Herb
Nordenburga
Zamek na wzgórzu na prawym brzegu rzeki Aschwöne (od 1938 roku Swine) założono w 1305 roku, o czym mówi dokument z 1366 roku. Rzekę spiętrzono, przez co wzgórze zostało całkowicie otoczone wodą. W 1368 roku wspomina się prokuratora (Pfleger) zamku Kuno von Hattensteina. W 1372 roku marszałek zakonu Rüdiger von Elner osadził dziesięciu wolnych Prusów w pierwszej niewielkiej osadzie pod murami zamku, nadając im 30 włók (ok. 5 km2) ziemi. Zakonny drewniano-ziemny zamek został spalony podczas jednego z najazdów litewskich (w 1376 lub 1403 roku – zdania na ten temat są podzielone). W odróżnieniu od sąsiedniego zamku Gierdawy / Gerdauen (Żeleznodorożnyj) Nordenburga nie odbudowano w kamieniu.
W 1405 roku z polecenia wielkiego mistrza Ulricha von Jungingen przy zniszczonym już zamku założono kolejną osadę, która 24.07.1407 otrzymała chełmińskie prawa miejskie.
Pierwszym burmistrzem został Nitsche Döring. Miasto otrzymało własne umocnienia w postaci muru miejskiego. Ziemie przydzielone miastu wynosiły 130 włók (ok. 21,8 km kw.). Miasto należało do prokuratorii Gierdawy (Żeleznodorożnyj), do której odprowadzano podatki i opłaty. Wtedy też, w 1407 roku, w Nordenburgu założono klasztor dominikanów, a w 1409 roku zbudowano kościół. W 1429 roku klasztor przeniesiono z Nordenburga do Gierdaw (Żeleznodorożnyj). W 1445 roku rada miejska Nordenburga zwróciła zakonowi 60 włók ziemi (ok. 10 km2), na których założono osadę Truntlack (Szewcowo) dla wolnych Prusów.
W czasie wojny trzynastoletniej (1454–66) mieszczanie stanęli po stronie Związku Pruskiego, za co zakon odebrał Nordenburgowi przywileje miejskie.
Pejzaże miejskie z miejscowym kościołem.
08.05.1469 miasto zostało przekazane na własność saskiemu kapitanowi najemników Georgowi von Schlieben i jego bratu Christophowi jako zapłata za usługi wojskowe. Jeszcze przed sekularyzacją zakonu w Nordenburgu otwarto szkołę. W 1523 roku w mieście wybuchł wielki pożar.
Kolejny pożar wybuchł w 1564 roku. W 1611 roku Katharina von Schlieben zbudowała w Nordenburgu szpital, który działał do 1945 roku. W 1692 roku jako zbędne rozebrano średniowieczne mury miejskie.
W 1700 roku Nordenburg przestał być własnością rodu von Schlieben i ponownie uzyskał prawa miejskie.
W 1705 roku w mieście spłonął kościół, przez co nie nadawał się do odprawiania nabożeństw, a szalejąca w latach 1709–11 epidemia dżumy przeszkodziła w jego szybkiej odbudowie. Na dżumę zmarła ponad połowa mieszczan. Kościół odbudowano dopiero w 1726 roku. W 1737 roku znów przeszła epidemia dżumy, o znacznie mniejszej skali. Zmarło na nią 86 osób.
13–14.06.1820 w Nordenburgu znów wybuchł wielki pożar, który objął 60 domów. W 1831 roku w Nordenburgu wybuchła epidemia cholery, której ofiarą padły 54 osoby. Ta sama choroba w 1852 roku zabrała jeszcze 200 istnień, a w latach 1857–58 kolejne 150. W 1856 roku z powodu osiadania murów kościoła trzeba było przeprowadzić prace przy jego przebudowie i wzmocnieniu.
Szkoła w Nordenburgu.
W 1871 roku gmina miejska Nordenburg oprócz samego miasta obejmowała jeszcze osiem okolicznych wsi i folwarków. Łącznie było w nich 206 domów mieszkalnych.
Strzelnica w lesie miejskim.
Od 1876 roku w Nordenburgu zaczęła ukazywać się gazeta miejska „Nordenburger Zeitung”. Wkrótce jednak stała się kopią gazety powiatowej „Gerdauener Zeitung”.
W 1885 roku odnotowano, że w mieście mieszkało 70 Żydów, którzy mieli synagogę i własny cmentarz. W 1898 roku uruchomiono linię kolejową Gierdawy–Węgorzewo (Żeleznodorożnyj–Węgorzewo, Polska). Linia przechodziła przez Nordenburg, gdzie otwarto na niej dworzec. W 1899 roku zbudowano nowy budynek synagogi.
25.08.1914 w trakcie operacji wschodniopruskiej armii rosyjskiej Nordenburg zajęły oddziały 4. Korpusu Armijnego (gen. Sułtan Girej Alijew) 1. Armii rosyjskiej. Jednak już na początku września wojska rosyjskie musiały opuścić miasto. W dniach 10–13 września 1914 roku w budynku poczty w Nordenburgu kwaterował dowódca niemieckiej 8. Armii Paul von Hindenburg.
W 1920 roku otwarto kolej wąskotorową (750 mm) do Wystrucia / Insterburg (Czerniachowsk), wchodzącą w skład Insterburskiej Kolei Wąskotorowej (Insterburger Kleinbahnen).
W 1931 roku w Nordenburgu było około 300 domów mieszkalnych i 670 budynków gospodarczych. W okresie przedwojennym w mieście działały cegielnia, mleczarnia, młyn i elektrownia. Mieszkańcy Nordenburga zajmowali się głównie przetwórstwem produktów rolnych, a na miejscowym targu handlowali chłopi z okolicznych wsi. Spośród instytucji administracyjnych w mieście był magistrat, sąd obwodowy i urząd pocztowy. Dzieci uczyły się w szkole ludowej i średniej. Do uprawiania sportu służyło boisko. Budowle sakralne reprezentowały kościół ewangelicki, kaplica baptystów i synagoga. 09.11.1938, podczas tzw. „nocy kryształowej”, synagoga w Nordenburgu została zniszczona przez nazistów i popierających ich mieszkańców.
Wejście na Thingplatz w Nordenburgu.
Pod koniec lat 30. na Stadinbergu zbudowano Thingplatz – otwarty amfiteatr do imprez masowych.
Jeden z najpiękniejszych przydrożnych krajobrazów Prus z prastarymi dębami – na dojeździe do Kryłowa.
26.01.1945 Nordenburg zdobyli żołnierze 2. Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej (gen. mjr N.S. Samochwałow), 3. Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej (płk G.F. Poliszczuk), 1390. pułku artylerii samobieżnej i 150. Brygady Artylerii Przeciwpancernej 11. Gwardyjskiego Korpusu Strzeleckiego 2. Armii Gwardii. W trakcie walk miasto doznało nieznacznych zniszczeń.
W 1945 roku Nordenburg przekazano administracji polskiej i otrzymał nazwę Nordembork. Pod koniec 1945 roku przy uściślaniu granicy między ZSRR a Polską miasto przeszło pod jurysdykcję radziecką. Na pewien czas znów otrzymało nazwę Nordenburg. Pod koniec 1946 roku w Nordenburgu i dwóch okolicznych wsiach zorganizowano kołchoz im. Armii Czerwonej. Głównym problemem w organizacji pokojowego życia był dotkliwy brak rąk do pracy, ponieważ liczba mieszkańców osiedla zmniejszyła się w porównaniu z okresem przedwojennym ponad dwudziestokrotnie. Właśnie dlatego nie było nawet mowy o zachowaniu przez Nordenburg statusu miasta. 17.06.1947 osiedle Nordenburg włączono do nowo utworzonego rejonu prawdinskiego, ale już 25.07.1947 przeniesiono do nowo utworzonego rejonu żeleznodorożnego.
05.07.1950 Nordenburg przemianowano na Kryłowo. Karlsburg i Korellen nie zostały oficjalnie przemianowane i faktycznie stały się częścią osiedla Kryłowo. Osiedle stało się ośrodkiem kołchozu im. W.M. Mołotowa (od 1957 roku kołchoz „Na straży”).
W 1962 roku w związku z likwidacją rejonu żeleznodorożnego Nordenburg znów należał do rejonu prawdinskiego. Już do 1966 roku historyczne centrum zostało zniszczone i zarosło drzewami. Osiedle rozwijało się głównie w zachodniej części dawnego Nordenburga. Dawny Karlsburg był w 1966 roku już w ruinie, natomiast w majątku Korellen zachowały się jeszcze budynki.
Rozwój osiedla poważnie utrudniało jego przygraniczne położenie, w wyniku którego linie kolejowe stały się niepotrzebne, a rola węzła kolejowego została całkowicie utracona. Na mapach z 1955 roku linie kolejowe w Kryłowie oznaczone są jako czynne, ale już do 1985 roku wszystkie odcinki zostały całkowicie rozebrane.
Według stanu na 2011 rok w osiedlu działały szkoła średnia, dom dziecka z internatem, przedszkole, dom kultury, punkt felczersko-położniczy i prywatne muzeum regionalne.
Zabytki: kościół (1726–1856), budynek sądu okręgowego (XIX w.), ratusz (koniec XIX w.), zrujnowana wieża ciśnień (1898), kaplica baptystów (dom kultury), pochówek 13 rosyjskich i 28 niemieckich żołnierzy (1914), zbiorowa mogiła żołnierzy radzieckich (250 osób, pomnik z 1955 roku)
Informacje dodatkowe
Według spisu gmin z 1931 roku w skład gminy miejskiej Nordenburg wchodziły następujące miasta, majątki, wsie i dzielnice: Ahrau (Orłowo, Polska), dworzec Nordenburg / Bahnhof Nordenburg (Kryłowo, ul. Stroitielnaja 37), Bergenthal (Zielony Ostrów, Polska), leśniczówka Nordenburg / Forsthaus Nordenburg (leśnictwo Zawidowo), Friedrichsflur (Arałowo), Karlsburg (część Kryłowa), Kurkowken (od 1938 roku Kurkau, 54°20'57'' szer. płn., 21°37'20'' dł. wsch.), Nordenburg (Kryłowo), Nordenthal (Niekrasowka), Ottoshof (Mrowiny, Polska), Plikow (od 1938 roku Plickau, Szewcowo), Raude (54°19'35'' szer. płn., 21°36'03'' dł. wsch.), Sandelsruh (od 1938 roku Nordenhof, 54°20'02'' szer. płn., 21°34'58'' dł. wsch.),Treuhof (54°20'33'' szer. płn., 21°34'39'' dł. wsch.), Werder (Czarny Ostrów, Polska). W innych spisach wyróżniano też osady i dzielnice: rzeźnia / Schlachthaus (54°19'59'' szer. płn., 21°33'56'' dł. wsch.), Waldhaus (część Szewcowa), Windmühlen (Siewiernyj), cegielnia / Ziegelei (54°19'52'' szer. płn., 21°34'29'' dł. wsch.).
Karlsburg założono 06.03.1854 jako majątek. Do 1912 roku używano pisowni Carlsburg. Majątek wchodził w skład gminy wiejskiej Nordenburg (Kryłowo) i należał do parafii Nordenburg.
Korellen był folwarkiem w gminie wiejskiej Birkenfeld (Brzeźnica, Polska) i należał do parafii Nordenburg (Kryłowo). Do 1871 roku stosowano pisownię Corellen.
Liczba ludności Nordenburg–Kryłowo: 1740 – 852, 1782 – 1300, 1820 – 1493, 1867 – 2764, 1871 – 2714, 1875 – 2547, 1880 – 2515, 1885 – 2451, 1905 – 2291, 1910 – 2149, 1925 – 2743, 1933 – 3100, 1939 – 3173, 1947 (styczeń) – 137, 1947 (październik) – 36, 2002 – 756, 2010 – 785, 2011 – 831 mieszkańców.
Liczba ludności Karlsburga: 1905 – 100 mieszkańców.
Liczba ludności Korellen: 1905 – 94 mieszkańców.
Struktura ludności Nordenburga w 1871 roku: chrześcijanie ewangelicy – 2932, katolicy – 27, wyznawcy judaizmu – 50, dzieci do 10 lat – 706, umiejący czytać i pisać – 1865 (85%), niewidomi – 2, głuchoniemi – 1, umysłowo chorzy – 1.
Liczba ludności miejscowości i przedmieść wchodzących w skład gminy miejskiej Nordenburg:
Ahrau: 1885 – 56, 1905 – 44 mieszkańców.
Bergenthal: 1905 – 33 mieszkańców.
Waldhaus: 1905 – 2 mieszkańców.
Werder: 1905 – 30, 1910 – 31 mieszkańców.
Windmühlen: 1905 – 15 mieszkańców.
Sandelsruh: 1905 – 65 mieszkańców.
Cegielnia: 1905 – 3 mieszkańców.
Leśniczówka Nordenburg: 1905 – 3 mieszkańców.
Ottoshof: 1905 – 24 mieszkańców.
Raude: 1905 – 51 mieszkańców
Rzeźnia: 1905 – 5 mieszkańców.
Treuhof: 1905 – 25 mieszkańców.
Skład parafii Nordenburg: Abelischken (od 1938 roku Ilmenhorst, Biełkino), Adolfshof (Goszczewo, Polska), Adolfschlieben (54°22'25'' szer. płn., 21°34'45'' dł. wsch.), Adolfswalde (Daniłowo), Ahrau (Orłowo, Polska), Bajohrental (od 1938 roku Blankenwalde, Bajorski, Polska), Bajohrenwalde (od 1938 roku Blankenwalde, Bajory Gaj, Polska), Bergenthal (Zielony Ostrów, Polska), Birkenfeld (Brzeźnica, Polska), Birkenkrug (54°20'05'' szer. płn., 21°27'23'' dł. wsch.), Blendowen (od 1938 roku Blendau, Barejewka), Brägsigwalde (54°20'07'' szer. płn., 21°42'10'' dł. wsch.), Ellernbruch (Watutino), Friedenshof (Wyskok, Polska), Friedrichsflur (Arałowo), Gendrinn (od 1938 roku Gendern, Wschody), Groß Bajohren (od 1938 roku Großblankenfelde, Bajory Wielkie, Polska), Groß Pentlack (od 1938 roku Pentlack, Kamienka), Grünhagen (Griebnoje), Hochlindenberg (Podlipowo), Karlsburg (część Kryłowa), Klarahof (Przybki, Polska), Klein Bajohren (od 1938 roku Kleinblankenfelde, Bajory Małe, Polska), Klein Pentlack (Siergiejewka), Korellen (część Kryłowa), Kurkowken (od 1938 roku Kurkau, 54°20'57'' szer. płn., 21°37'20'' dł. wsch.), Langenfeld (54°19'17'' szer. płn., 21°27'49'' dł. wsch.), Langental (54°18'50'' szer. płn., 21°26'55'' dł. wsch.), Liskendorf (Liskino), Mally Park (od 1938 roku Schönheim, od 1939 roku Burgsdorff, Pawlinowo), Mazurhöfchen (Mazurkowo, Polska), Neu Bajohren (od 1938 roku Neublankenfelde, Bajory Gaj, Polska), Nordenburg (Kryłowo), Nordenthal (Niekrasowka), Oschkin (od 1938 roku Oschern, Korolenkowo), Ottoshof (Mrowiny, Polska), Plaitil (od 1938 roku Plattau, Tarasowo), Plikow (od 1938 roku Plickau, Szewcowo), Raude (54°19'37'' szer. płn., 21°36'04'' dł. wsch.), Raudischken (od 1938 roku Raudingen, Rudziszki, Polska), Reuschenfeld (Ruskie Pole, Polska), Sandelsruh (od 1938 roku Nordenhof, 54°20'02'' szer. płn., 21°34'58'' dł. wsch.), Sawadden (od 1938 roku Bruchort, Zawidowo), Sechserben (Kałki, Polska), Sophienwalde (od 1910 roku Katzborn, Makiejewka), Sutzken (od 1938 roku Sutzen, Suczki, Polska), Treuhof (54°20'33'' szer. płn., 21°34'39'' dł. wsch.), Trotczin (od 1938 roku Trotzenau, Ostrowki), Truntlack (część Szewcowa), Waldau (Przyłasek, Polska), Waldhof (Pasternak, Polska), Werder (Czarny Ostrów, Polska), Wilhelmssorge (Garszyno).
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen, bildarchiv-ostpreussen.de, Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
