Dobra dyskusja to znak poważnego wydawnictwa, dlatego chciałbym wesprzeć tę inicjatywę i jako kolejny rodowity mieszkaniec włączyć się do rozmowy. Spodobała mi się też myśl, by porównywać Kaliningrad nie z Moskwą czy Petersburgiem, lecz z miastami rzędu Tuły i Penzy. Przyjąć właściwą skalę, zapewnić porównywalność zestawianych obiektów – to pierwszy warunek poprawnych wniosków, i postaram się rozwinąć ten kierunek rozumowania.
Z całym szacunkiem dla dotychczasowych uczestników wspomnianej polemiki – z boku wygląda to na wymianę skrajnie subiektywnych ocen, tyle że w jednym przypadku oceny te miały znak plus, w drugim – minus.
I tam, gdzie jeden widzi miasto „wiecznego upadku i nieprzemijającej tęsknoty”, drugi widzi „najlepsze miasto na ziemi”. Taka wymiana subiektywności w żaden sposób nie przybliża nas do odpowiedzi na pytanie, dlaczego ludzie wybierają Kaliningrad jako miejsce zamieszkania.
Co naprawdę nimi kieruje? Spróbuję przenieść tamtą dyskusję na bardziej obiektywny grunt.
W tym celu możliwie zwięźle odpowiem na 4 pytania:
1. Kto właściwie chce się przeprowadzić do takiego miasta jak Kaliningrad? (krąg podmiotów wyboru)
2. Spośród czego właściwie wybierają, kiedy wybierają Kaliningrad? (wachlarz możliwości, czyli przestrzeń wyboru)
3. Jakimi kryteriami się przy tym kierują?
4. Czy według tych kryteriów Kaliningrad ma jakieś przewagi?
Kto przeprowadza się do Kaliningradu?
Pomińmy migrantów zagranicznych i zarobkowych, porozmawiajmy o mieszkańcach Rosji, którzy świadomie i dobrowolnie wybierają nowe miejsce zamieszkania. Wiarygodnych statystyk nie mam pod ręką, ale mam kilkudziesięciu znajomych przesiedleńców i doświadczenie z lektury forów dla planujących przeprowadzkę. Próba jest niewielka, więc pozostaje mi jedno – wezwać na pomoc zdrowy rozsądek.
Według moich obserwacji do Kaliningradu przyjeżdżają głównie trzy kategorie ludzi. Żartobliwie nazywam je tak:
„Zmarznięci” – mieszkańcy terenów północnych, Syberii, Dalekiego Wschodu. Główny powód – surowy klimat.
„Downshifterzy” – mieszkańcy dużych miast, którzy zwykle mają dobrze płatną pracę zdalną, ale szukają względnie komfortowej przestrzeni miejskiej z bardziej przystępnymi (w porównaniu z metropoliami) cenami nieruchomości.
„Ambitni” – mieszkańcy małych miast, osiedli, regionów w zapaści, dla których przeprowadzka do Kaliningradu wiąże się z poszukiwaniem miejsca o szerszych możliwościach.
Jak ludzie wybierają swój nowy dom?
Myślę, że ludzi, którzy zamierzają przeprowadzić się do nowego miasta, najmniej interesuje, jak będzie ono wyglądać z „ostatniego piętra jakiegoś wieżowca”. Kryteria estetyczne mają znaczenie, ale najczęściej schodzą na dalszy plan.
Wspomniana w tekście „Trudne szczęście” bliskość morza i Europy to ważniejsze czynniki wyboru, ale bynajmniej nie najważniejsze, a już tym bardziej nie jedyne. Morze i zagraniczne wojaże są przecież do wypoczynku, na urlopy i weekendy, a przesiedleńcy przed jakimkolwiek odpoczynkiem muszą się nauczyć żyć i zarabiać w nowym miejscu.
Nie będę przypominał piramidy potrzeb Maslowa, ale potrzeby podstawowe nazywają się tak właśnie dlatego, że przypominają o sobie nieustannie i każdemu, a potrzeby wtórne – nie wszystkim i nie zawsze, głównie w chwilach sytości, komfortu i bezpieczeństwa. Zwykle potencjalnych przesiedleńców interesują o wiele bardziej praktyczne i przyziemne rzeczy: ogólny poziom życia, zarobki, ceny nieruchomości, bezrobocie, dostęp do medycyny wysokospecjalistycznej, obecność poważnych uczelni, sytuacja kryminalna, środowisko naturalne, poziom infrastruktury, jakość dróg. Czynniki te, w odróżnieniu od estetyki miejskiej, mają dla nas tę zaletę, że da się je w pełni sformalizować, policzyć i przedstawić. Innymi słowy – stanowią obiektywne, a nie subiektywne podstawy wyboru.
Ludzie wybierają miasto według swoich ambicji i możliwości, a najbardziej oczywistym korelatem możliwości miasta jest jego wielkość. Dlatego wielkość to pierwszorzędny czynnik wyboru. Ci, którzy ciągną do Moskwy i Petersburga, nie będą spoglądać w stronę naszej eksklawy; w ostateczności wybiorą obwód moskiewski, obwód leningradzki albo inne milionowe miasto. Innymi słowy, to nie są nasi ludzie. Spośród jakich miast wybierają więc „nasi”? Skąd wziąć tę listę?
Do jakiej kategorii miast należy Kaliningrad, w jakim segmencie umownego rynku miast się znajduje?
W Rosji jest w sumie 85 podmiotów federacji – czy wszystkie należy traktować jako naszych konkurentów? Oczywiście, że nie. Jako punkt wyjścia proponuję przypomnieć, że Kaliningrad to miasto średniej wielkości, należy do grona ośrodków administracyjnych podmiotów federacji liczących mniej niż milion, ale więcej niż 250 000 mieszkańców. Miast spoza tych ram (powyżej miliona i poniżej 250 000) nie będziemy ruszać.
Teraz przypomnijmy, że z 85 podmiotów federacji 27 utworzono według kryterium narodowościowego – te republiki, okręgi autonomiczne i Żydowski Obwód Autonomiczny są terytoriami zwartego zamieszkania określonych narodów: Buriatów, Czukczów, Czeczenów, Inguszy itd. Wiadomo, że ludzie innych narodowości niezbyt marzą o życiu w tych regionach, dlatego pozostawimy je poza ramami naszej analizy. Takich nowych podmiotów federacji jak Krym i Sewastopol też na razie nie będziemy ruszać, weszły w skład Rosji całkiem niedawno. Nie warto też brać pod uwagę terytoriów Północy, Syberii, Dalekiego Wschodu – ludzie jadą tam zwykle nie z potrzeby serca, lecz z konieczności zawodowej: zbyt zimny klimat i słaba infrastruktura. Zresztą właśnie z tych powodów, jak zauważyłem, stamtąd jest szczególnie wielu chętnych do przeprowadzki do Kaliningradu.
A zatem po serii skreśleń z naszej listy odpadają Moskwa, Sankt Petersburg i 13 innych milionowych miast, a wraz z nimi obwody moskiewski i leningradzki, Sewastopol i Symferopol, ośrodki administracyjne liczące poniżej 250 000 mieszkańców (są i takie w Rosji, owszem), ośrodki administracyjne narodowościowych podmiotów federacji oraz regionów Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu.
Teraz krąg wyboru staje się znacznie węższy – w rzeczywistości Kaliningrad konkuruje na rynku miast we własnej niszy, w której oprócz niego znajdziemy 25 miast o porównywalnej wielkości i statusie.
To średniej wielkości ośrodki administracyjne krajów i obwodów europejskiej części Rosji, a mianowicie (wymieniam w porządku alfabetycznym według nazw rosyjskich): Astrachań, Biełgorod, Briańsk, Włodzimierz, Wołogda, Iwanowo, Kaługa, Kirow, Kostroma, Krasnodar, Kurgan, Kursk, Lipieck, Orzeł, Orenburg, Penza, Riazań, Saratów, Smoleńsk, Stawropol, Tambow, Twer, Tuła, Uljanowsk, Jarosław.
Wszystko jest względne
Teraz pozostaje nam tylko porównać jakość życia w Kaliningradzie i w wymienionych 25 miastach (a także w odpowiednich regionach) według wspomnianych wyżej parametrów (ceny nieruchomości, bezrobocie, uczelnie, przestępczość itd.). Nie pretenduję tu do kompletności analizy porównawczej, odnotuję jedynie niektóre dane, które znalazłem w ciągu paru godzin pobieżnych poszukiwań w sieci.
Można na przykład zajrzeć do dość świeżego i wyważonego rankingu regionów według poziomu życia. Łatwo zauważyć, że z naszej listy wyżej od obwodu kaliningradzkiego plasuje się tylko obwód kałuski. Obwód kałuski w ostatniej dekadzie w ogóle rozwijał się bardzo dynamicznie i wyprzedził nawet kaliningradzki pod względem motoryzacji ludności.
Zresztą spośród naszych regionów-konkurentów nikt poza mieszkańcami Kaługi nie zdołał w tej kwestii prześcignąć kaliningradczyków.
Zobaczmy, jak wygląda sytuacja z pracą.
Stopa bezrobocia w obwodzie kaliningradzkim (stosunek liczby bezrobotnych do liczby ludności aktywnej zawodowo) wyniosła w grudniu 2015 roku 5,8%. Na naszej liście 26 miast to mniej więcej środek stawki: w 13 miastach sytuacja z bezrobociem jest nieco lepsza niż w Kaliningradzie, ale różnica mieści się w granicach 2%, czyli jest nieistotna.
Niektóre serwisy internetowe oferują bardziej zintegrowane wskaźniki, na przykład ranking atrakcyjności rynku pracy największych miast Rosji w 2015 roku. Tutaj Kaliningrad w swoim segmencie miast wygląda jeszcze atrakcyjniej: z naszej listy wyprzedzają go tylko Jarosław, Riazań, Wołogda, Tuła, Lipieck i Penza.
Zajrzyjmy na rynek nieruchomości – jak tam u nas z ceną metra kwadratowego?
Tutaj region kaliningradzki nie ma się czym pochwalić: w większości obwodów z analizowanej listy nieruchomości są tańsze. Ale różnica jest zwykle niewielka; znacznie niższe ceny mieszkań są tylko w obwodach astrachańskim, briańskim, kurskim, saratowskim i w Kraju Stawropolskim. Zresztą na ten wskaźnik można przecież spojrzeć inaczej: może tak niskie ceny w tych regionach wynikają z niskiego popytu, co z kolei wiąże się z biedą i niewielką liczbą chętnych do przeprowadzki na stałe? Czy to dobrze świadczy o regionie? W każdym przypadku trzeba to rozpatrywać osobno.
Przejdźmy do innych czynników. Weźmy edukację.
Szkoły są wszędzie, uczelnie też, ale gdzie jest szkolnictwo wyższe na najwyższym poziomie – uniwersytet federalny? Z naszej listy tylko w Kaliningradzie i z pewnymi zastrzeżeniami w Stawropolu (znajduje się tam tylko część Południowego Uniwersytetu Federalnego).
Weźmy medycynę wysokospecjalistyczną. Tu obwód kaliningradzki ma wiele problemów, ale kto ich nie ma? Przypomnijmy, że wśród przyczyn zgonów na pierwszym miejscu tradycyjnie są choroby sercowo-naczyniowe, dlatego ludzi interesuje przede wszystkim dostępność ośrodków kardiochirurgii. Pamiętacie, był taki cud jak narodowy projekt „Zdrowie”? W ramach tego projektu zbudowano wtedy siedem regionalnych centrów kardiologicznych. Tylko siedem! W tym w Kaliningradzie! Czy to nie powód, by wybrać Kaliningrad na przeprowadzkę? Zresztą spośród naszych miast-konkurentów centra kardiologiczne są też w Astrachaniu, Krasnodarze, Smoleńsku i Penzie.
Prawdę mówiąc, uniwersytet federalny i centrum kardiologiczne przypadły nam nie całkiem stosownie do statusu. Należy tu wspomnieć o szczególnej uwadze centrum federalnego, dzięki której region eksklawowy regularnie załapuje się na takie „rozdawanie prezentów”. W ten sam sposób udało się wywalczyć udział w organizacji mistrzostw świata w piłce nożnej oraz duże projekty infrastrukturalne w rodzaju Obwodnicy Nadmorskiej (Primorskoje Kolco). Spośród naszych regionów-konkurentów niewielu może się pochwalić podobnymi zastrzykami federalnymi (a to nie tylko pieniądze, ale i miejsca pracy).
Jeśli chodzi o przestępczość, to w otwartych źródłach nie zauważyłem, by Kaliningrad szczególnie wyróżniał się na plus czy na minus – w tej kwestii jest zwykłym średniakiem. Za to bogactwa przyrody – to właśnie one sprawiają, że nasze życie tutaj jest wyjątkowe.
To nie tylko morze, ale też dwie mierzeje, zalewy, wyjątkowe Jezioro Wisztynieckie, Puszcza Romincka. Oczywiście wśród naszych „konkurentów” są regiony i bardziej słoneczne, i cieplejsze, jest arbuzowy Astrachań, słonecznikowy Stawropol, jest Kraj Krasnodarski z całą girlandą czarnomorskich kurortów, ale poza tym jesteśmy całkiem konkurencyjni. Do tego trzeba dodać wyjątkowe dziedzictwo kulturowe: w Rosji zapewne nie ma drugiego miasta, które tak gęsto (choć eklektycznie) łączyłoby w sobie trzy bardzo różnorodne warstwy krajobrazu kulturowo-historycznego (kulturę niemiecką, radziecką i postradziecką rosyjską). Ale to już w dużej mierze kwestia estetyczna, czyli rzecz gustu.
I dopiero po tym wszystkim wspomniałbym o geograficznej bliskości regionu kaliningradzkiego i Europy. Ale o tym, zdaje się, bardzo trafnie wypowiedział się autor artykułu „Trudne szczęście”. Ja chciałem zwrócić uwagę na inne, nie mniej ważne powody, dla których nasi rodacy opuszczają rodzinne strony i stają się świeżo nawróconymi kaliningradczykami. Powody te są z reguły całkiem prozaiczne, racjonalne i pragmatyczne, co mi jako tubylcowi w drugim pokoleniu ani trochę nie przeszkadza powiedzieć wszystkim tym ludziom: witajcie!
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
