Alt Lappienen znane jest od XVII wieku, choć osada pruska istniała tu jeszcze w czasach przedkrzyżackich. Po podboju tych ziem przez zakon krzyżacki nad brzegami Gilii mieszkały rodziny rybaków i myśliwych. Ziemi praktycznie nie uprawiano. W latach 1613–16 przeprowadzono szeroko zakrojone prace hydrotechniczne, które wyprostowały koryto rzeki i umożliwiły żeglugę. Od tego czasu Gilią biegł szlak wodny Królewiec – Tylża, co stworzyło warunki do powstawania i rozwoju nowych osad na jej brzegach.
W 1671 roku Alt Lappienen nabył główny budowniczy elektora Fryderyka Wilhelma (który później zasłużył na przydomek Wielki — przyp. red.), kamerjunkier i generalny kwatermistrz hrabia Philipp de la Chiese (1629–73; we francusko-włoskich wariantach jego nazwiska w różnych dokumentach łatwo się pogubić: Philipp de Chièze, Philippo di Chieze, Filippo di Chieze, Filippo di Chiefa, Philippe de La Chièze, Philipp de la Chaise — przyp. red.)
Luise Katharina, pani majątku Rautenburg (u dołu po lewej), na tle przedwojennej mapy Bierieżek.
Zbudował tu majątek Rautenburg (uroczysko Malinowka), nazywając go na cześć swojej żony Luise Kathariny (1650–1703), z domu von Rautter.
Majątek Rautenburg. Litografia z kolekcji Alexandra Danckera „Pruskie pałace wiejskie”.
Ponieważ hrabia pochodził z Niderlandów, można przypuszczać, że elektor nieprzypadkowo wysłał go w te strony, lecz z zadaniem zorganizowania osuszania ziem w delcie Niemna / Memel. Philipp ufundował kościół obok swojej posiadłości, a następnie zawarł z Fryderykiem Wilhelmem kontrakt na budowę kanału żeglownego między rzekami Gilią / Gilge (Matrosowka) i Nemonien – jego warunki musiała wypełniać już wdowa po nim... Mimo to w latach 1675–83 kanał, nazwany później Klein Friedrichsgraben (Niemoniński), został zbudowany. Kościół w Alt Lappienen, którego projekt również pozostawił po sobie hrabia de Chiese, budowano jeszcze dłużej niż kanał – ukończono go do 1703 roku i stał się kościołem parafialnym dla mieszkańców okolicznych wsi.
W 1679 roku Luise Katharina wyszła ponownie za mąż – za pułkownika hrabiego Wolfganga Christopha Truchsessa von Waldburg (1643–88), ale przeżyła i jego. Jej drugi mąż do końca życia był komendantem twierdzy Piława / Pillau (Bałtijsk), dlatego troska o dość duże gospodarstwo w okolicach majątku Rautenburg spadła na barki hrabiny.
Pierwszy kanał nosił początkowo nazwę Greituschke. Stał się Klein Friedrichsgraben, gdy zbudowano drugą część systemu wodnego (zob. niżej), nazwaną na cześć pierwszego króla Prus.
Oprócz budowy kościoła w Alt Lappienen Luise Katharina zapisała się w historii tym, że już po śmierci drugiego męża zawarła z Fryderykiem III kontrakt na budowę kanału między rzekami Nemonien i Dejmą / Deime.
Groß Friedrichsgraben nazywa się obecnie Kanałem Polesskim.
Kontrakt podpisano 04.06.1689, a już 11 czerwca rozpoczęto prace, którymi bezpośrednio na miejscu kierował inżynier budowlany Johann Stawinski. Kanał otwarto dla żeglugi w 1697 roku i nadano mu nazwę Groß Friedrichsgraben (Polesski). Za przepłynięcie kanałów Klein i Groß Friedrichsgraben na rzecz majątku Rautenburg pobierano opłatę, co znacznie zasilało jego budżet. Jednak w latach 1709–11 okolicę, podobnie jak całe Prusy Wschodnie, spustoszyła dżuma, co odbiło się niekorzystnie również na wielkości przewozów. W 1710 roku, za panowania króla Fryderyka I, kanały upaństwowiono. Po ustaniu epidemii król Fryderyk Wilhelm I sprowadził tu osadników ze Szwajcarii, Holandii, Nassau, Wirtembergii, Palatynatu i Salzburga.
W 1785 roku Alt Lappienen klasyfikowano jako szlachecką wieś kościelną (adelich Kirchsdorf). Liczyła wówczas 18 gospodarstw domowych. Wieś należała do powiatu Wystruć / Insterburg (Czerniachowsk) i do majątku Rautenburg.
W XIX wieku Alt Lappienen było hrabiowską wsią kościelną (gräflich Kirchsdorf), tworzącą od 1818 roku gminę wiejską w powiecie Niederung (od 1938 roku powiat Elchniederung). Kościół w Alt Lappienen był parafialnym dla okolicznych wsi i majątków.
W 1818 roku we wsi było 11 gospodarstw domowych. W 1871 roku w Alt Lappienen stało osiem domów mieszkalnych, w których mieszkało 15 rodzin. 26.03.1874 gminę wiejską Alt Lappienen włączono do utworzonego Amtsbezirku Lappienen z administracją w Neu Lappienen (od 1938 roku Rautersdorf, Małyje Bierieżki).
W 1885 roku do gminy Alt Lappienen należało 110 ha ziemi, w tym 17 ha gruntów ornych i 78 ha łąk. We wsi było łącznie 12 domów i 25 gospodarstw domowych. Do 1895 roku liczba domów wzrosła do 13, natomiast liczba rodzin wręcz się zmniejszyła — w Alt Lappienen mieszkało teraz 18 rodzin, dwóch kawalerów i jedna samotna kobieta. Już jednak w 1905 roku znów widać wzrost liczby gospodarstw domowych. Mieszkało wtedy w Alt Lappienen 27 rodzin i dwie osoby samotne. Zarejestrowano 13 budynków mieszkalnych i dwa inne. Wpływy z podatku od nieruchomości w przeliczeniu na 1 ha ziemi wynosiły 17,25 marki. Było to nieco więcej (o 11,22%) niż średnia dla gmin wiejskich w powiecie, ale w skali całej rejencji Gąbin / Gumbinnen (Gusiew) taka stawka podatkowa była bez wątpienia wysoka.
Dwór główny majątku Rautenburg był zwrócony fasadą ku rzece, na wschód.
Widok od strony parku na tylną, zachodnią fasadę dworu głównego majątku Rautenburg.
W 1911 roku przez Alt Lappienen poprowadzono wąskotorową (750 mm) linię systemu kolei Niederungsbahn, która biegła do Groß Kryszahnen (od 1938 roku Seckenburg, Zapowiednoje). Na tej linii we wsi zbudowano przystanek.
Mapa Elchniederungsbahn w 1938 roku.
Kolej dodała dynamiki tutejszemu sielskiemu, wiejskiemu krajobrazowi.
09.03.1925 gminę Alt Lappienen połączono z gminą Groß Lappienen / Groß Lappienen (Bolszije Bierieżki, część) z okręgu urzędowego Norwischeiten / Norwischeiten (55°06'12'' N 21°26'25'' E) w nową gminę wiejską Alt Lappienen (od 1938 Rauterskirch). Nowa gmina przez pewien czas nadal należała do dwóch okręgów urzędowych (Lappienen i Norwischeiten), aż 26.02.1927 przeszła w całości do okręgu urzędowego Norwischeiten, przemianowanego w 1939 roku na okręg urzędowy Rauterskirch / Rauterskirch (Bolszije Bierieżki). W 1925 roku do połączonej gminy należało 249,5 ha ziemi, w obu wsiach było 74 domy mieszkalne i 150 gospodarstw domowych. W latach przedwojennych między Alt Lappienen a Neu Lappienen kursował prom przez rzekę Gilge. W 1938 roku w Alt Lappienen otwarto nową szkołę z pięcioma salami lekcyjnymi i boiskiem sportowym. We wsi mieścił się też miejscowy urząd katastralny.
Ostatnim właścicielem majątku Rautenburg był hrabia Adalbert von Keyserlingk / Adalbert von Keyserlingk (1905–93). 07.05.1945 dwór spłonął. Według jednej z wersji został z niewyjaśnionych przyczyn lub przez nieostrożność podpalony przez wojska radzieckie.
Parafia Lappienen / Lappienen (Alt Lappienen / Alt Lappienen, od 1938 Rauterskirch / Rauterskirch, od 1947 Bolszije Bierieżki) powstała w 1664 roku. W 1667 roku mianowano jej pierwszego pastora, Johanna Vollharda / Johann Vollhard. Kamień węgielny pod kościół w Alt Lappienen, wzniesiony według projektu Philippa von Chiese, budowniczego Pałacu Miejskiego w Poczdamie, uroczyście położono w 1675 roku. Budowa trwała ponad ćwierć wieku i świątynię otwarto dopiero w 1703 roku. W 1701 roku pojawił się w niej ołtarz i zainstalowano organy dzieła królewieckiego mistrza Johanna Josuy Mosengela / Johann Josua Mosengel (1663–1731). Kościół miał dzwony odlane w latach 1670 i 1761. W 1807 roku świątynię splądrowali francuscy żołnierze, którzy wynieśli z niej wszystkie srebrne naczynia liturgiczne. W 1925 roku parafia Lappienen obejmowała ponad 40 miejscowości, a liczba parafian przekraczała 5000.
Okręg urzędowy Rauterskirch. 18.04.1939 Rauterskirch stał się siedzibą okręgu urzędowego (dawny okręg urzędowy Norwischeiten), w którego skład oprócz samego Alt Lappienen wchodziły gminy: Alt Iwenberg / Alt Iwenberg (do 1926 Kallwellen / Kallwellen, Zapowiednoje, część), Budeweg / Budeweg (do 1938 Neuhof-Reatischken / Neuhof-Reatischken, Aisty), Iwenheide / Iwenheide (do 1938 Scharkus-Tawell / Scharkus-Tawell, 55°04'58'' N 21°25'33'' E), Nasserfelde / Nasserfelde (do 1938 Andreischken / Andreischken, Krutoje), Schwanensee / Schwanensee (do 1938 Norwischeiten / Norwischeiten), Rauterskirch (Bolszije Bierieżki), Tranatenberg / Tranatenberg (do 1929 An der Ulpesch / An der Ulpesch, Kamyszino).
Most na Gilge.
W 1785 roku Groß Lappienen klasyfikowano jako wieś „szatulno-chełmińską” (chatoulkölmisch Dorf)*, ponieważ część gospodarstw posiadała tu ziemię na podstawie średniowiecznego prawa chełmińskiego, a pozostałe zorganizowano według systemu wsi wzorcowych na państwowych gruntach leśnych.
Parowiec płynie po Gilge obok kościoła w Alt Lappienen.
Zarówno jedne, jak i drugie gospodarstwa należały do wolnych chłopów, jednak status chełmiński dawał większą swobodę przy sprzedaży lub dziedziczeniu majątku. Łącznie we wsi było pięć gospodarstw chłopskich i cztery włóki (ok. 68 ha) ziemi. Wieś należała do powiatu Tapiewo / Tapiau (Gwardiejsk) i do amtu Seckenburg / Seckenburg (Zapowiednoje). Granica między powiatami Wystruć i Tapiewo przebiegała wówczas właśnie między wsiami Alt i Groß Lappienen.
Po reformie administracyjnej z 1818 roku Groß Lappienen, podobnie jak sąsiednia wieś, znalazł się w powiecie Niederung (od 1938 – Elchniederung), tworząc gminę wiejską w amcie Linkuhnen / Linkuhnen (Rżewskoje). Wieś należała do parafii Lappienen. W 1818 roku w Groß Lappienen było 19 gospodarstw domowych. Do 1871 roku wieś Groß Lappienen powiększyła się kilkakrotnie i liczyła już 39 domów mieszkalnych, w których mieszkały 83 rodziny. 26.03.1874 gminę Groß Lappienen włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego Norwischeiten / Norwischeiten (55°06'12'' N 21°26'25'' E), przemianowanego w 1939 roku na Rauterskirch / Rauterskirch (Bolszije Bierieżki).
W 1885 roku do gminy Groß Lappienen należało 175 ha ziemi, z czego grunty orne stanowiły 48 ha, a łąki – 74 ha. We wsi było 57 domów i 85 gospodarstw domowych. W 1895 roku liczba domów we wsi pozostała bez zmian, natomiast liczba mieszkających w nich rodzin wzrosła do 104.
Ponadto w Groß Lappienen mieszkało wówczas trzech mężczyzn i trzy kobiety bez rodzin.
W 1905 roku wpływy z podatku od nieruchomości w przeliczeniu na 1 ha ziemi wyniosły 14,35 marki, co było o 7,5% poniżej średniej dla powiatu Niederung. We wsi Groß Lappienen były 62 domy, w których mieszkało 106 rodzin i osiem osób samotnych.
09.03.1925 gmina Groß Lappienen utraciła samodzielność i została połączona z gminą Alt Lappienen w nową gminę wiejską Alt Lappienen. Nowa gmina przez pewien czas nadal należała do dwóch okręgów urzędowych (Lappienen i Norwischeiten), aż 26.02.1927 przeszła w całości do okręgu urzędowego Norwischeiten.
Andreischken / Andreischken (od 1938 Nassenfelde / Nassenfelde) w 1785 roku klasyfikowano jako wieś chełmińską (cölmisch Dorf) z ośmioma gospodarstwami domowymi, z których dwa należały do miejscowej karczmy o tej samej nazwie. Wieś wchodziła w skład amtu Linkuhnen / Linkuhnen (Rżewskoje) w powiecie Wystruć / Insterburg (Czerniachowsk).
Młyn majątku Rautenburg.
Jeśli zaś chodzi o karczmę, obejmowało ją zarówno prawo chełmińskie, jak i prawo własności do dzierżawionych królewskich gruntów leśnych, dlatego określano ją jako „szatulno-chełmińską” (chatoulkölmisch Krug).
Widok z wieży kościoła w Alt Lappienen w stronę Tylży.
W XIX wieku Andreischken był wsią chełmińską, tworzącą od 1818 roku gminę wiejską w powiecie Niederung (od 1938 – Elchniederung). Wieś należała do parafii Lappienen. Do 1874 roku nadal podlegała amtowi Linkuhnen (Rżewskoje). Do 1818 roku liczba gospodarstw domowych w Andreischken zmalała do siedmiu, ale już w 1871 roku wieś liczyła 13 domów mieszkalnych, w których mieszkało 26 rodzin i trzy osoby samotne. 26.03.1874 gminę Andreischken włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego Norwischeiten (od 1939 – Rauterskirch). 28.06.1876 do gminy Andreischken przyłączono wieś Mägdeberger Wiese / Mägdeberger Wiese, wcześniej samodzielną. Co więcej, po połączeniu ta ostatnia utraciła nawet swoją nazwę.
W 1885 roku do gminy Andreischken należało 171 ha ziemi, z czego grunty orne stanowiły 58 ha, a łąki 47 ha. We wsi było 15 domów i 27 gospodarstw domowych. Do 1895 roku liczba domów we wsi pozostała bez zmian, ale mieszkało w nich już 28 rodzin, dwóch samotnych mężczyzn i jedna samotna kobieta.
Do 1905 roku odnotowano znaczny przyrost liczby domów we wsi (24), która zrównała się z liczbą gospodarstw domowych (23 rodziny i jeden mieszkaniec bez rodziny). Wpływy z podatku od nieruchomości w przeliczeniu na 1 ha ziemi wyniosły 17,32 marki. Było to o prawie 12% więcej niż średnia dla gmin powiatu Niederung.
W 1911 roku obok Andreischken poprowadzono kolej wąskotorową należącą do systemu kolejowego Niederungsbahn, na której na skraju wsi zbudowano peron (przystanek osobowy Andreischken / Hp. Andreischken). 01.04.1915 do gminy Andreischken przeszło z gminy An der Ulpesch / An der Ulpesch (od 1929 Tranatenberg / Tranatenberg, Kamyszino) ok. 80 ha ziemi. Łącznie do 1925 roku grunty Andreischken powiększyły się do 338,2 ha. We wsi były 22 domy, w których mieszkało 38 rodzin. W latach przedwojennych w Andreischken działały szkoła i miejscowy urząd katastralny.
17 listopada 1947 roku wieś Alt Lappienen przemianowano na osiedle Bolszije Bierieżki, a Andreischken otrzymał nazwę osiedla Krutoje. Groß Lappienen nie został oficjalnie przemianowany i de facto stał się częścią osiedla Bolszije Bierieżki.
Ruiny kościoła w Alt Lappienen (sierpień 2025).
Do 1972 roku z osiedla Krutoje pozostała jedynie przepompownia, którą na mapach oznaczano już jako część osiedla Bolszije Bierieżki, gdzie działała wówczas szkoła i było 58 gospodarstw. Najpóźniej w 1975 roku osiedle Krutoje zostało oficjalnie wykreślone z ewidencji. W tym samym 1975 roku w budynek kościoła w Alt Lappienen uderzył piorun, wskutek czego świątynia spłonęła i częściowo się zawaliła. Do 1985 roku w osiedlu pozostały 53 domy. W latach 90. szkołę w osiedlu zamknięto. W 2004 roku przy udziale strony niemieckiej uprzątnięto gruzowisko kościoła. W 2025 roku w osiedlu było 30 domów, z czego 27 zamieszkanych.
Zabytki: ruiny kościoła (koniec XVII w.), pomnik Kalinina.
Dynamika liczby ludności (połączona gmina Alt Lappienen — Bolszije Bierieżki): 1925 – 551, 1933 – 547, 1939 – 599, 1985 – 220, 2002 – 163, 2010 – 153, 2012 – 152, 2017 – 135, 2018 – 105 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności Alt Lappienen: 1818 – 100, 1852 – 261, 1867 – 88, 1871 – 81, 1885 – 137, 1905 – 156, 1910 – 161 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności Groß Lappienen: 1818 – 203, 1852 – 369, 1867 – 382, 1871 – 351, 1885 – 406, 1905 – 469, 1910 – 524 mieszkańcy.
Dynamika liczby ludności Andreischken: 1818 – 73, 1852 – 126, 1867 – 137, 1871 – 139, 1885 – 146, 1905 – 131, 1910 – 104, 1925 – 221, 1933 – 209, 1939 – 113 mieszkańców.
Struktura ludności Alt Lappienen w 1871 roku: wszyscy 81 – ewangelicy, dzieci do lat 10 – 14, piśmienni – 44 (66%).
Struktura ludności Groß Lappienen w 1871 roku: ewangelicy – 334, wyznawcy judaizmu – 17, dzieci do lat 10 – 72, piśmienni – 188 (70%), niewidomi – 2, głuchoniemi – 1, obłąkani – 7.
Struktura ludności Andreischken w 1871 roku: ewangelicy – 138, katolicy – 1, dzieci do lat 10 – 30, piśmienni – 58 (53%).
Informacje dodatkowe
Skład parafii Lappienen: Ahlgarten (55°07'13'' N 21°23'06'' E), Alt Lappienen (od 1938 Rauterskirch, Bolszije Bierieżki), Alt Schemeiten (od 1938 Kleinschönwiese, Siedłowinka), An der Ulpesch (od 1929 Tranantenberg, Kamyszino, część), Andreischken (od 1938 Nassenfelde, Krutoje), Bretterhof (Małyje Bierieżki, część), Dannenberg (Chołmistoje), Degimmen (od 1934 Brandenburg, Pierieleski), Ellernbruch (Uzłowaja), Endreischken (od 1938 Endern, 55°07'29'' N 21°30'11'' E), Gräflich Endreischken (od 1938 majątek Endern / Gut Endern, Linejnoje), Gräflich Prudimmen (od 1938 Erlenrode, Prudki), Groß Krauleiden (od 1938 Großheidenstein, Bolszoje Chrustalnoje), Groß Lappienen (Bolszije Bierieżki, część), Hohenberge (Utinoje), Iwenberg (55°04'35'' N 21°25'19'' E), Johanns-Eßer (od 1929 Birkenheim, Komissarowo), Joneiten (od 1938 Gilgenfeld, Wiszniewka, część), Kallwellen (od 1938 Alt Iwenberg, Zapowiednoje, część), Karlsdorf (Gribojedowo), Kiauken (od 1938 Wartenfeld, Załomowo),
Klein Krauleiden (od 1938 Kleinheidenstein, Chrustalnoje), Königlich Prudimmen (od 1938 Kleinerlenrode, Chrustalnoje, część), Maßrimmen (od 1938 Kleinhohenberge, Kulikowka), Mosteiten (od 1938 Eschenberg, Sławianskoje), Neu Lappienen (od 1938 Rautersdorf, Małyje Bierieżki), Neu Norweischen (od 1938 Altdümpelkrug, 55°06'09'' N 21°25'26'' E), Neu Schemeiten (od 1938 Neuschönwiese, 55°07'18'' N 21°28'33'' E), Neuhof-Reatischken (od 1938 Budeweg, Aisty), Norweischen (od 1938 Mülmeistern, Diwnoje), Norwischeiten (od 1938 Schwanensee, 55°06'12'' N 21°26'25'' E), Oszugarn (od 1936 Rehwalde, Szumnoje), Packuss (od 1938 Kussenberg, Szirokoje, następnie Dublinino), Raging (Kluczewoje), Rautenburg (Malinowka), Reatischken (od 1938 Heinrichshof, Wiszniewka), Rogainen (Szluznoje), Rothhof (Małyje Bierieżki, część), Rucken (od 1938 Ruckenhagen, Kurgan), Schackwiese (Barża), Scharkus-Tawell (od 1938 Iwenheide, 55°04'58'' N 21°25'33'' E), Schönwiese (Wierchowka), Schuppinnen (od 1938 Schuppen, Zabołotnoje), Waldburg (Lesnoje), Warskillen (55°07'33'' N 21°30'54'' E), Warsze an der Gilge (55°04'42'' N 21°28'31'' E), Warsze (od 1936 Warsche, Kiriłłowo), Warszlauken (od 1938 Warszfelde, Dolinnoje).
Zdjęcia archiwalne: Bildarchiv Ostpreußen.
Zdjęcie współczesne: Michaił Ogorodnikow.
Mapy: Yandex, etomesto.ru.
—————————
* — Wsie tego typu powstawały w XVII i na początku XVIII w. w wyniku zagospodarowywania terenów leśnych. Podobnie jak wsie królewskie, były wzorcowo zorganizowane i miały przeciwdziałać pauperyzacji chłopów pańszczyźnianych (szlacheckich), a także pokazać szlachcie, że rolnictwo jest możliwe bez wyzysku — przesłanie, które jednak raczej nie zrobiło wrażenia na potężnej wschodniopruskiej arystokracji.
Schatullerzy, właściciele szatulno-chełmińskich gospodarstw chłopskich (Besitzer eines Chatoul-Cölmischen Gutes), byli wolnymi posiadaczami ziemskimi, którzy mogli swobodnie rozporządzać swoją ziemią, a nawet ją sprzedawać. Nie mieli obowiązku pełnienia żadnych zwykłych powinności chłopskich, z wyjątkiem przewozu ładunków wojskowych. Schatullerzy byli rolnikami leśnymi. Termin „Schatuller” lub „Schatullbauer” pochodzi od nazwy leśnego funduszu papierów wartościowych (Chatoulle) oraz prywatnej szkatuły pruskich elektorów, do której wpływały czynsze od Schatullbauerów (prywatnych dzierżawców). Nazywała się ona Schatullkasse. Niekiedy osadników tych nazywano też „Berahmungerami” – od nazwy dokumentu potwierdzającego prawo własności, znanego jako „Berahmung” (Berahmung).
Źródło: „Pełna topografia Królestwa Prus” (Vollständige Topographie des Königsreiches Preußen, Erster Theil, 1785).
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
