Oto skąd bierze się to zainteresowanie.
Terytoria przechodziły „z rąk do rąk” we wszystkich czasach, z mieszkańcami lub bez nich. W tym drugim przypadku znikał cały świat wiedzy, tworzony przez stulecia. Przerywały się wszystkie miejscowe tradycje – kwintesencja doświadczenia najlepiej odpowiadająca miejscowym warunkom. Znikało doświadczenie obchodzenia się nie tylko z tym, co materialne, ale i z tym, co duchowe. Przerywały się tradycje opiewania tej ziemi i jej ludzi w literaturze, w sztukach plastycznych.
Przesiedleńcy zaczynali w tym sensie od zera. Nowa ziemia była dla nich pod każdym względem terra incognita.
Ale żyć na ziemi i nic o niej nie wiedzieć – niepodobna. Zagospodarowywanie nowej ziemi było nie tylko mechaniczną działalnością odbudowy struktur materialnych, ale i działalnością poznawczą. Jak zdobywano i jak gromadzono wiedzę? Jaka była w tym rola ludzi twórczych?
To, co powiedziano, dotyczy nie tylko Kaliningradu/Królewca, ale i innych podobnych miejsc: Wyborga/Viipuri, Jużnosachalińska/Toyohary, Wrocławia/Breslau, Lwowa/Lwiwa itd. Kompleksowe badanie procesów zagospodarowywania podejmuję w ramach tematu Kultura w ‘obcej’ przestrzeni.
O przesiedleńcach-zwiadowcach
Bezpośrednie poznawanie terytorium Prus Wschodnich przez ludzi radzieckich rozpoczęło się jeszcze w czasie wojny, od działalności armijnych grup zwiadowczych. Co prawda informacje zebrane przez zwiadowców były specyficzne, miały charakter „użytkowy”.
Dla powojennych przesiedleńców do obwodu kaliningradzkiego była to naprawdę kraina nieznana. Człowiek czuł się chyba w roli swego rodzaju zwiadowcy. Nieznana była technika używana przez Niemców. Brakowało dokumentacji niezbędnej do odbudowy gospodarki komunalnej, systemu melioracyjnego itd. Przesiedleńcy nie znali tutejszego klimatu, świata zwierząt i roślin, struktury gospodarczej terytorium, właściwości gleb. Nie mieli wiedzy o miejscowych materiałach i technologiach, niezbędnej do utrzymania istniejących na terytorium struktur i obiektów. Nie mieli wiedzy o występowaniu kopalin. Wszystko trzeba było zbadać i opanować.
Przy tym wiedzę zdobywano z jednej strony pod kontrolą państwa, z drugiej zaś – żywiołowo, w bezpośrednim kontakcie nowych mieszkańców z terytorium.
Te dwie formy są ze sobą powiązane.
Skąd czerpał wiedzę „zwykły człowiek”? Wymienię tylko niektóre źródła. Pewną wiedzę o obwodzie dawało miejscowe muzeum krajoznawcze. Co prawda była ona specyficzna, przeszła „kontrolę państwową”. Upoważnieni przez partię prelegenci obwodowego biura odczytowego, systematycznie wyjeżdżający do kołchozów i ośrodków rejonowych „w celu propagowania wiedzy politycznej i naukowej”, zajmowali się również szerzeniem wiedzy krajoznawczej. Gazety regularnie publikowały popularne artykuły o przyrodzie i historii regionu.
Mieszkańcy obwodu kaliningradzkiego poznawali region także żywiołowo. Myśliwi, turyści, zbieracze darów natury, uczestnicy masowych i indywidualnych wędrówek nieustannie zdobywali wiedzę o tym terytorium.
„Autoturysta”. Malarz N.P. Kariakin, 1988.
Organy oświaty i instytucje kultury przywiązywały dużą wagę do czasu wolnego uczniów i organizowały ich działalność krajoznawczą. Jedną z form poznawania regionu były wycieczki, wędrówki, obozy letnie organizowane dla uczniów, niekiedy mające charakter obowiązkowy. Dla wielu młodych kaliningradczan to właśnie dzięki takim wędrówkom i obozom letnim zaczęło się poznawanie rodzinnej dla nich ziemi.
„Mikrorosja”
Bałtycka przyroda piaszczysto-gliniastych wzgórz i bagnistych równin była przesiedleńcom obca. Jej poznawanie odbywało się między innymi poprzez porównywanie z przyrodą rodzinnych stron.
W tym, co początkowo obce, dostrzeżono coś znajomego, coś swojego.
Pozwoliło to przekształcić różnorodnie zaludniony obwód kaliningradzki w „Mikrorosję”. Oswajanie przyrody przebiegało twórczo, od wewnątrz. Widać to na przykład w niewielkich utworach poetyckich, pisanych zarówno przez zawodowców, jak i przez amatorów.
Pregoła-rzeka
I połtawskie wiśnie, czereśnie,
I riazańskie obłoki,
I na brzozach szpaczy domek
Odbiły się w tobie, rzeko.
Stała się nowa, obfita, cudowna
Ziemia u twoich brzegów!
Usłyszałaś nasze pieśni
I ujrzałaś gwiazdy Kremla.
Ni smutku, ni żalu nie znając
I nie wiedząc, co czarna tęsknota,
Płyniesz, nowy świat poznając,
Wsłuchana w głos Wołgi-rzeki.
W twoich zagajnikach zamieszkały
Nasze kurskie słowiki.
O kołchozową obfitość
Powstają twoje brzegi.
(1948)
Autor opisu geograficznego posłużył się tym samym zabiegiem, nie szczędząc trudu, by w obszernym wyliczeniu (przytaczanym tu w skrócie) obrazowo porównać różnorodność krajobrazów obwodu kaliningradzkiego z różnorodnością krajobrazów Rosji, typizowanych w dziełach malarzy.
„W przyrodzie obwodu kaliningradzkiego jest wiele własnego uroku, przypominającego przyrodę odwiecznych miejsc osiedlenia wielkiego narodu rosyjskiego.
Szereg miejsc obwodu jak gdyby w miniaturze przechowuje czar i piękno podmoskiewskich pejzaży: można tu spotkać i typowe pejzaże Lewitanowskie, z gajami brzozowymi, dębowymi i lipowymi zagajnikami, lasami świerkowymi, spokojnymi jeziorkami i rozlewiskami.
W obwodzie nierzadkie są, zwłaszcza na Półwyspie Sambijskim i w rejonie Sowiecka, krajobrazy borów sosnowych, jak gdyby zeszłe z obrazów wielkiego rosyjskiego pejzażysty Szyszkina; jest tu wiele miejsc jak gdyby przeniesionych z międzyrzecza Oki i Wołgi, z krainy Mieszczory, z lesistych okolic źródeł Wołgi i Dniepru” (1951).
Podobne porównania były w pierwszych latach dość rozpowszechnione: „Jeszcze dalej — nowy obwodowy teatr dramatyczny. Ten zakątek przypomina nam rodzinną Moskwę. Wygląd zewnętrzny teatru przypomina fasadę Teatru Wielkiego ZSRR” (1949). Aktualne na samym początku kaliningradzkiej historii, porównania stają się do lat 70. XX wieku zwykłym chwytem literackim, służącym retrospekcji:
Grudę ziemi rozkruszył w rękach,
by wiedzieć, jakie ma sole.
Porównał z nadwołżańskimi stepami
skrawki bezkształtnych pól.
Porównał i faunę, i florę,
I zadziwił się cudom…
(1974)
O wyborze tematyki przez artystów
Działalność artysty można porównać z działalnością uczonego. W sztuce, podobnie jak w nauce, opracowany temat przynosi nową wiedzę. To właśnie w kręgach twórczych odbywały się pierwsze dyskusje i rozwijanie nowych idei, typizacja wyobrażeń, które później zyskiwały masowe rozpowszechnienie.
Czym więc zajmowali się pierwsi kaliningradzcy artyści? Przewodniczący Zarządu kaliningradzkiego oddziału Związku Artystów ZSRR, marynista J.N. Skitalcew, ubolewał: „Artyści … zamknęli się w błahych tematach albo uciekli w przeszłość. Poza tym bardzo nieliczni zwrócili się ku tematom naszego obwodu” (1958). Wtóruje mu młody malarz W.A. Gorbunow: „Mamy wszelkie warunki do twórczości, z których nie korzystamy. … Artyści mało znają ludzi naszego obwodu. Więcej malują o tym, co zostało w pamięci, o tamtych ludziach, o tamtych miejscach, gdzie wcześniej mieszkali i się uczyli” (1961).
Dokumenty oddziału Związku Artystów, przechowywane w Państwowym Archiwum Obwodu Kaliningradzkiego, zawierają świadectwa o tym, jakimi tematami zajmowali się kaliningradzcy artyści. Rozpatrzmy tylko niektóre tematy.
W tym, że obwód kaliningradzki zasłynął jako kraina rybaków, niemały jest wkład artystów.
Kaliningradzcy artyści często otrzymywali zamówienia na ten temat. Zbierając materiał, mieszkali w kołchozach rybackich, spędzali dnie w porcie rybackim, wyruszali z rybakami na Atlantyk.
„Tak, powiecie, towarzysze artyści, że mieszkacie nie tylko nad morzem, ale i przy granicy, są pogranicznicy, jest granica, ale nie ma płótna, a chciałoby się szerzej pokazać i tę pracę. … Nie chcę powiedzieć, że to, co tu wystawiono, się nie podoba, ale trzeba, żeby artyści nie patrzyli w jedną stronę: jest morze, ryba i nic więcej. Jakieś 3-4 miesiące temu byłem w tej pracowni i spotkałem się z malarzem Grigorjewem, który mówił, że chce pokazać na obrazie rozminowane miasto. Jednak zobaczyłem znowu to samo morze, statek, i nikt nie zmienia tematów: malują pejzaże, rybę i nic więcej. Trzeba odzwierciedlać nie tylko pracę rybaków, ale i nauczycieli, i robotników budowlanych” (1959).
Tematyka wojskowa cieszyła się w obwodzie popytem. Po pierwsze, wojskowych było tu wielu i często stawali się zamawiającymi. Po drugie, obwód kaliningradzki jest szczególny, „zrodzony ze zwycięstwa”.
Rzeźbiarze rzeźbili podręcznikowe postacie z historii Rosji: Bagrationa, Suworowa i in. Częste były zamówienia na pomniki na grobach radzieckich żołnierzy, popiersia i wizerunki rzeźbiarskie bohaterów operacji wschodniopruskiej. Przyjrzyjmy się też poszczególnym przykładom. Kandydat na członka Związku Artystów A.K. Krutcow prosi o pomoc twórczą „dla ukończenia serii rysunków sztalugowych o szturmie Królewca”. Muzeum krajoznawcze zamawia płaskorzeźbę wypukłą „Zatknięcie sztandaru”. Kandydat Związku Artystów L.S. Basow pracuje nad płaskorzeźbą „Zwycięstwo Rosjan pod Gross-Jägersdorf”. Malarze Piaskowski i Kariakin na zamówienie zakładu skrytka pocztowa 29 pracują nad obrazem „Flota Piotra Wielkiego”.
Tematyka rolnicza w porównaniu z dwiema pierwszymi nie zyskała rozpowszechnienia.
„Teraz tematyki rolniczej nie mamy u nas zupełnie. W czym rzecz? Może to wina naszych organów partyjnych, bo upieramy się, że nasz obwód jest czysto rybacki, i nie wiemy, z czego nasz obwód słynie. Może rzucimy się na tematykę wiejską i będziemy mieli same brukwie. Trzeba wziąć pod uwagę, że potrzebne jest i jedno, i drugie, co osiągnęliśmy, ale nie tracąc ich, poprawiać nasze sukcesy” (1959).
Pierwsi kaliningradzcy artyści byli na tej ziemi ludźmi nowymi, przyjezdnymi i przejezdnymi. Jakie tematy z miejscowej historii mogliby opracowywać? Artyści zwrócili się do pracowników muzeum krajoznawczego z zadaniem krótkiego opisania dawnych i niedawnych znamiennych wydarzeń.
Muzeum udzieliło pomocy. Dyrektor I.P. Kołganow przygotował tematyczny informator, mozaikę z różnych epizodów historycznych (1963). W sumie informator proponował sto jeden tematów z komentarzami. Obok kanonicznych (ofiarna walka Prusów z Zakonem, poselstwo Piotra I, wojna siedmioletnia, operacja wschodniopruska i szturm Królewca, powstanie obwodu itd.) są i dość nieoczekiwane. Na przykład temat „Przeciw sekciarstwu” (jest tylko tytuł, temat pozostał nierozwinięty). Jest bliski mi już temat piecowy.
„Postaw no, bracie, ruski piec.
Co prawda zima 1946/47 r. surowo przywitała przesiedleńców. Była surowa po rosyjsku. Wiele przyszło przesiedleńcom przeżyć. Ale uratował ruski piec, który od tego czasu mocno, po gospodarsku zagościł w nowych domach”.
Jest nieoczekiwany fragment o próżnujących oficerach w stanie spoczynku: „Rozdzieliła ich lada”.
„Niektórzy oficerowie zwolnieni do rezerwy nie znaleźli zastosowania dla swoich sił w społecznie użytecznej produkcji. Jedni z nich «wyprowadzają pieski» albo «odwiedzają lokale», inni zajęli się rozdmuchiwaniem gospodarstwa przydomowego, dostarczając jajka, jagody, owoce na targ. Nierzadko spotykają się ze swoimi towarzyszami z pułku… na targu. Ale jest w naszym obwodzie wielu darmozjadów i innego rodzaju”.
Albo oto proponuje się już gotowy temat, co prawda banalny, rozpowszechniony i „politycznie słuszny”:
„Plac Zwycięstwa. /Robotnik – były żołnierz przybija szyld «Plac Zwycięstwa» – pod nogą – stary, niemiecki/”.
Artyści zresztą sami też wykazywali aktywność, opracowując na przykład „listę najważniejszych i najbardziej aktualnych tematów dzieł poświęconych jubileuszowi obwodu kaliningradzkiego na 4. obwodową wystawę jubileuszową” albo nawiązując „systematyczną współpracę z Kaliningradzką Radą Gospodarki Narodowej i miejscowymi zakładami przemysłowymi, wyszukując tematykę z życia naszego obwodu…”.
„Oprócz wszystkich tematów, nad którymi pracowali artyści, rybaków, bursztynu, istnieje jeszcze wiele dużych, znaczących zakładów, gdzie pracują tysiące radzieckich ludzi pracy. To Fabryka Wagonów i zakład Awtozapczast’, to stocznia, Kombinat Bednarsko-Opakowaniowy. Jest wiele zakładów, gdzie artyści mogliby znaleźć tematy do przedstawienia naszych radzieckich ludzi” (1959).
W rezultacie na płótnie i tekturze, w betonie i gipsie, granicie i brązie przybierały kształt konstrukty i stereotypy historyczno-ideologiczne.
„Pieśń o obwodzie kaliningradzkim”
Wskazywałem już wyżej, że na tej ziemi doszło do zerwania tradycji (łac. traditio – przekazanie; historycznie ukształtowane i przekazywane z pokolenia na pokolenie obyczaje, porządki, zasady).
Dla tych artystów, którzy mieszkali tu wcześniej, ta ziemia pozostała tylko we wspomnieniach, podczas gdy oczy nowo przybyłych ją widziały, ale ręce nie mogły jej „opiewać”.
Przybysze należeli do innych tradycji. Chcąc nie chcąc, opiewali to, skąd przybyli. Najpierwszym kaliningradzkim artystom, którzy zebrali się w nieliczne stowarzyszenie, nie było łatwo. Nikt nie mógł ich nauczyć miejscowego kolorytu, tylko oni sami. Ale stopniowo zaczęły pojawiać się pierwsze umiejętności i wzorce tego, jak prawidłowo przedstawiać powoli odsłaniające się nieznane. Profesjonalizm artysty przejawiał się w tym, że mistrz był w stanie uchwycić miejscową specyfikę i oddać ją w swoim dziele.
„To ludzie szczególni, oni odzwierciedlają filozoficznie zjawiska przyrody. My nie jesteśmy artystami, nie obserwujemy koloru nieba. A właśnie taki kolor nieba można obserwować w Kaliningradzie” (1962).
Najstarszy kaliningradzki malarz Konstantin Michajłowicz Kiszkin (1892, Tyflis – 1970, Kaliningrad) był jednym z uznanych mistrzów, którzy nauczyli się chwytać miejscową specyfikę: „Kiszkin to artysta z poetyckim wyczuciem, głęboko rozumie przyrodę, nie ma u niego szablonu obwodu kaliningradzkiego” (1959). To właśnie on pozostawił nam niezwykle ciekawe i rzadkie świadectwo. Podczas omawiania prac młodych kolegów N.P. Kariakina (1921, Sursk – 1990, Kaliningrad) i M.G. Piaskowskiego (1925, Piatichatki – 2012, Kaliningrad) oświadczył:
„Temat ciekawy; trzeba dopracować, znaleźć stan psychologiczny. Podoba mi się rysunek ołówkiem i «Niepogoda»; nie ma specyfiki kaliningradzkiej przyrody, nie ma srebrzystości i wilgotności powietrza, przy których dachy domów zabrzmiałyby inaczej” (1956).
Obraz, o którym mowa w cytowanym fragmencie, autor artykułu niespodziewanie zobaczył w magazynach Kaliningradzkiej Galerii Sztuki.
„Niepogoda”. Malarz N.P. Kariakin, 1985.
Skromny mistrz, malujący już wtedy od dziesięciu lat miejscowe tematy, dzięki talentowi i pilnej pracy stał się chyba pierwszym, który zbliżył się do wilgotnej tajemnicy bałtyckiego krajobrazu glacjogenicznego. On jako pierwszy mógł już uczyć innych.
Z czasem artyści dostrzegali coraz więcej, uczyli się coraz więcej, osiągając coraz większe mistrzostwo w oddawaniu miejscowej specyfiki. Specyfiki, której wierne oddanie byłoby dla neofity „za wysokimi progami”.
„Mija pewien czas, zanim artysta się przyjrzy, zapozna z życiem…”.
Oto na przykład opinie o pracach Piotra Władimirowicza Simonowa (1912 – data śmierci nieznana), jednego z pierwszych kaliningradzkich malarzy:
„Jeśli weźmiemy malarza Simonowa, to jest on prawdziwym artystą, wspaniale czuje naszą przyrodę obwodu kaliningradzkiego. Obraz «Droga do Zielenogradska» jest pieśnią o obwodzie kaliningradzkim, a sama maniera jest oryginalna” (1959).
„Oryginalne i poetyckie są obrazy malarza Simonowa, jestem bardzo zdziwiona, że wiszą w różnych salach, mam na myśli «Pochmurny dzień» i «Wiosnę». Na obrazie «Pochmurny dzień» bardzo dobrze pokazana jest woda. Malarzowi udało się bardzo dobrze uchwycić te szare tony, które są tak właściwe naszemu miastu” (1962).
Powstawała swoista gra wzajemna: artyści chwytali określone cechy obiektu, tworząc tradycję ich odtwarzania. Dzielili się z widzem, tworząc i utrwalając stereotypy percepcji. Widz z kolei wymagał od mistrzów trzymania się tych stereotypów.
Oprócz sukcesów w chwytaniu miejscowej specyfiki można mówić także o nowej wiedzy w aspekcie czysto rzemieślniczym:
„Rzeźbiarz MORGUNOW mówi, że czas już ozdobić nasz obwód i Kaliningrad rzeźbami wykonanymi z marmuru i brązu, wskazując na to, że betonowe rzeźby w naszym klimacie szybko tracą swój pierwotny wygląd i ulegają zniszczeniu, a zatem rzeźby na pierwszy rzut oka tańsze okazują się najdroższe” (1957).
Jednak ten aspekt techniczny jest już dla nas mniej interesujący. Przynajmniej w tym artykule.
O potrzebie muzeum sztuki
Twórcze poznawanie regionu nie powinno było pozostać sprawą indywidualną, niepowtarzalną. Potrzebny był mechanizm przekazu – wspólne miejsce, gdzie dzieła byłyby gromadzone, przechowywane, badane, wystawiane na widok publiczny. Czyli potrzebne było muzeum sztuki.
„W naszym obwodzie pociąg do sztuki jest bardzo duży. … Bardzo ważna sprawa, żeby obrazy naszych artystów nie rozpraszały się po różnych gabinetach, gdzie obrazy ogląda bardzo ograniczony krąg ludzi; oczywiście w domu kultury rybaków te obrazy, które tam trafiają, ogląda mniej więcej szeroki krąg widzów, ale jednak krąg ograniczony. A w muzeum liczba widzów byłaby znacznie większa. Uważam, że czas podnieść kwestię utworzenia muzeum. Gdyby ono było w mieście, pracownicy naukowi z pewnością przeprowadziliby jakąś pracę” (1959).
Ale muzeum nie było. Malarz Kolesnikow ubolewa, że jego brak „zgubnie odbija się na rozwoju zdolności twórczych artystów” (1957). Podobne wypowiedzi nie są rzadkie w dokumentach kaliningradzkiego oddziału Związku Artystów ZSRR.
„… wielki brak w pracy odczuwają artyści w tym, że w Kaliningradzie nie ma jakiegokolwiek muzeum sztuki. Może mówię niewłaściwie, ale ta kwestia zasługuje na poważną uwagę i trzeba w tym względzie wyciągnąć jakiś wniosek. Rzecz w tym, że przygotowując się do wystawy, na co dzień artyści są zmuszeni sięgać do gotowych prac, mających już wysoką wartość artystyczną. Artyści wielkich miast, Moskwy, Leningradu, spędzają czas na studiowaniu prac odziedziczonych po artystach poprzedniego pokolenia, i prac, które tworzą dziś wielcy mistrzowie” (1959).
Opinię o potrzebie muzeum podzielało także moskiewskie kierownictwo. Towarzysz Ruban*, przewodniczący komitetu związku artystów radzieckich, pouczał miejscowych artystów:
„Piszemy kronikę naszych czasów. Nasze wnuki poproszą nas, byśmy opowiedzieli o tym, jak i w jaki sposób zbudowane zostało piękne życie, w którym przyszło nam żyć. … Kwestia muzeum stanie wtedy, gdy zostanie napisana pierwsza strona tej kroniki. Chcę zakończyć swoje wystąpienie życzeniem, by artyści pracowali tak, żeby naprawdę mieli prawo otrzymać od miasta, jak najprędzej, tak gorąco przez nich upragnione muzeum” (1959).
Częściowo funkcje muzeum sztuki przejęło wówczas muzeum krajoznawcze (dziś jest to Kaliningradzkie Obwodowe Muzeum Historyczno-Artystyczne). Jego pracownicy opracowali listę tematów, według której kupowano obrazy od artystów. Obecnie jednak zbiory są mało dostępne i w konsekwencji mało znane i mało zbadane.
O „obcych motywach”
Trudne do uchwycenia z różnych przyczyn i wymagające dalszych specjalnych badań jest bezpośrednie postrzeganie przez pierwszych kaliningradzkich artystów tych fragmentów i pozostałości obcej kultury, które zastali tutaj. Materiałami na ten temat na razie nie dysponuję. Być może albo w ogóle nie pozostały o tym ślady w dokumentach, albo są one bardzo rzadkie. Dlatego na razie powtórzę za jednym z oficjalnych gości szóstej obwodowej wystawy kaliningradzkich artystów:
„We wszystkich trzech salach nie widzę żadnych śladów tamtego życia, które niegdyś tu było, widzę tu przeobrażony kraj” (1959).
P.S.
Podczas zbierania materiału na ten temat autor był nieprzyjemnie zaskoczony nieuzasadnioną i kategoryczną odmową pracownicy muzeum pokazania (po prostu pokazania!) obrazów pierwszych kaliningradzkich artystów. Mimo istniejącego pisemnego wniosku ze strony ówczesnego kierownictwa uczelni autora i równie pisemnej dekretacji p.o. dyrektora muzeum. Dlatego trzeba było ograniczyć się jedynie do zapoznania się ze skromniejszymi zbiorami Galerii Sztuki. Pozostaje mieć nadzieję, że kiedyś obyczaje się zmienią i podwójne zwycięstwo otworzy niedostępne dziś zbiory muzeum obwodowego zarówno badaczom, jak i szerokiej publiczności!
______________
* Być może pod „towarzyszem Rubanem” kryje się malarz-polarnik Igor Pawłowicz Ruban (1912–1996).
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
