Z historii melioracji w Prusach Wschodnich
„Klimat (nadmierne uwilgotnienie) i budowa gruntu (przewaga utworów gliniastych i gliniasto-piaszczystych) w Prusach Wschodnich sprawiły, że konieczna była melioracja ziem – odprowadzanie z pól nadmiaru wody. Jedynie dzięki melioracji około 72% ziemi nadawało się do uprawy. Prace osuszeniowe rozpoczęły się w Prusach Wschodnich w czasach zakonu krzyżackiego, który zapraszał na stałe osiedlenie Holendrów, mających w tej dziedzinie wielkie doświadczenie. Ślady działalności Holendrów można odnaleźć w polskiej części Prus Wschodnich, na żyznych, lecz zalewanych wodami Wisły ziemiach”.
Herrgeist F. Die Deutsche Wasserwirtschaft im ehemaligen Westpreussen.
Auszug aus einer Ostdokumentation für das deutsche Bundesarchiv.
Sonderdruck aus der Schriftenreihe des Kuratoriums für Kulturbauwesen, Heft 15.
Hamburg: Verl. Wasser und Boden. 1967.
Według danych radzieckich służb melioracyjnych (poł. lat 50.) w obwodzie istniało 14 zlewni hydrologicznych, w skład których wchodziło 365 systemów osuszających i około 145 przepompowni, odwadniających 108 polderów (obwałowanych obszarów) o łącznej powierzchni 103 tys. ha. Długość wałów brzegowych i ochronnych przekraczała 625 km. Według szacunków łączna długość kanałów w obwodzie kaliningradzkim, wliczając otwarte kolektory systemów drenarskich, wynosiła 26317 km (!). Łączną długość sieci zamkniętej (drenażu) szacowano na 420 000 km (!): „Długość jego podziemnych ciągów, ułożonych w jedną linię, dziesięciokrotnie przewyższa obwód Ziemi na równiku”.
Przykładowy plan sieci drenarskiej.
Ilustracja z książki: Мелиорация в Калининградской области.
Ред. С. Бражников, В. Розин. Калининград: Калинингр. кн. изд-во, 1965.
To najgęstsza sieć melioracyjna w Europie. Wymagała stałej i kosztownej konserwacji, a jej budowa i rozbudowa również kosztowały bardzo dużo.
Jak pisał niemiecki ekonomista z Prus Wschodnich dr Hans Bloech, „dalsze utrzymanie wałów i rowów melioracyjnych, a także podnośników i pomp wymagało wiele pracy i środków, które ludność niemiecka nieustannie ponosiła, ponieważ nakłady te z nawiązką się zwracały”.
Bloech, H. Ostpreußens Landwirtschaft. Leer, 1979. Przekład — A. Sołogubow
„Pierwsze systematyczne prace melioracyjne na terenie dzisiejszego obwodu kaliningradzkiego przeprowadzono w latach 1613–1616 w rejonie Gilge – Tawe – Skepen (Herrgeist F., 1983). Masowe prace melioracyjne rozpoczęły się w XIX w. Według szacunków Fritza Herrgeista Niemcy zainwestowali w sumie we wschodniopruski system melioracyjny 188 mln marek Rzeszy, co odpowiada mniej więcej 2,3 mld marek według kursu z 1979 r. Ponieważ za niektóre lata brakuje statystyk, łączne nakłady szacuje się na 4 mld marek. Początkowo prace melioracyjne były finansowane przez państwo. W poł. XIX w. państwo przekazało troskę o prowadzenie prac melioracyjnych i utrzymanie systemu melioracyjnego organizacjom społecznym — spółkom melioracyjnym, których do 1928 r. było w całych Prusach Wschodnich 597”.
Fritz Herrgeist — niemiecki specjalista od melioracji,
pracujący w Prusach Wschodnich.
Nowy kanał. Początek XX wieku. Prusy Wschodnie.
Zdjęcie z książki H. Bertram. Die Entwickelung des Deich- und
Entwasserungswesens im Gebiet des Danziger Deichverbandes, 1907.
Mimo dużej liczby i rozproszenia zarówno użytkowników ziemi, jak i spółek melioracyjnych, rzeczywistość zmuszała ich do współpracy. System melioracyjny stawał się coraz bardziej złożony i gęsty, a jego dalszy rozwój wymagał skoordynowanych działań. W Państwowym Archiwum Obwodu Kaliningradzkiego znajduje się niewielki zespół dokumentów niemieckich, ukazujących tę tendencję w latach 20. XX wieku.
„Tego rodzaju rozproszone działania są wprawdzie charakterystyczne dla budowy wszystkich wcześniejszych wałów. W Holandii również obwałowywano najpierw niewielkie, najbardziej sprzyjające pod względem warunków naturalnych obszary, i dopiero później …powstały duże stowarzyszenia, budujące wspólnie skomplikowane technicznie i wymagające wielkich nakładów wały oraz inne urządzenia. … W strefie zalewowej Wisły także niedawno doszło do połączenia licznych, niezależnych od siebie małych stowarzyszeń w duże Wiślano-Nogackie Stowarzyszenie Wałowe. Tam, gdzie do takiego połączenia nie doszło, rozpoczęła się wewnętrzna walka, która, podobnie jak na wybrzeżu wschodniofryzyjskim, doprowadziła do powszechnej klęski. W omawianym przypadku walka ta między stowarzyszeniami już się rozpoczęła i przy każdym kolejnym częściowym obwałowaniu niewątpliwie niezwykle by się zaostrzała i stawała się powodem niekończących się procesów sądowych”.
Залив Куришгаф. Документы Немонинского обваловательского общества.
Тавельнингский польдер. 1922 г. // ГАКО. Ф. 55. Оп. 1–4. Ед. хр. 41.
Niemiecki system melioracyjny i pierwsze kołchozy przesiedleńców
Niemiecki system melioracyjny okazał się osobliwością dla radzieckich przesiedleńców, którzy nigdy nie widzieli niczego podobnego. Na przykład, jak opowiadali autorowi pierwsi przesiedleńcy, ceramiczne rurki drenarskie, wszędzie zakopane w ziemi, brano niekiedy za niedokończone przez Niemców prace saperskie. Rzecz jasna, rurki uważano za przedmioty niebezpieczne i usuwano je z pól i ogrodów. Drenaż poważnie naruszyła też głęboka orka, przeciwwskazana w miejscowych warunkach, lecz stosowana wszędzie.
Stosowano niewłaściwe zabiegi agrotechniczne — bezładną orkę. Zlikwidowano przy tym tworzony przez stulecia system zorganizowanego odpływu powierzchniowego.
Kaliningradzkie zarządy ziemskie i wodne prowadziły regularne działania informacyjne, w szczególności w prasie. Organizowano tak zwane „miesiące melioracji”. Kaliningradzkie gazety pierwszej dekady pełne są apeli o ratowanie systemu melioracyjnego. Przytoczmy kilka fragmentów z samego tylko 1947 roku.
„Specyficzne warunki obwodu (podwyższona wilgotność gleby) zobowiązują nas do szerokiego korzystania z systemu osuszającego. Dlatego należy, wykorzystując suchą pogodę, oczyszczać kanały osuszające, naprawiać system drenarski. Wiosną będzie za późno na te prace. Rejonowe organy rolne i obwodowy wydział melioracji mają obowiązek zapoznać kołchoźników z drenażem i osuszaniem gleby, zorganizować oczyszczanie zamulonych kanałów”.
A. Stromski, kierownik Kaliningradzkiego Obwodowego Wydziału Rolnego.
„Kaliningradskaja Prawda”, 1947.
„Ziemie obwodu kaliningradzkiego są nadmiernie obfite w wilgoć. Pod polami ułożone są rury drenarskie, wychodzące do rowów odpływowych. Większość tych rowów jest zawalona śmieciami i wiosną nadmiar wody, nie znajdując odpływu, zaleje pola i może zamienić je w bagna. Oczyszczaniem rowów i studzienek zbiorczych prawie nigdzie się nie zajmuje. … Problem w tym, że nikt dotąd nie wyjaśnił kołchoźnikom, dlaczego ta praca jest konieczna”.
„Kaliningradskaja Prawda”, 1947 r.
„W kołchozie im. Stalina i w wielu innych system melioracyjny jest zamulony, wody roztopowe stoją na polach, zagrażając terminom siewu. Wydział rolnictwa nie podjął jednak działań w celu osuszenia pól”.
„Kaliningradskaja Prawda”, 1947 r.
Już zagospodarowany teren powinien był wymusić określone działania ze strony przesiedleńców. W nowej społeczności musiały więc powstać odpowiednie nowe struktury.
„Przebudowa starych i budowa nowych systemów osuszających w obwodzie, a także utrzymywanie ich w należytym stanie, wymagają utworzenia w obwodzie szeregu rejonowych stacji maszynowo-melioracyjnych, zorganizowania przy POM brygad maszynowo-melioracyjnych, zorganizowania specjalnych brygad w kołchozach i sowchozach, które sprawowałyby stały nadzór nad systemem osuszającym w granicach swojego gospodarstwa”.
Государственный архив Калининградской области.
Ф.297. Оп.12. Ед.хр.6. Л.204
„…w systemach drenarskich nie można obejść się bez takiej służby, w przeciwnym razie ziemie te prędzej czy później wypadną z użytkowania rolniczego”.
Справки о состоянии осушительных систем,
о выполнении плана водохозяйственного строительства
за 1955–1956 гг. // ГАКО. Ф.86. Оп.1. Ед.хр.105.
Trudności w eksploatacji i przebudowie systemu melioracyjnego na terenie obwodu kaliningradzkiego
Podczas eksploatacji istniejącej sieci melioracyjnej i jej przebudowy radzieccy melioranci napotkali szereg trudności, przede wszystkim o charakterze strukturalno-organizacyjnym. Wypróbowano wiele form organizacji pracy:
„Od chwili połączenia zarządu sowchozów z zarządem rolnictwa melioranci sowchozów pod względem operacyjnym i technicznym podlegają zarządom systemów obwodowego gospodarstwa wodnego, pobierając pensję w sowchozach i pozostając w podległości administracyjnej dyrektorów sowchozów.
Taka podwójna podległość wyjątkowo negatywnie odbija się na prowadzeniu prac melioracyjnych”.
„Nawet my, zagorzali hydrotechnicy, zaczynamy się gubić i mylić w rozgraniczaniu funkcji wszystkich tych organizacji. … Czy nie czas wrócić do tej formy, która istniała w Azji Środkowej do 1932 r., kiedy wszystkie prace wodno-gospodarcze w rejonie prowadziła jedna organizacja?”.
„Formy organizacji służby eksploatacyjnej w kołchozach jeszcze się u nas nie wykształciły. Próbowaliśmy tworzyć brygady melioracyjne, ogniwa, instytucję konserwatorów, ale żadna z tych form się nie przyjęła”.
„N.S. Chruszczow wyraził wówczas opinię, że służba eksploatacyjna w obwodzie powinna być zbudowana na zasadach obowiązujących na kolei”.
Материалы по истории Калининградского областного
управления водного хозяйства за 1946–1964 гг. (приказы, решения, справки и др.)
ГАКО. Ф.86. Оп.1. Ед.хр.4.
Przy odbudowie sieci melioracyjnej pojawiło się wiele niespójności.
Uchwałą rządu resorty zobowiązano do odbudowy systemów osuszających w granicach swoich gruntów i przekazania ich po odbudowie do eksploatacji Obwodowemu Zarządowi Gospodarki Wodnej, któremu powierzono funkcje międzyresortowej kontroli i nadzoru. Nie wszystkie resorty jednak podjęły się tej pracy i, co zrozumiałe, o jakiejkolwiek systemowości nie mogło być mowy.
„U siebie w obwodzie, gdzie rolnictwo opiera się niemal wyłącznie na ziemiach osuszanych, przekonaliśmy się, że w kwestiach prowadzenia prac projektowo-poszukiwawczych, budowlanych i eksploatacyjnych nie powinno być granic resortowych … konieczne jest, by pracami wodno-gospodarczymi kierowała jedna międzyresortowa organizacja, i sądzimy, że organizacją tą powinno być Ministerstwo Gospodarki Wodnej”.
Материалы по истории Калининградского областного управления
водного хозяйства за 1946–1964 гг. (приказы, решения, справки и др.)
ГАКО. Ф.86. Оп.1. Ед.хр.4.
Kolejna trudność wiązała się z tym, że system melioracyjny był pierwotnie przeznaczony do eksploatacji w warunkach indywidualnego użytkowania ziemi.
W związku z tym sieć melioracyjna była dostosowana nie tylko do rzeźby terenu, lecz także do granic gospodarstw.
„Istniejące systemy osuszające w wielu przypadkach, przy organizacji gospodarki kołchozów i sowchozów, okazały się nieodpowiednie dla nowych warunków wielkiej gospodarki socjalistycznej. Kołchozy i sowchozy obwodu musiały je rozbudować i przebudować”.
Ожевский П.Г. Калининградская область
(экономико-географическая характеристика)
ГАКО. Ф.297. Оп.128. Ед.хр.6.
Urządzenia rolne w obwodzie przeprowadzono z uwzględnieniem wyłącznie otwartej sieci melioracyjnej, ponieważ brakowało dokumentacji technicznej drenażu. Doprowadziło to do tego, że poszczególne systemy melioracyjne znalazły się w granicach różnych użytkowników ziemi (grunty kołchozów, sowchozów, gospodarstw leśnych i państwowego zasobu ziemi). Okazało się, że spośród 365 istniejących w obwodzie systemów melioracyjnych aż 342 stały się międzygospodarskie. Okoliczność ta niezwykle utrudniała eksploatację sieci melioracyjnej. Sąsiadujący użytkownicy, uprawiając różne rośliny, potrzebowali bowiem różnych reżimów melioracji, których nie dało się zapewnić, gdy granice gospodarstw i systemów melioracyjnych się nie pokrywały.
Wielkie trudności przyniósł „konflikt” między gospodarką planową z jej wielkimi gospodarstwami a miejscowymi warunkami glebowo-klimatycznymi.
Ekspedycja Instytutu Gleboznawczego im. Dokuczajewa ustaliła, że w warunkach obwodu wykształciła się bogata różnorodność gleb: na jednym polu mogą występować trzy-cztery odmiany glebowe, które mają różne właściwości w stosunku do wody i wymagają różnych reżimów melioracji. Tym samym „wykluczona jest możliwość zastosowania jakiegoś jednego schematu mechanicznego rozmieszczenia upraw rolnych według rejonów i kołchozów obwodu”. Względy planistyczne sprawiły, że specjalizacja części gospodarstw od początku nie odpowiadała warunkom naturalnym i stopniowi zmeliorowania gruntów: „i tak na przykład na polderach niskiego i średniego poziomu istnieją gospodarstwa o takiej samej strukturze upraw jak w systemach osuszania grawitacyjnego”.
Справки о состоянии осушительных систем, о выполнении плана
водохозяйственного строительства за 1955–1956 гг.
ГАКО. Ф.86. Оп.1. Ед.хр.105.
Stan wielu systemów melioracyjnych był niezadowalający. W różnych przypadkach podawano różne wyjaśnienia. W gazetach i w oficjalnych dokumentach przeznaczonych „na zewnątrz” mówiono, że Niemcy podczas odwrotu celowo niszczyli przepompownie, mosty i wały, że wszystkie systemy melioracyjne zostały unieruchomione w wyniku działań wojennych.
W dokumentach „wewnętrznych” wskazuje się cały szereg czynników, które zadecydowały o ówczesnym stanie systemu melioracyjnego: działania wojenne, powojenny demontaż, rozkradanie i niszczenie urządzeń, brak konserwacji.
Później brakujące agregaty trzeba było sprowadzać z radzieckiej strefy okupacyjnej Niemiec. Odbudowę sieci melioracyjnych utrudniał także brak niemieckiej dokumentacji technicznej, w szczególności dotyczącej drenażu.
Znaczącą rolę w utrzymaniu systemu melioracyjnego przypisywano ludności. Na przykład komitet wykonawczy rejonu poleskiego „w celu zapewnienia wysokich plonów na użytkowanych gruntach oraz wprowadzenia do obrotu rolnego nowych areałów po ich zmeliorowaniu” przyjął plan przedsięwzięć wodno-gospodarczych na 1948 r. na kwotę 238.730 rubli, przy czym udział budżetu państwa wynosił 56.980 rubli, budżetu lokalnego — 14.600 rubli, a pozostała część — 167.150 rubli — pokrywana była pracą ludności. Melioracja została ogłoszona budową ludową.
Государственный архив Калининградской области. Ф.210. Оп.1. Ед.хр.3. Л.148.
„Mimo znacznego zakresu prac wykonanych przy odbudowie systemów osuszających nie można uznać stanu gruntów osuszanych za zadowalający, i to nie tylko z przyczyn organizacyjnych, ale i technicznych”.
Справки о состоянии осушительных систем,
о выполнении плана водохозяйственного строительства за 1955–1956 гг.
ГАКО. Ф.86. Оп.1. Ед.хр.105.
Mimo konieczności jak najszybszej odbudowy systemu melioracyjnego w obwodzie kaliningradzkim, wielkich nakładów inwestycyjnych i szczerych wysiłków specjalistów-meliorantów, jego odbudowa i przebudowa ciągnęły się przez dziesięciolecia.
W ten sposób złożona struktura przestrzenno-gospodarcza, wymagająca do skutecznego użytkowania i utrzymania specjalistycznej wiedzy, znacznych nakładów materialnych i zorganizowanego wysiłku fizycznego, została porzucona.
Przytoczmy typowy przykład stanu systemu melioracyjnego w 1985 r.:
„Obecny stan sieci melioracyjnej.
Projektowany obszar jest obecnie osuszany siecią otwartą na powierzchni 132 ha, drenażem wybiórczym — 78 ha, grunty nieosuszone — 177 ha. Istniejący system osuszający znajduje się w stanie niezadowalającym. Otwarte kanały są zamulone, zarośnięte drzewami i krzewami, wyloty i studzienki częściowo zniszczone. Z powodu nadmiernego uwilgotnienia intensywne użytkowanie gruntów w obecnym stanie nie jest możliwe”.
Рабочий проект восстановления и реконструкции осушительной сети
на землях колхоза «Первомайский», Запгидроводхоз. Калининград, 1985.
Kopia w posiadaniu autora.
Dziś intensywna działalność rolnicza w obwodzie kaliningradzkim jest możliwa jedynie pod warunkiem odbudowy lub stworzenia sieci melioracyjnej.
Elektryczna przepompownia. 2008 rok. Rejon sławski.
W artykule wykorzystano dokumenty archiwalne i publikacje prasowe z lat 40.–50. XX wieku, a także publikacje niemieckich specjalistów od melioracji i ekonomistów, którzy pracowali w Prusach Wschodnich przed wojną.
Zdjęcia: Aleksandr Sołogubow, Michaił Ogorodnikow (u góry).
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
