerau: 1905 – 36, 1986 – 10 mieszkańców.
Struktura ludności gminy Gerdauen w 1871 r.: ewangelicy – 2932, katolicy – 27, wyznawcy judaizmu – 50, dzieci poniżej 10 lat – 706, umiejący czytać i pisać – 1865 (85%), niewidomi – 2, głuchoniemi – 1, obłąkani – 1.
Struktura ludności obszaru dworskiego Schloß Gerdauen w 1871 r.: ewangelicy – 1215, katolicy – 2, dzieci poniżej 10 lat – 273, umiejący czytać i pisać – 761 (81%), niewidomi – 1, głuchoniemi – 1, obłąkani – 1.
1 – w tym 228 Niemców.
2 – w tym 178 Niemców.
Kinderhof został założony jako folwark zakonny. W XIX w. folwark należał do obszaru dworskiego Schloß Gerdauen i do parafii Gerdauen. 09.04.1874, przy tworzeniu okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Schloß Gerdauen, folwark Kinderhof włączono do niego jako samodzielny obszar dworski, jednak już do 1883 r. z tego pomysłu zrezygnowano i folwark nadal wchodził w skład obszaru dworskiego Schloß Gerdauen. Oberinspektor Morgenstern z Kinderhofu pełnił funkcję zarządcy okręgu urzędowego od 1901 roku aż do jego likwidacji w 1930 r.
W folwarku Kinderhof rozwijało się piwowarstwo. Na początku lat 70. XIX w. właściciel zamku Gerdauen Maximilian von Romberg wzniósł główne zabudowania browaru — trzykondygnacyjną słodownię, kotłownię, chłodnię, piwnice fermentacyjne i budynek magazynowy. W 1881 r. kompleks browaru rozbudował jego nowy właściciel Alfred von Janson. W 1896 roku powstał budynek biura browaru, w 1900 r. zmodernizowano wyposażenie słodowni, urządzenia do rozlewu i chłodzenia, a także uruchomiono warsztat bednarski. W latach 30. XX w. w browarze otwarto linię rozlewniczą lemoniady.
Damerau był folwarkiem w obrębie obszaru dworskiego Schloß Gerdauen. Folwark należał do parafii Gerdauen. 30.09.1928 obszar dworski Schloß Gerdauen został zlikwidowany, a folwark wszedł w skład gminy miasta Gerdauen
Leśnictwo Damerau wchodziło w skład obszaru dworskiego Schloß Gerdauen / Gerdauen, Schloß (Żeleznodorożny). Parafia znajdowała się w Gerdauen. 30.09.1928 obszar dworski został zlikwidowany, a leśnictwo weszło w skład gminy miasta Gerdauen. W latach przedwojennych w pobliżu leśnictwa znajdowała się strzelnica.
Kreishaus. Według stanu na koniec 2022 r. budynek zachował się, ale nie jest użytkowany.
Waldhöhe założono w 1853 r. jako folwark w obrębie gminy Gerdauen. Folwark należał do parafii Gerdauen. Folwark Waldhöhe składał się z jednego dużego gospodarstwa rolnego.
Weidenhof do 01.05.1921 nosił nazwę Abbau du Vignau. Był to folwark z jednym średniej wielkości gospodarstwem, wchodzący w skład gminy miasta Gerdauen. Folwark należał do parafii Gerdauen.
Gerdauenhöfchen założono w 1842 roku jako folwark w obrębie gminy miasta Gerdauen. Folwark należał do parafii Gerdauen. Folwark składał się z jednego dużego gospodarstwa rolnego.
Hochheim do 23.01.1893 nosił nazwę Abbau Mollenbauer i był folwarkiem w obrębie gminy Gerdauen. Folwark należał do parafii Gerdauen. Folwark Hochheim składał się z jednego średniej wielkości gospodarstwa rolnego.
Skład parafii Gerdauen: Adamswalde / Adamswalde (Nowo-Galiczewski), Altendorf / Altendorf (Wiszniowoje), leśnictwo Altenweg / Forsthaus Altenweg (54°23'36'' N 21°21'55'' E), Althof / Althof (Gogolewskoje), Arbeitsdank / Arbeitsdank (Czajkino, część), Berthawerth / Berthawerth (54°19'23'' N 21°21'34'' E), Brolost / Brolost (Czaadajewo), Christinenfeld / Christinenfeld (Sowchoznoje), Damerau / Damerau (Dieżniowo), Döhrings / Döhrings (Dierżawino), Doyen / Doyen (od 1938 Dugen / Dugen, Duje, Polska), Friedrichswalde / Friedrichswalde (Nowo-Bijskoje), Gerdauen (Żeleznodorożny), Gerdauenhöfchen / Gerdauenhöfchen (Tichonowo), Gneisenau / Gneisenau (Chołmogorje), Großheim / Großheim (Kostromino), Grümheim / Grümheim (Kostromino), Hochheim / Hochheim (Sławianskoje), Kanoten / Kanoten (Kanoty, Polska), Karolinenhof / Karolinenhof (Zwiozdnoje), Kinderhof / Kinderhof (Żeleznodorożny, część), Klein Gerdauen / Klein Gerdauen (Szaposznikowo), Klintehenen / Klintehenen (Znamienka), Königsfelde / Königsfelde (Wostocznoje), Korklack / Korklack (Kurławki, Polska), Kröchern / Kröchern (Nowo-Galiczewskoje), Lablack / Lablack (Lublino), Langmichels / Langmichels (Michajłowo), Melchersdorf / Melchersdorf (Iljuszyno), Mühling / Mühling (Chołmogorje), Neuendorf / Neuendorf (Nowosiołki), Neuendorfshof / Neuendorfshof (Odojewskoje), Neuhof / Neuhof (Sowchoznoje), Partsch / Partsch (Chołmogorje), Peißnick / Peißnick (Chołmogorje), Posegnick / Posegnick (Zori), Prätlack / Prätlack (Krymskoje), Rathsthal / Rathsthal (Ranneje), Rauschen / Rauschen (Czajkino), leśnictwo Spochthaus / Forsthaus Spochthaus (54°25'18'' N 21°20'18'' E), majątek Trausen / Gut Trausen (Lipniaki), folwark Trausen / Vorwerk Trausen (Ajwazowskoje), leśnictwo Trausen / Forsthaus Trausen (Lipniaki, część), Waldhöhe / Waldhöhe (Uszynskoje), Weisenhof / Weisenhof (Rylejewo), Wilhelmshof / Wilhelmshof (Marinowka), Wisdehlen / Wisdehlen (Chołmogorje), Wolla / Wolla (od 1938 Ebenau / Ebenau, Wolnoje).
Skład obszaru dworskiego Schloß Gerdauen w 1905 r.: Albrechtsfelde / Albrechtsfelde (54°26'02'' N 21°12'48'' E), leśnictwo Altenweg / Forsthaus Altenweg (54°23'36'' N 21°21'55'' E), Althof / Althof (Gogolewskoje), dom dozorcy szosy / Chausseehaus (54°23'02'' N 21°18'08'' E), Christinenfeld / Christinenfeld (Sowchoznoje), Damerau / Damerau (Dieżniowo), Döhrings / Döhrings (Dierżawino), Gneisenau / Gneisenau (Chołmogorje), dworzec Gerdauen / Bahnhof Gerdauen (stacja Żeleznodorożny), zamek Gerdauen / Schloß Gerdauen (Żeleznodorożny, część), tartak Kinderhof / Dampfsägewerk Kinderhof (Żeleznodorożny, część), browar Kinderhof / Brauerei Kinderhof (Żeleznodorożny, część), folwark Kinderhof / Vorwerk Kinderhof (Żeleznodorożny, część), cegielnia Kinderhof / Ziegelei Kinderhof (Żeleznodorożny, część), Kröchern / Kröchern (Nowo-Galiczewskoje), Mühling / Mühling (Chołmogorje), leśnictwo Mühling / Försthaus Mühling (54°25'18'' N 21°13'13'' E), Neuhof / Neuhof (Sowchoznoje), Partsch / Partsch (Chołmogorje), leśnictwo Spochthaus / Forsthaus Spochthaus (54°25'18'' N 21°20'18'' E), leśnictwo Trausen / Forsthaus Trausen (Lipniaki, część), folwark Trausen / Vorwerk Trausen (Ajwazowskoje), Wisdehlen / Wisdehlen (Chołmogorje).
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen, bildarchiv-ostpreussen.de, Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
