Wiosna to najlepsza pora, by podziwiać strumienie i kanały. Spróbujmy wyruszyć w serię wędrówek wzdłuż niewielkich cieków w obrębie miasta. Będzie to zarazem podróż w czasie – proszę zwrócić uwagę, ile sztucznych zbiorników i cieków wodnych powstało w naszym mieście... Mieszkańcy Prus Wschodnich byli prawdziwymi mistrzami sztuki hydrotechnicznej – przypomnijmy sobie poldery, groble i przepompownie, doskonały system drenażu i inne doświadczenia gromadzone przez stulecia. To ważny i bardzo szczególny składnik krajobrazu kulturowego tutaj, w naszym regionie.
W mrokach dziejów i nie tylko
Nie pozostał żaden ślad po Zuggrabenie (Zuggraben), kanale, który oddzielał dzielnicę Vordere Vorstadt (Vordere Vorstadt). Dzięki Zuggrabenowi i kilku malowniczym rowom dzielnica ta przypominała Wenecję i łączyła się z resztą miasta mostami. Do 1895 roku Zuggraben został niemal całkowicie zasypany, a na jego miejscu wytyczono ulicę Kaiserstrasse (Kaiserstrasse) – dziś są to ulice Połocka i Krasnooktiabrska.
Istniały też inne sztucznie wykopane kanały i rowy, służące zazwyczaj do odprowadzania wody, których dziś nie dostrzeżemy w terenie. Jednak nazwy królewieckich ulic zachowały pamięć o tej cesze miejskiego krajobrazu – Neuergraben i Altergraben (Neuergraben i Altergraben, Nowy i Stary Rów), Lizentgrabenstrasse (Lizentgrabenstrasse, Rów Celny).
Inne strumienie i kanały, które odnajdujemy na dawnych mapach, istnieją do dziś, choć ich stan i funkcje często znacznie się zmieniły.
Gdzieś tam, w mrokach dziejów, płynie strumień Löbe (Löbe), który dał nazwę Löbenichtowi – miastu, które w 1724 roku oficjalnie stało się częścią Królewca. Wiadomo, że to właśnie wzdłuż Löbe biegła granica między nim a sąsiednim Altstadtem. Później Löbe nazywano Kocim Strumieniem (Katzbach, Katzbach); dzięki temu hydronimowi w Królewcu pojawiły się też „kocie” nazwy ulic (Katzbachstrasse, Katzensteig).
Löbebach i Katzbach to jednak nazwy dolnego biegu strumienia. Na początku XX wieku ten odcinek skanalizowano i ukryto pod ziemią... Górny bieg tego cieku już od czasów krzyżackich nosi nazwę Beydritten Fliess (Beydritten Fliess, dziś Strumień Północny). Jego źródło znajduje się w okolicach dzisiejszego osiedla Pierwomajski, przy forcie nr 4 „Gneisenau”.
O tym, jak na przestrzeni wieków kształtował się główny węzeł sieci hydrologicznej Królewca, w zajmujący sposób opowiadają kaliningradzkie badaczki Olga Sawostina, Jelena Salichowa i Łarisa Stanczenko (Савостина О.А., Салихова Е.В., Станченко Л.Ю. «Этапы формирования основного узла гидрологической сети Кёнигсберга–Калининграда (с 1255 по настоящее время)» // «География и туризм» - 2014. - Вып. 27. - С. 283-295. — plik PDF można pobrać tutaj.)
I tak w dolnym biegu Löbebachu pod koniec XIII wieku zbudowano jeden po drugim trzy młyny wodne, a w 1261 roku przegrodzono go groblą. W rezultacie powstał Staw Zamkowy (Dolny) (Schlossteich). Przyjrzyjcie się jego kształtowi – wydłużony i wąski, nie pozostawia wątpliwości co do swego pochodzenia: niegdyś był to strumień.
W 1270 roku do hodowli ryb utworzono Staw Górny (Oberteich); poziom wody był w nim o ponad 20 metrów wyższy niż w Pregole.
Oprócz Strumienia Północnego do Stawu Górnego wpływa dziś rzeka Błękitna (Wirrgraben). W rzeczywistości jest to kanał z XIV wieku; jego nazwa oznacza w przekładzie „kręte rowy”. Błękitna łączy kilka jezior oraz staw Cudowny. Na jednym z odcinków wody Błękitnej płyną pod ziemią.
Stosunkowo młodym strumieniem, który również zasila Staw Górny, jest Botaniczny. To także kanał, wykopany już w XX wieku; Botaniczny wypływa ze stawu w ogrodzie botanicznym Bałtyckiego Uniwersytetu Federalnego (BFU) i uchodzi do Stawu Górnego od północy. Staw i cieki w jego okolicy zasługują na osobną, poważną rozmowę z wyprawą w głąb historii…
Woda ze Stawu Górnego spływa do Stawu Dolnego (Zamkowego) podziemną galerią. Poza tym Staw Dolny zasilają wody Strumienia Parkowego i Rowu Litewskiego, który również był kiedyś strumieniem. Do tych dwóch cieków jeszcze powrócimy.
Niemal do końca XIX wieku do Stawu Górnego wpływał jeszcze jeden kanał – słynny Kanał Pitny (Landgraben). Landgraben wykopano po to, by zwiększyć ilość wody w Katzbachu. Z czasem kanał przekształcił się w cały system hydrologiczny, łączący sztuczne i naturalne zbiorniki, w tym Jezioro Filipowe oraz stawy Szkolny i Nieskuczny. Woda z Kanału Pitnego nadal służy do zaopatrzenia części miasta.
1 – Strumień Leśny, 2 – Kanał Mendelejewski, 3 – rzeka Łakowka, 4 – Kanał Pitny, 5 – rzeka Towarowa, 6 – Strumień Powietrzny, 7 – rzeka Błękitna, 8 – Strumień Parkowy, 9 – Zuggraben, 10 – Staw Dolny (Zamkowy), 11 – Staw Górny, 12 – Strumień Północny, 13 – Strumień Forteczny (Litewski), 14 – Staw Jałtański (Miedziany), 15 – rzeka Leśna, 16 – Strumień Gagarinowski.
Na prawym brzegu Pregoły
Przyjrzyjmy się prawemu brzegowi Pregoły – wpada tu do niej kilka niewielkich cieków. Najbliżej ujścia jest to Strumień Mendelejewski, przekształcony niegdyś w kanał. Bierze on początek w okolicach osiedla im. A. Kosmodiemjanskiego (Metgethen; na mapie z 1940 roku przed nazwą osiedla widnieje Gartenstadt, czyli miasto-ogród).
Do Mendelejewskiego z kolei wpada Strumień Leśny, Moditten-bach (Moditten-bach). Strumień Leśny ma swoje źródła w okolicach tego samego osiedla im. A. Kosmodiemjanskiego. Tak się złożyło, że w naszym mieście istnieją dwa podobnie brzmiące hydronimy – Leśny i Leśna: strumień i niewielka rzeka w przeciwległej części miasta. Podczas jednej z wędrówek dowiemy się, dlaczego tak jest. Wtedy też poznamy twórczość Sibylle von Olfers, która urodziła się w Metgethen, tu dorastała i – jak lubię sobie wyobrażać – czerpała natchnienie nad brzegami tych dwóch strumieni.
Kolejnym dopływem Pregoły jest rzeka Łakowka (Laak). Jej przedwojenną nazwę Laak regionaliści wiążą ze słowem oznaczającym teren podmokły. Rzeczka trafiła do Państwowego Rejestru Wód. Ma 16 kilometrów długości, a powierzchnia jej zlewni wynosi 23,7 kilometra kwadratowego. Warto zauważyć, że słowo Laak pojawia się na planie Królewca także gdzie indziej – tak nazywała się część miasta nad rzeką oraz dwie ulice, Unter- i Oberlaak (w miejscu dzisiejszego prospektu Moskiewskiego).
Jeszcze jeden strumień, który niesie swe wody do Pregoły, to Powietrzny (Ratshöfer Freigraben). Powietrzny wypływa ze stawu Nieskuczny (Fürstenteich) – cóż za romantyczne hydronimy! Strumień płynie na południe, rozszerzając się w pobliżu skrzyżowania ulicy Katina z prospektem Mira. Miejsce to oznaczono na przedwojennej mapie jako Hammerteich (Hammerteich, od niemieckiego Hammer – młot); urządzono tu kąpielisko. Obok biegnie Hammerweg (dzisiejszy prospekt Mira), a nieopodal stoi nowy gmach Królewieckiej Akademii Sztuk Pięknych.
Koniecznie zwróćcie na niego uwagę, a także na postać Heraklesa – płaskorzeźbę dłuta Stanislausa Cauera, zdobiącą budowlę hydrotechniczną na strumieniu.
Ujście Strumienia Parkowego (Hufenfreigraben) znajduje się dokładnie naprzeciw wyspy Kosse. Wypływa on ze Stawu Górnego i przecina współczesne centrum Kaliningradu. Miejscami płynie otwartym korytem, miejscami chowa się pod ziemię. Przechodzi na przykład pod torami kolejowymi i wyłania się na południe od skrzyżowania prospektu Sowieckiego z ulicą Czajkowskiego. To właśnie nad Parkowym przerzucono Most Zakochanych, to ten ciek zdobi ogród zoologiczny i płynie dalej do Parku Centralnego. Wędrując do tego strumienia, podziwiać będziemy zachowane w Luisenwahl buki i porozmawiamy o planach zagospodarowania jego brzegów. Nie będzie to radosna rozmowa…
Jeśli na starych mapach przyjrzeć się okolicy Bramy Sackheimskiej, można wyraźnie dostrzec dwa cieki – Gagarinowski (Kupfergraben*, „miedziany”) i Litewski (Forteczny). Miedzianym nazywano również staw za Bramą Sackheimską; nawiasem mówiąc, był on niegdyś znacznie większy niż dziś – jego druga połowa znajdowała się w miejscu obecnego stadionu po drugiej stronie prospektu Moskiewskiego. Staw miał wieżę do skoków do wody (zachowaną do dziś, choć już nieużywaną zgodnie z przeznaczeniem) i był miejscem wypoczynku mieszczan. Drugi ciek, Litewski, wiąże się z umocnieniami obronnymi, których nieodłączną częścią były fosy lub kanały. Podczas wędrówki do tej części miasta zobaczymy prawdziwe ucieleśnienie dawnej sztuki inżynieryjnej i architektonicznej – cały zespół fortyfikacji Wału Litewskiego…
Na lewym brzegu Pregoły
Do Pregoły w pobliżu Portu Leśnego wpada rzeka Towarnaja (Beek). Towarnaja płynie zarośniętą trzciną i wierzbami niziną wzdłuż torów kolejowych, a po drodze przecina ją kilka dużych ulic. Podobnie jak inne kaliningradzkie cieki, rzeczka cierpi z powodu nielegalnych zrzutów ścieków, a jej dolina po obu stronach jest stopniowo zabudowywana… Na mapie z 1944 roku dobrze widać połączenie Towarnej z jeziorami Letnieje (Schwanen-Teich) i Zimnieje (Hubertus Teich).
Taką samą nazwę, Beek, nosi na niemieckich mapach inna rzeka w południowej części miasta — Lesnaja. Przypuszcza się, że tworzy ona z Towarną jeden system hydrologiczny, łącząc się z nią podziemnymi ciekami.
Lesnaja bierze początek poza granicami Kaliningradu, w okolicach osiedla Otważnoje. Dalej rzeczka płynie obok jeziora Schönfliess (Schönfliess), nurkuje pod torami kolejowymi, przepływa przez dzielnicę Rosenau i uchodzi do Pregoły. Koniecznie zaplanujemy jeszcze jedną podróż — nad brzegi tych rzek i jezior. Ponarth i Rosenau czekają na nas!
W Kaliningradzie jest jeszcze wiele strumieni, kanałów, jezior, stawów i zbiorników wodnych przy obiektach fortyfikacyjnych… Wzbogaca to przestrzeń miejską pod względem estetycznym, czyni ją zdrowszą dla ludzi, roślin i zwierząt, a przy tym nakłada na nas określoną odpowiedzialność — pamiętać o naszym dziedzictwie, troszczyć się o nie i je chronić — o kulturowym krajobrazie miasta.
Zdjęcia: Michaił Ogorodnikow
* — Jeszcze w XIX wieku w pobliżu majątku Kalthof (współczesny punkt orientacyjny: skrzyżowanie ulic Gagarina i Kujbyszewa) nad brzegiem strumienia, który dziś nazywa się Gagarinskim, stały wiatrak i młyn wodny, a sam strumień aż do hut miedzi przy Bramie Sackheimskiej nosił nazwę Mühlengraben (Mühlengraben, „młyński”) — przyp. red.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
