Groß Ratshof powstał jeszcze w czasach zakonnych pod nazwą Propsthof. Później Propsthof należał do miasta Altstadt, które w 1533 roku sprzedało go członkowi swojej rady Bernhardowi Bertnerowi. Za jego czasów majątek zaczął się nazywać Ratshubenhof, a następnie przemianowano go na Altstädtischer Ratshof, aby odróżnić go od Kneiphöfischer Ratshof, który znajdował się w pobliżu Rosenau (Kaliningrad, rejon ul. Czernigowskiej). Na przełomie XVIII i XIX wieku w Ratshofie było sześć gospodarstw domowych i karczma „Hammerkrug”, nazwana tak od znajdującego się w jej pobliżu młota mechanicznego (Eisenhammer).
W 1806 roku Ratshof stał się własnością komornika sądowego Wendlanda Kaporna. W latach 1843–83 majątek należał do jednego z największych rodów ziemiańskich Prus Wschodnich – rodu von Batocki-Friebe. W 1849 roku ta sama rodzina nabyła karczmę „Hammerkrug”, którą przekształcono w popularną restaurację.
W połowie XIX wieku Groß Ratshof był majątkiem tworzącym od 1867 roku obszar dworski Ratshof w powiecie ziemskim Królewiec / Königsberg (od 1939 roku włączonym do powiatu ziemskiego Sambia / Samland).
Majątek należał do parafii Juditten (Mendelejewo, Kaliningrad). W skład obszaru dworskiego Ratshof wchodził także folwark Klein Rathshof (Łomonosowo, Kaliningrad). W 1871 roku w obszarze dworskim Ratshof było 13 domów mieszkalnych, w których mieszkały 34 rodziny i dwóch kawalerów. Przy tym w samym majątku Groß Ratshof było 10 domów mieszkalnych, a jeszcze trzy domy należały do folwarku Klein Rathshof (Łomonosowo). W wyniku reformy administracyjnej z 1874 roku Klein Rathshof (Łomonosowo) wydzielił się z obszaru dworskiego Ratshof jako samodzielny majątek. Obszar dworski Ratshof przemianowano przy tym na Groß Ratshof. 30.04.1874 obszar dworski Groß Ratshof włączono do utworzonego okręgu urzędowego Juditten (Mendelejewo). Pierwszym naczelnikiem okręgu urzędowego w latach 1874–80 został przedstawiciel rodziny von Batocki-Friebe z Groß Ratshofu. Później mieszkańcy Groß Ratshofu jeszcze dwukrotnie zajmowali to stanowisko: w latach 1881–84 von Batocki-Friebe i w latach 1913–19 właściciel majątku Kessler.
22.12.1885 od obszaru dworskiego Groß Ratshof odłączono na rzecz miasta Królewca pierwsze działki ziemi – władze wojskowe wykupiły tereny położone obok budowli fortyfikacyjnych.
W 1890 roku na nabrzeżu Holsteiner Damm (Prawaja Nabierieżnaja – Prawe Nabrzeże) zbudowano młyn walcowy (na zdjęciu powyżej), a w 1897 roku – największy w Niemczech elewator portowy, mieszczący około 60 000 ton zboża (zob. niżej).
Elewator portowy, zbudowany poniżej młyna z biegiem Pregoły, był największy w Niemczech.
Pod koniec XIX wieku zaczęła się szerzyć moda (albo, jak powiedziano by dziś, trend) na tworzenie tzw. „miast-ogrodów” / Garten-Stadt. Przekształcenia Ratshofu w teren tego rodzaju – z niską zabudową (głównie domami jednorodzinnymi), dużymi działkami przydomowymi, parkami i zazielenionymi alejami – podjęła się prywatna firma deweloperska Allgemeine-Wohnungs-Bauverein. Ziemię w Ratshofie wykupiono i podzielono na działki.
W odróżnieniu od sąsiedniego Amalienau działek w Ratshofie nie sprzedawano pod zabudowę indywidualną. Dzielnicę zabudowywano centralnie według wspólnego planu, który opracował architekt Fritz Bleyer.
Plan przewidywał budowę domów trzech typów: indywidualnych (jednorodzinnych), bliźniaczych (dla dwóch rodzin) i dwu- oraz trzykondygnacyjnych kamienic czynszowych (dla kilku rodzin). Wszystkie domy, niezależnie od liczby i wielkości mieszkań, wyposażano w osobną kuchnię, łazienkę z toaletą i spiżarnię. Dla mieszkańców domów wielorodzinnych na terenie przydomowym zakładano wspólny ogród z placem zabaw i altanami ogrodowymi. Ponadto rodzinom przydzielano pomieszczenia gospodarcze w piwnicy, a każdy dom wielomieszkaniowy wyposażano we wspólną pralnię i suszarnię bielizny. Przestrzegano przy tym obowiązkowego warunku cenowej dostępności nowych mieszkań dla szerokich warstw ludności. „Miasto-ogród” Ratshof miało też dysponować budynkami administracyjnymi, pocztą, szkołą, przedszkolem, posterunkiem policji i sklepami.
Między szerokimi głównymi ulicami dzielnicy projektowano wąskie uliczki o szerokości 4–5 m. Cechą wyróżniającą dzielnicę miała być według zamysłu architekta jaskrawa kolorystyka fasad budynków.
Teren zakładu „Steinfurt” na brzegu Pregoły.
W 1903 roku Johann Friedrich Hubert Heumann (1835–1905), właściciel przedsiębiorstwa produkującego wagony „Steinfurt”, wykupił w Ratshofie działkę ziemi, na której wzniesiono nowe hale jego zakładu. Wkrótce zakład całkowicie przeniesiono z ul. Weidendamm (ul. Oktiabrskaja) do tych nowych hal. Zakład słynął przede wszystkim z tego, że produkował wagony tramwajowe (silnikowe i doczepne) własnej konstrukcji dla królewieckiego tramwaju. Od 1906 roku w ramach budowy „miasta-ogrodu” w Ratshofie rozpoczęto wznoszenie domów szeregowych dla robotników zakładu „Steinfurt”.
19.10.1906 Groß Ratshof przemianowano z powrotem na Ratshof. W 1910 roku otwarto szkołę im. Scheffnera (szkoła nr 14).
We wrześniu 1912 roku otwarto ruch z Ratshofu w stronę Arndt-Straße (ul. Wagonostroitielnaja) po moście nad torami kolejowymi, zbudowanym według projektu miejskiego radcy budowlanego Schönwalda.
W 1916 roku do Ratshofu przeniosła się z Neue Sorge (rejon ul. Frunzego i ul. 9 Kwietnia) królewiecka Akademia Sztuk Pięknych.
16.06.1927 obszar dworski Ratshof został zniesiony, a jego teren włączono do miasta Królewca jako dzielnicę Ratshof. W związku z wielokrotnym wzrostem liczby ludności Ratshofu stanęła kwestia budowy własnego kościoła. Kościół w Juditten od dawna nie mieścił wszystkich wiernych, dlatego w pierwszej ćwierci XX wieku nabożeństwa odprawiano w różnych budynkach użyteczności publicznej. Wreszcie w 1932 roku zatwierdzono projekt kościoła Chrystusa w Ratshofie, który zbudowano w latach 1936–37 i konsekrowano 31.10.1937. Kościół ten był ostatnią budowlą sakralną wzniesioną w przedwojennym Królewcu.
W latach 30. Ratshof zyskał dużą popularność, teraz wille na jego terenie zaczęli budować także zamożni królewczanie. W okresie przedwojennym w Ratshofie otwarto kino „Apollo”.
Wszystkie królewieckie tramwaje – i nie tylko tramwaje – budowano w zakładzie „Steinfurt” w Ratshofie.
Dostępność komunikacyjną dzielnicy Ratshof zapewniały cztery linie tramwajowe. Bezpośrednio w Ratshofie, przy Lawsker Allee (prospekt Pobiedy), znajdowała się pętla tramwaju nr 4, linia nr 7 biegła dalej do Juditten (Mendelejewo). Na północnej granicy Ratshofu były dwie pętle tramwajowe: nr 3 (obecnie przystanek „Bassiejnaja”) i nr 15 przy restauracji „Hammerkrug” (skrzyżowanie prospektu Mira i ul. Karola Marksa).
W czasie działań wojennych podczas szturmu miasta 6–9 kwietnia 1945 roku Ratshof znalazł się na kierunku głównego uderzenia Armii Czerwonej.
Właśnie w Ratshofie, w rejonie kina „Apollo”, 08.04.1945 nastąpiło połączenie wojsk północnego i południowego zgrupowania 3 Frontu Białoruskiego, dzięki czemu zamknął się pierścień okrążenia Królewca.
Przez Ratshof dowództwo garnizonu twierdzy Królewiec zamierzało też przeprowadzić przełamanie w kierunku zachodnim w celu połączenia się z sambijskim zgrupowaniem Wehrmachtu, ale zebrane siły garnizonu nie zdołały przebić się do Ratshofu. W trakcie walk zabudowa Ratshofu poniosła poważne uszkodzenia, ale nie można ich nazwać katastrofalnymi.
Po zakończeniu wojny w 1946 roku na bazie zakładu „Steinfurt” utworzono fabrykę wagonów, znaną później jako Kaliningradzka (KWZ). 18.02.1946 do dawnego „Steinfurtu” przybyli pierwsi specjaliści od przywracania sprawności hal, a już w kwietniu 1946 roku zakład wydał pierwsze wyroby. W październiku 1946 roku w Ratshofie zaczęło działać pierwsze w Kaliningradzie kino „Pobieda” („Zwycięstwo”), które mieściło się w budynku kina „Apollo”. Nadające się do zamieszkania i odbudowy zasoby mieszkaniowe Ratshofu zajęli wojskowi i pierwsi przesiedleńcy. Wiele domów odbudowano w mocno uproszczonej formie z wykorzystaniem starych fundamentów i resztek ścian.
Wiadukt ratshofski. Ten miejski pejzaż można zobaczyć i dziś.
25.07.1948 decyzją kaliningradzkiego miejskiego komitetu wykonawczego Ratshof przemianowano na Wozdusznyj gorodok („Miasteczko Lotnicze”).
Najwęższe uliczki miasta są do dziś w Ratshofie. Na zdjęciu: Alkstraße (obecnie ul. Uljanowskaja).
Oprócz tego funkcjonowała też nazwa „osiedle 3 Armii Lotniczej” (od stacjonujących w nim pododdziałów tej armii), ale, jak należało się spodziewać, nazwa uprościła się do „osiedle Wozdusznyj”, co znalazło odzwierciedlenie w nowej decyzji komitetu wykonawczego z 18.08.1949. Od tej pory nazwa osiedla Wozdusznyj regularnie pojawiała się na mapach miasta, figurowała w trasach komunikacji miejskiej i była dość szeroko używana przez mieszkańców na co dzień. Granice os. Wozdusznyj dokładnie pokrywają się z granicami dawnego Ratshofu. Od północy przebiegały ulicą Lejtienanta Katina i prospektem Mira, od południa – Prawą Nabierieżną, od zachodu – ulicą Wozdusznaja, od wschodu – ulicą Engelsa. Oprócz nich do osiedla należą prospekt Pobiedy (część), ulice Aleksieja Browkowicza, Bassiejnaja (część), Bielinskiego (część), Wagonostroitielnaja, Jewgienija Kolesnika, Kosogornaja, Lesoparkowaja, Litiejnaja, Nachimowa (część), Nieftianaja, Popieriecznaja, Radiszczewa, Riemontnaja, Rylejewa, Saratowskaja (część), Stanocznaja, Uljanowskaja, Charkowskaja, Chudożestwiennaja, aleja Jabłoniewaja oraz zaułki Kosogornyj, Lesoparkowyj, Radiszczewa, Riemontnyj i Stanocznyj.
W czasach radzieckich przemysł osiedla Wozdusznyj reprezentowała przede wszystkim Kaliningradzka Fabryka Wagonów. Przedsiębiorstwo produkowało wagony-wywrotki, kontenery i wózki elektryczne. W budynku młyna walcowego po jego odbudowie otwarto kaliningradzki zakład młynarski.
Jeden z budynków Akademii Sztuk Pięknych (ul. Bassiejnaja 42) w 1947 roku oddano na potrzeby obwodowego teatru dramatycznego, dopóki w 1960 roku nie odbudowano jego głównego gmachu przy prospekcie Mira. Następnie w latach 1960–80 mieściło się tu studio telewizji obwodowej, które później przeniosło się nad brzeg Stawu Dolnego. W głównym budynku Akademii Sztuk Pięknych (ul. Bassiejnaja 40) otwarto szkołę nr 21 (początkowo ośmioletnią, potem średnią). Inną szkołę (szkołę średnią nr 14) otwarto w budynku szkoły im. Scheffnera (Radiszczewa 21). Park Ratshof, który nie otrzymał własnej radzieckiej nazwy, do końca lat 70. służył mieszkańcom do wypoczynku. Nad Potokiem Wozdusznym urządzono nieoficjalne kąpieliska.
Połączenie tramwajowe z osiedlem Wozdusznyj zapewniały przedwojenne linie tramwajowe. Do 1960 roku tramwaj nr 1 kursował prospektem Pobiedy do osiedla Mendelejewo (pętla „CBK-2” przy Alei Lesnej). Tramwaj nr 6 jeździł do pętli przy przystanku „Bassiejnaja”. Do 1968 roku trasę tramwaju nr 2 także przedłużono do przystanku „Bassiejnaja”. W latach 70. pętla tramwaju nr 4 w Wozdusznym znajdowała się przy prospekcie Pobiedy (naprzeciwko obecnych domów nr 101–105), gdzie pojawił się przystanek „Oktiabrskaja”
W 1966 roku otwarty jeszcze 20 lat wcześniej klub fabryki wagonów przeniósł się do budynku miejscowego kościoła Chrystusa, po czym zaczął się nazywać „Pałacem Kultury Fabryki Wagonów”. Zwykły klub zakładowy wkrótce stał się popularnym miejscem wypoczynku młodzieży, zyskując nieoficjalną nazwę „Wagonka”.
Ulica Radiszczewa – „Wagonka” za dnia.
W latach 90. klub stał się samodzielną placówką, w której odbywały się dyskoteki i koncerty. W tym statusie istnieje także obecnie (2024).
Zespół „Nierwy” – „Wagonka” nocą.
W 1991 roku budynek klas rzeźby (Bassiejnaja 42) przekazano Teatrowi Muzycznemu, który działał w nim do 2011 roku.
W 2003 roku odbył się ostatni seans w kinie „Pobieda”, po czym zostało ono zamknięte. W 2011 roku przebudowano je na centrum handlowe.
W 2004 roku zlikwidowano kursowanie tramwajów linii nr 1 do pętli „CBK-2”, pętla pierwszej linii pokryła się z pętlą tramwaju nr 4. W 2012 roku zlikwidowano i tę pętlę, a ruch tramwajów na prospekcie Pobiedy całkowicie zamknięto.
Fabryka wagonów w zasadzie przetrwała przejście do gospodarki rynkowej, ale przepracowawszy w nowych warunkach około 15 lat, ostatecznie wstrzymała produkcję, stając się kolejnym kaliningradzkim „martwym” przedsiębiorstwem. Obecnie (2024) istnieją różne projekty niezwiązanego z profilem wykorzystania jej terenu, ale żaden z nich nie został zrealizowany. O wznowieniu produkcji w ogóle nie ma mowy. W latach 2000. pracę zakończył także zakład młynarski. Budynek jest częściowo wykorzystywany jako magazyn, ale w większości jest opuszczony. Park Ratshof jest obecnie (2023) zaniedbany i zaśmiecony, woda w potoku nie odpowiada żadnym normom ekologicznym.
Dynamika liczby ludności majątku Groß Ratshof: 1818 – 63, 1871 – 128, 1905 – 119 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności obszaru dworskiego Ratshof: 1867 – 193, 1871 – 202, 1885 – 190, 1905 – 123, 1910 – 63 mieszkańców.
Struktura ludności obszaru dworskiego Ratshof w 1871 roku: chrześcijanie ewangelicy – 193, katolicy – 1, inni chrześcijanie – 8, dzieci do 10 lat – 49, umiejący czytać i pisać – 86 (spośród 146 ankietowanych, 59%), niewidomi – 1, głuchoniemi – 2.
Zabytki: budynek Młyna Walcowego (1890, Prawaja Nabierieżnaja 15), budynek Elewatora (1897, Prawaja Nabierieżnaja 21), hale zakładu „Steinfurt” (1906, ul. Wagonostroitielnaja 49), szkoła im. Scheffnera (1909–10, ul. Radiszczewa 81), budynek Akademii Sztuk Pięknych (1916, ul. Bassiejnaja 40), kościół Chrystusa w Ratshofie (1937, ul. Stanocznaja 10, obecnie w kościele ma siedzibę klub „Wagonka”), kaskadowy wodospad z płaskorzeźbą „Herkules” dłuta Hermanna Bracherta (przy restauracji o tej samej nazwie), most samochodowy na ul. Wagonostroitielnej (1912), budynki przedwojenne – zachowane przykłady architektury Ratshofu: Wagonostroitielnaja 3-5, 7, 9, Litiejnaja 1-3, 2-4, 5, 6-8, 7, 9, Nieftianaja 2, 3, 5, 7-9, 11, 13, pr. Pobiedy 42, 67, 71, Radiszczewa 83-85, 87-89, 91-93, 95-97, 104-106, Riemontnaja 4, Rylejewa 3, Stanocznaja 7-9, 10-12, Uljanowskaja 11-17, Charkowskaja 59-75. (Popieriecznaja i Uljanowskaja to najwęższe ulice Kaliningradu.)
P.S. W ostatnich latach najmodniejszym i najpopularniejszym miejscem Ratshofu jest brzeg Pregoły z widokiem na port przy kawiarni „Elewator” – mekce koneserów dobrej kawy, otwartej w budynku królewieckiego elewatora w 2021 roku. Nie ma w tym mieście drugiego takiego lokalu, w którym można by posiedzieć przy filiżance wyszukanej kawy, kontemplując stare niemieckie dźwigi portowe i maszty barków „Siedow” i „Kruzensztern”. W cichy i ciepły letni wieczór, kiedy promienie zachodzącego słońca ślizgają się nad rzeką, uspokajając nawet wiecznie rozgorączkowane mewy, a powoli przepływające jachty tworzą jakiś szczególnie medytacyjny nastrój, można tu uwierzyć w Kanta.
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de, klub „Wagonka”, Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
