Johann Georg Theodor Grässe
«Sagenbuch des Preußischen Staats»1
Der Ursprung der Preußen und ihr Name
Gdy większa część Gotów opuściła terytorium dzisiejszych Prus, przybyli tu Prusowie.
Mieszkali oni niegdyś w Górach Ryfejskich2, które ciągną się daleko ku północy3, nieopodal rzeki Tanais4. Ale, jak wiadomo, w tamtych stronach leży wieczny śnieg, dlatego też odeszli stamtąd szukać sobie nowego miejsca do życia. W końcu przybyli do kraju, który bardzo przypadł im do serca. Obfitował w żyzne pola i pastwiska, w wody, toteż przybysze nie odeszli stąd, lecz zostali, wybrawszy tę ziemię na nową ojczyznę dla siebie i swoich dzieci. A lud ten zwał się Porusami. Z czasem jedna litera z nazwy wypadła i zmieniła się ona w Prusów. Porusowie albo Borusowie – nazwa ta oznacza „żyjący wśród Rusów/pod Rusami”.
Alfabet pruski.
* * *
Istnieje jednak i inna legenda. Mazurowie, którzy przyjęli chrześcijaństwo wcześniej niż ich sąsiedzi Brutenowie, nazywali Brutenów z powodu ich prostackich obyczajów i skłonności do pijaństwa brutami, tj. „nierozumnymi” i „głupimi”, zapożyczywszy to słowo z łaciny5. I tak nastawili przeciw sobie Brutenów, że ci ruszyli na Mazurów z silnym wojskiem. Starły się oba wojska pod Neidenburgiem6 i długo trwała ta bitwa.
W końcu Mazurowie, zmęczeni długą walką, postanowili położyć kres wrogości i wysłali do Brutenów posłów, by ci wybadali, jak można uspokoić wojowniczych sąsiadów. Na to Brutenowie odpowiedzieli: niech no Mazurowie czczą ich bogów i nigdy więcej nie używają obraźliwych przezwisk.
Ale Mazurowie odpowiedzieli, że oddawać cześć bałwanom im nie przystoi. Gdyby jednak Brutenowie umieścili na swoim świętym dębie wizerunek Chrystusa, to takie sanktuarium Mazurowie oczywiście będą czcić. A dawać sąsiadom obraźliwe przezwiska rzeczywiście nie należy, trzeba bowiem przyznać, że nierozumnymi (bruti) Brutenów nazwać nie można – to ludzie biegli i bardzo doświadczeni (praescii)7.
Brutenom spodobało się to niezmiernie. Na tym stanęło. Z czasem miano Brutenów praescii przekształciło się w „Prusów”, a ziemie zamieszkane przez Prusów zaczęto nazywać Prusami.
Staropruskie słowo „prussia” oznacza ni mniej, ni więcej, tylko „on zrozumie”.
Pruskie wesele.
* * *
Miastem Bromberg8 władał w tym czasie pewien uczony i znamienity pan. A gdy usłyszał, że Brutenowie zaczęli nazywać się tak dumnym mianem, pozwolił sobie z tego zadrwić, mówiąc do przyjaciół: „Gdyby moje psy stały się jeleniami, też byłyby takimi praescii”.
Brutenowie tak się obrazili tymi słowami, że najechawszy Polskę, puścili ją z dymem i wycięli mieczem. Gdy władca Bromberga zrozumiał, że stało się to przez niego, wyjechał im naprzeciw, błagając o przebaczenie. Ale go nie otrzymał. Brutenowie przywiązali go do jego własnego konia i spalili żywcem razem z koniem, składając w ten sposób ofiarę swoim bogom.
PRZYPISY TŁUMACZKI
1. Johann Grässe w swojej książce podaje odsyłacz do źródeł: S. Waissel, Chronica v.d. Lande Preussen S. 10. Hartknoch Th. I. S. 72 etc. Voigt, Gesch. Preussens Bd. I. S. 607 etc.
2. Góry Ryfejskie (Góry Rypejskie, Ryfeje) – określenie wyżyn, z których biorą początek główne rzeki Scytii. Przypuszczalny odpowiednik – współczesny Ural.
3. W oryginale „połunocz” – staroruskie określenie „północy” jako strony świata. Por. współczesne ukraińskie „північ”.
4. Don.
5. bruti /łac., l.mn. od brutus/ – tępi, bezmyślni, głupi, nierozumni.
6. Neidenburg – obecnie Nidzica (pol. Nidzica, niem. Neidenburg) – miasto w Polsce, w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nidzickim.
7. praescii /łac. forma odmiany przymiotnika praescius, tj. mianownik/wołacz r.m., l.mn./ – biegli, przewidujący, doświadczeni.
8. Bromberg – obecnie Bydgoszcz (pol. Bydgoszcz, niem. Bromberg) – miasto w Polsce, siedziba władz województwa kujawsko-pomorskiego.
● Od redakcji: Przeczytaj na VisitPrussia.com wywiad z tłumaczką niemieckich, a w szczególności pruskich baśni, naszą stałą autorką Tatianą Koliwaj, prowadzącą własny blog, na którym opublikowano niezliczone mnóstwo innych przypowieści, legend i baśni w jej przekładach.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
