„Zrodzony ze zwycięstwa”: rok 1945 w historii obwodu kaliningradzkiego

Korzeniem zła w Niemczech są Prusy

Kontakty wojskowe Rosjan z Prusami Wschodnimi mają długą i bogatą historię. Kilkakrotnie wojska rosyjskie przebywały na tym terytorium. Ostatnie masowe „zapoznanie się” z Prusami Wschodnimi nastąpiło w 1944 roku, gdy żołnierze radzieccy pojawili się „po tamtej stronie Eydtkuhnen” (osiedle Czernyszewskoje na granicy z Litwą). Przed rozpoczęciem operacji wschodniopruskiej, jak wspomina generał Galicki, „wygłoszono dla nich wykłady na tematy ‚Specyfika walk w Prusach Wschodnich’”, w których przedstawiano „bojowe i rewolucyjne tradycje przeszłości” armii rosyjskiej: wojnę siedmioletnią, pierwszą wojnę światową.

Pod koniec wojny, w czasie operacji wschodniopruskiej, propaganda wojskowa stworzyła ponury obraz Prus Wschodnich, nastawiający żołnierzy na starcie z wrogiem:

„…Oto ona, niemczyzna… Tu, w tych posępnych domach, Niemcy hodowali hordy morderców, podpalaczy i grabieżców. … Gniew i nienawiść kipią w moim sercu. Drżyj, niemiecka bestio! … Przypomnimy im rok 1941. … Rozbijemy, zniszczymy bestię na niemieckiej ziemi!” (Gazeta frontowa „Za Rodinu!”, 1944).

Dla pierwszych radzieckich osadników w Prusach Wschodnich — żołnierzy-czerwonoarmistów — oficjalny obraz wroga-faszysty i jego odpowiednio wyglądającej siedziby określał w pewnej mierze pierwsze kroki na nowej ziemi. Pod koniec lat 60. jeden z przesiedleńców, skierowany w 1946 r. do Kaliningradzkiej Fabryki Wagonów, wspominał:

„O Królewcu słyszeliśmy już wcześniej. Wiedzieliśmy, że to dawna stolica Prus Wschodnich, miasto będące bastionem niemieckiego militaryzmu. I oto właśnie tam — na najdalszy zachód kraju — przyjdzie nam się przenieść” (1967).

Wojna i Zwycięstwo to centralne wydarzenia w obrazie historii obwodu kaliningradzkiego. Właśnie od opisu wojny (różnych epizodów operacji wschodniopruskiej) zaczyna się wykład miejscowej historii.

„Oddech Zwycięstwa”

Przedwojenna historia tej ziemi stała się dla przesiedleńców i ich potomków zamknięta. Twierdzono, że „od Adama do Poczdamu” na tej ziemi nie było niczego godnego pamięci.

Historię operacji wschodniopruskiej natomiast szeroko popularyzowano. Jest to utrwalone wszędzie: pierwsze kino miasta nazwano „Pobieda” (Zwycięstwo — na cześć zdobycia Królewca), prospekt, przy którym się znajduje, nazwano prospektem Zwycięstwa. Plac w centrum miasta także nazwano placem Zwycięstwa.

Wojna jest rozsiana po terytorium obwodu kaliningradzkiego w setkach nazw: Armiejskoje, Krasnoarmiejskoje, Sołdatskoje, Gwardiejsk, Krasnoznamiensk, Pobiedino, Marszalskoje itd. Kołchozy i artele rolnicze nosiły w pierwszych latach powojennych imiona dowódców: Rokossowskiego, Wasilewskiego, Czerniachowskiego i in. Nazwy wielu ulic, miast i wsi są antroponimami i wiążą się z imionami bohaterów poległych w operacji wschodniopruskiej: Ładuszkin, Niestierow, Gusiew, Mamonowo, Czerniachowsk, Gastełło, Gurjewsk i in. Znaczna część obwodowych tras turystycznych z czasów radzieckich, związanych z kulturą i historią — to trasy po miejscach pamięci Wielkiej Wojny Ojczyźnianej: „Szturm Królewca”, „Lotnicy w operacji królewieckiej”, „Fort nr 5 — miejsce masowego bohaterstwa radzieckich żołnierzy”, „Szlakiem chwały oręża rosyjskiego i radzieckiego”, „Przez miasta noszące imiona bohaterów” i tym podobne.

We współczesnym Kaliningradzie, tak jak w Kaliningradzie radzieckim, jest dość dużo „wojny”. Poza muzeami jest ona rozsiana po całym mieście w postaci imion i nazw, pomników i tablic pamiątkowych, armat i innej broni wystawionej w parkach i przy miejscach pamięci.

W czasach radzieckich w masowych nakładach wydawano książki poświęcone operacji wschodniopruskiej i działaniom bojowym na Bałtyku. Pierwsza broszura¹ na ten temat została wydana w 1946 r. i zawierała trzy artykuły „o specyfice operacji przeprowadzonej przez wojska 3. i 2. Frontu Białoruskiego”. Działania bojowe wojsk radzieckich porównywano z działaniami wojsk rosyjskich w Prusach Wschodnich w 1914 r.

W różnych latach wydawano książki „o żołnierzach, których nazwiska na zawsze wpisano na listy jednostek wojskowych, których imionami nazwano miasta, osiedla, ulice”, o uczestnikach operacji wschodniopruskiej odznaczonych najwyższymi odznaczeniami.

Szturm Królewca staje się ważną częścią obrazu historii „nowego radzieckiego miasta”. Z biegiem czasu ujawniano coraz więcej szczegółów szturmu. W sumie w radzieckim okresie historii wydano około czterech dziesiątków różnych tytułów (nie uwzględniono tu niskonakładowych wydawnictw resortowych).

„Ziemia zbroczona rosyjską krwią”

Argumenty uzasadniające przyłączenie części Prus Wschodnich do RFSRR są liczne i interesujące. Na przykład Zwycięstwo zniszczyło Zło. To jedno z uzasadnień, dlaczego Prusy Wschodnie trzeba było zlikwidować.

Ograniczmy się do pobieżnego rozpatrzenia jednego z argumentów. Wyrażenie „zbroczona rosyjską krwią”² jako uzasadnienie przyłączenia części Prus Wschodnich do Związku Radzieckiego pojawia się po raz pierwszy, o dziwo, u Churchilla, w jego liście do Stalina z 28 stycznia 1944 roku:

„…Ziemia tej części Prus Wschodnich jest zbroczona rosyjską krwią, hojnie przelaną za wspólną sprawę. Dlatego Rosjanie mają historycznie dobrze uzasadnione roszczenie do tego niemieckiego terytorium”.

W dalszym czasie ten naturalny argument staje się jednym z najbardziej rozpowszechnionych.

W ukrytej postaci argument ten przywoływali w dyskusjach o zmianie nazwy miasta przeciwnicy tego pomysłu — nazwa „Kaliningrad” została okupiona krwią poległych. Wszelka zmiana nazwy, a tym bardziej przywrócenie miastu niemieckiego imienia, jest wykluczona.

«Nomina sunt odiosa...»

Po śmierci Stalina Kaliningrad i obwód powoli pozbywały się jego wizerunków, pomników i imienia, utrwalonego w nazwach najróżniejszych obiektów: ulic, zakładów, organizacji.

Pomnik 1200 gwardzistów 11. Armii Gwardii, poległych podczas szturmu Królewca, jest pierwszym pomnikiem wzniesionym w ZSRR po zakończeniu wojny (odsłonięty jesienią 1945 r.).

Na steli pomnika wygrawerowano medal „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941—1945” z profilem J. Stalina. W 1961 r., po XX zjeździe, decyzją Kaliningradzkiego Komitetu Obwodowego KPZR w miejscu dawnego wizerunku wygrawerowano rewers medalu. Ponadto usunięto podpis „Stalin” pod słowami „Nasza sprawa jest słuszna, zwyciężyliśmy”.

W 2005 r. komitet weteranów wojny i służby wojskowej wystąpił z inicjatywą: „medal powinien mieć taką postać, w jakiej był pierwotnie założony w tym projekcie”. W 2005 r., bezpośrednio przed obchodami 60-lecia Zwycięstwa, podczas remontu pomnika wizerunek odzyskał pierwotny wygląd.

„Od Zwycięstwa do Zwycięstwa”

Radziecka wiosna okazała się bardzo obfita w święta. Najważniejsze z nich: 8 marca — Międzynarodowy Dzień Kobiet, 22 kwietnia — urodziny W.I. Lenina, 1 maja — Międzynarodowe Święto Pracy, 9 maja — Dzień Zwycięstwa. W obwodzie kaliningradzkim do tego szeregu dochodzi jeszcze 9 kwietnia. Dzień Zwycięstwa poprzedza dokładnie o miesiąc Dzień szturmu i zdobycia Królewca.

Właśnie tą ostatnią okolicznością podyktowana była akcja „Od Zwycięstwa do Zwycięstwa”, przeprowadzona w połowie pierwszej dekady XXI wieku. Te dwa wiosenne święta poprzedzał Dzień Armii Radzieckiej i Marynarki Wojennej (obecnie Dzień Obrońcy Ojczyzny), obchodzony 23 lutego. Właśnie w tym dniu publikowano teksty i przeprowadzano imprezy, które z różnymi wariacjami powtarzały się 9 kwietnia i 9 maja.

Od pierwszych lat istnienia obwodu nieodłącznym elementem obchodów były spotkania z uczestnikami szturmu Królewca i walk w Prusach Wschodnich.

Takie spotkania uczniów i młodzieży z weteranami uważano w czasach radzieckich za ważny element wychowania patriotycznego.

W gazecie obwodowej „Kaliningradskaja Prawda”, która zaczęła się ukazywać w grudniu 1946 r., znajduje się świadectwo o tym, jak obchodzono Dzień Zwycięstwa w 1947 r.:

„Kaliningrad radośnie uczcił Dzień Zwycięstwa. W południe w parku kultury i wypoczynku rozpoczął się festyn. Grały orkiestry dęte. Młodzież grała w siatkówkę i tenisa. Wiele osób zebrało się przy strzelnicy i w ogrodzie zoologicznym. Na stadionie «Dinamo» odbyły się pierwsze mecze piłkarskie i zawody sportowe. Wieczorem niebo rozbłysło różnobarwnymi ogniami — zagrzmiały salwy artyleryjskie świątecznego salutu”.

Status Dnia Zwycięstwa zmieniał się wraz z sytuacją wewnątrzpolityczną. Do 1948 r. był to dzień świąteczny, wolny od pracy. Od 1948 r. do 1965 r. Dzień Zwycięstwa był zwykłym „czerwonym dniem kalendarza”, niezwalniającym od pracy. Po 1965 r. powstaje rytuał obchodów Dnia Zwycięstwa z nieodłącznymi defiladami wojskowymi. Dzień Zwycięstwa staje się ważnym świętem państwowym.

Znaczenie radzieckich świąt związanych z historią wojskową wzmacniała w obwodzie kaliningradzkim obecność dużej liczby wojskowych.

W odniesieniu do obchodów Dnia Zwycięstwa w postradzieckiej Rosji jeden z rosyjskich autorów³ wykrzykuje:

„Oto dziwne odkrycie, jakiego dokonałem, obserwując majowe parady. Z każdym rokiem coraz więcej słów, coraz więcej pompy. W tym wszystkim jest coś dziwnego, niepoddającego się zwykłej historycznej rachubie. Ma się wrażenie, jakby społeczeństwo uważało stare radzieckie święto za święte, jakby stało się ono dla nowej Rosji ‘świętem numer jeden’. … W Dniu 9 Maja rzeczywiście odtworzony jest archetyp Początku. Dzień Zwycięstwa... Ale jakiego zwycięstwa?.. Tamtego, w 45.?.. Ależ nie, nie tylko tamtego. Zwycięstwa w ogóle. Jako ontologicznego faktu życia. Jako stwierdzenia: jesteśmy na tej ziemi”.

Temat Zwycięstwa rodzi mnóstwo tekstów o różnym charakterze i różnej jakości (gazety, Internet, reklama uliczna itp.). Niekiedy w opisach świąt dochodzi do kuriozów. Historyczny analfabetyzm i w pewnej mierze brak profesjonalizmu stworzyły taki tekst (2006 r.):

„W Dniu wyzwolenia Tylży (obecnie Sowieck w obwodzie kaliningradzkim) odbyły się uroczystości poświęcone uhonorowaniu weteranów-wyzwolicieli. W mieście mieszka pięciu weteranów, którym poświęcone było święto zorganizowane przez Miejską Radę Weteranów. Po koncercie uczniowie starszych klas i wychowankowie domu dziecka «Delfinek», zwycięzcy konkursu projektów szkolnych «Prezent na Nowy Rok» Fundacji Społeczności Lokalnej «Kaliningrad», wręczyli weteranom wyroby dziane. Tego samego dnia uczniowie złożyli kwiaty pod pomnikiem poległych żołnierzy”.

Zresztą ten błąd, polegający na nieuprawnionym użyciu słowa „wyzwolenie”, jest dość rozpowszechniony i spotyka się go w źródłach z różnych czasów i różnego rodzaju. Na przykład (1951 r.):

„W wielu rejonach w dniu wyzwolenia obwodu od wojsk niemiecko-faszystowskich odbywają się wiece na mogiłach zbiorowych”.

Koniunkturalna gra dziennikarzy kluczowymi dla obwodu kaliningradzkiego tematami („Niemcy”, „import używanych samochodów”, „wojna”, „Zwycięstwo” itd.) rodzi niekiedy tak smutne przykłady jak tytuł tej notatki: „Weteran zginął pod kołami niemieckiego samochodu na prospekcie Zwycięstwa”.

Socjolodzy z „Centrum Międzynarodowych Badań Socjologicznych” przeprowadzili sondaż w czterdziestu regionach Rosji (w tym w obwodzie kaliningradzkim).

Jedno z pytań brzmiało: „Czy zgadza się Pan/Pani z tym, że święto 9 maja «Dzień Zwycięstwa» jest najważniejszym spośród innych obchodzonych w Rosji świąt państwowych?” Odpowiedzi „tak” udzieliło 62% ankietowanych, „nie” — 34%, „trudno powiedzieć” — 4%.

Interpretowano przy tym święto różnie. Jest to albo dzień dumy z Ojczyzny, która obroniła swą niepodległość, albo dzień pamięci o krewnych i bliskich poległych na wojnie, albo dzień triumfu nad faszyzmem, albo dzień pamięci o wspólnym zwycięstwie narodów, albo dzień ocalenia niektórych narodów (Żydów, Romów i in.) od zagłady, albo po prostu święto wiosny.

W obwodzie kaliningradzkim Dzień Zwycięstwa, podobnie jak Dzień szturmu i zdobycia Królewca, ma szczególne znaczenie. Dawna radziecka historia obwodu przestała być aktualna. Ta, która pisze się teraz, jest w swej istocie historią rosyjskiej obecności na tej ziemi. Topos „Zrodzony ze zwycięstwa” znów jest tu elementem fundamentalnym.

______________

1. Шиловский Е.А., Таленский Н.А., Васильев А.В. Восточно-Прусская операция Красной Армии 1945 года. — М.: Воениздат, 1946.

2. Переписка председателя Совета Министров СССР с президентами США и премьер-министром Великобритании во время Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Т. 1. М., 1976.

3. Новиков А. Праздник нового типа // Журнал «Знамя». № 6 за 2000 год.

Fot. Michaił Ogorodnikow.

Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.