Niestierow (Stallupönen)

Herb

Stallupönen

Stallupönen po raz pierwszy wzmiankowano w 1539 roku, choć pruska osada istniała w tym miejscu od czasów przedkrzyżackich. W 1539 roku we wsi było dziewięć gospodarstw, a parafia znajdowała się w Pillupönen (Newskoje).

W 1585 roku w Stallupönen zbudowano kościół. W 1586 roku utworzono parafię Stallupönen. W 1665 r. Stallupönen otrzymało prawo do organizowania jarmarków. Pod koniec XVII w. raz w tygodniu, w czwartki, w Stallupönen odbywał się targ bydła i koni.

W wyniku epidemii dżumy z lat 1709–11 Stallupönen i okolice niemal całkowicie się wyludniły.

Aby zasiedlić ten obszar, król Fryderyk Wilhelm I podjął działania mające przyciągnąć do regionu osadników z niemieckiego Nassau, austriackiego Salzburga, Frankonii i Szwajcarii. Od 1717 roku w Stallupönen stacjonował garnizon kawalerii. 26.04.1722 Stallupönen otrzymało prawa miejskie. W projektowaniu zabudowy miasta bezpośrednio uczestniczył królewski budowniczy Joachim Ludwig Schultheiss von Unfriedt (1678–1753). Zbudowano nowe domy przy placu targowym, a w 1726 r. — nowy budynek kościoła. W XVIII w. najważniejszą gałęzią dla Stallupönen stało się garbarstwo.

Brama Gołdapska.

W czasie wojny siedmioletniej (1756–63) armia S.F. Apraksina obozowała pod Stallupönen w dniach 1–4 sierpnia 1757 r. 03.08.1757 mieszkańców Stallupönen zaprzysiężono na wierność cesarzowej Elżbiecie I. W 1812 roku przez Stallupönen w kierunku Rosji przeszła część Wielkiej Armii Napoleona. Przez miasto przejechał wówczas także sam cesarz.

Niedzielny targ w Stallupönen.

W 1818 roku w wyniku reformy administracyjnej Stallupönen stało się siedzibą powiatu (Kreis) o tej samej nazwie. W 1860 roku przez miasto przeprowadzono Pruską Kolej Wschodnią (Preußische Ostbahn). W 1871 r. w mieście było 178 domów mieszkalnych. W 1894 roku zbudowano linię kolejową Stallupönen – Tilsit (Sowieck), a w 1901 r. — linię Stallupönen – Goldap (Gołdap, Polska). Na początku XX w. w mieście działały szkoła realna, sąd, poczta, urząd celny oraz oddziały banku państwowego i banku komercyjnego. Targi odbywały się dwa razy w tygodniu, w poniedziałki i czwartki. Garnizon miasta stanowiły dwa szwadrony ułanów.

W czasie I wojny światowej i operacji wschodniopruskiej armii rosyjskiej, 17.08.1914 w okolicach Stallupönen doszło do pierwszej dużej bitwy między armią rosyjską a niemiecką. W przeddzień 25., 27., 29. i 49. dywizja piechoty armii rosyjskiej wysunęły się naprzód, nie podejrzewając, że taki sam ruch wykonały dwie niemieckie dywizje piechoty i jedna dywizja kawalerii pod ogólnym dowództwem gen. Hermanna von François. W rezultacie rozgorzała bitwa spotkaniowa. Bezpośrednio w rejonie Stallupönen działała 25. dywizja piechoty armii rosyjskiej (gen. K.M. Adaridi, 1857–1940). Łącznie wojska rosyjskie straciły ok. 6000 zabitych, podczas gdy Niemcy stracili około 1600 żołnierzy.

Po bitwie nastąpił jednak planowy odwrót armii niemieckiej i opuszczenie Stallupönen, co nie pozwala uznać starcia za bezwarunkowo przez nią wygrane.

Front powrócił do Stallupönen we wrześniu 1914 r., gdy przeszły przez nie tyłowe jednostki wycofującej się armii rosyjskiej, a za nimi 25. dywizja piechoty. 12.09.1914 w wyniku ostrzału w mieście wybuchły pożary, a pod koniec dnia Stallupönen zajęły oddziały niemieckie.

W listopadzie 1914 roku Stallupönen ponownie zajęła ta sama 25. dywizja piechoty armii rosyjskiej, tym razem już w składzie 10. Armii. W Stallupönen ulokował się sztab 3. Korpusu Armijnego (gen. N.A. Jepanczin). Gdy 08.02.1915 kontrofensywę rozpoczęła niemiecka 10. Armia, stało się jasne, że oddziały rosyjskie nie utrzymają miasta; opuściły je 10.02.1915. W czasie wojny miasto zostało poważnie zniszczone, odnotowywano przypadki grabieży.

Rosyjscy żołnierze na ulicach Stallupönen.

Zaraz po wojnie rozpoczęto prace odbudowy, w których Stallupönen pomagał magistrat miasta Kassel (Hesja). Pracami kierował architekt powiatowy Kurt Frick (1884–1963). W 1927 roku w Stallupönen zbudowano nową wieżę ciśnień, a w 1928 roku otwarto kaplicę katolicką.

Stallupönen po I wojnie światowej.

W 1931 r. w Stallupönen było 430 domów mieszkalnych i 1606 budynków gospodarczych. W przededniu wojny w mieście działały ratusz, powiatowe urzędy administracyjne, finansowe i sądowe, szkoła, gimnazjum realne, szkoła dla dziewcząt, szkoła rolnicza, szkoła kształcenia dodatkowego, szpital i urząd celny. Istniały placówki sportowe i kulturalne. Spośród obiektów sakralnych czynne były kościół ewangelicki i katolicki.

19.10.1944 w trakcie operacji gumbinneńsko-gołdapskiej Armii Czerwonej pod Stallupönen dotarły wojska 8. Korpusu Strzelców Gwardii 11. Armii Gwardii. W natarciu wzięły udział także pododdziały 5. Armii. 20.10.1944 do natarcia na kierunku Stallupönen włączyły się oddziały 28. Armii. Walki o miasto toczyły się przy silnym oporze przeciwnika. Dopiero w nocy na 25 października miasto zdobyli żołnierze 96. Dywizji Strzelców Gwardii 28. Armii.

Od maja 1946 roku zaczęto sprowadzać do rejonu Stallupönen przesiedleńców; były to głównie rodziny z obwodów kirowskiego, uljanowskiego, penzeńskiego i włodzimierskiego.

07.09.1946 Stallupönen przemianowano na Niestierow (na cześć poległego pod miastem płk. gw. S.K. Niestierowa); wtedy też utworzono rejon niestierowski.

Do 1947 roku w mieście utworzono sąd, prokuraturę, komisariat milicji, urząd stanu cywilnego (ZAGS) i wydział milicji drogowej (GAI). Otwarto niepełną szkołę średnią, szpital rejonowy, aptekę, hotel, aptekę oraz dom dziecka dla niemieckich sierot. Przywrócono działanie stacji kolejowej. Pracę rozpoczęły oddział kantoru „Zagotzierno”, kombinat przemysłowy i stacja maszynowo-traktorowa (MTS). W marcu 1947 r. uruchomiono zakład mleczarsko-serowarski, w czerwcu 1947 roku otwarto dom kultury. Zarazem w mieście było wówczas tylko 52 domy mieszkalne. Rejon był nastawiony przede wszystkim na hodowlę zwierząt, preferowano także uprawę jęczmienia, pszenicy, owsa, ziemniaków i buraków pastewnych. W styczniu 1948 roku utworzono rejonowy kombinat spożywczy. W maju 1948 r. szpital rejonowy przeniósł się do nowego budynku. Dom dziecka dla dzieci niemieckich po deportacji ludności niemieckiej przekształcono w zwykły dom dziecka. Wtedy też, w 1948 roku, zaczęła wychodzić gazeta rejonowa „Leninskij put”. W 1949 roku w Niestierowie otwarto księgarnię i kino „Zwiezda” na 200 miejsc. W 1951 roku oddano mieszkańcom stadion. W 1959 r. w Niestierowie utworzono szkołę z internatem i międzykołchozowe warsztaty.

Stallupönen na początku XX wieku i...

W latach 50. rozebrano zrujnowany budynek kościoła ewangelickiego w Stallupönen.

...i na początku XXI wieku — Niestierow.

W latach 60. kontynuowano rozwój infrastruktury miejskiej i budowę obiektów społecznych: dom towarowy o powierzchni 500 m² (1960), zakłady usług bytowych (1961), ludowy uniwersytet kultury (1964), dom towarowy „Jubilejnyj” (1967). Rozpoczęto także wydobycie torfu (1965) i jego przetwórstwo (1968).

Pod koniec lat 70. w Niestierowie działały: szkoła średnia, wieczorowa i muzyczna oraz szkoła z internatem, dwa przedszkola, żłobek, dom pioniera, szpital, porodówka, apteka, stacja sanitarno-epidemiologiczna, dwie biblioteki, urząd stanu cywilnego, hotel, kasa oszczędności, dworzec kolejowy, dworzec autobusowy, węzeł łączności, zakład naprawy sprzętu domowego, kombinat usług bytowych, sieć sklepów, restauracja i kino. Przemysł reprezentowały zakłady: asfaltowo-betoniarski, torfowy, mleczarsko-serowarski, przedsiębiorstwa budowlane i melioracyjne oraz oddział „Sielchoztiechniki”.

W 1984 roku na zbiorowej mogile żołnierzy radzieckich otwarto zespół memorialny.

W 1986 roku zbudowano dla dzieci jeden z największych w obwodzie kompleksów przedszkolnych, „Zołotoj pietuszok” (280 miejsc), z basenem.

Przejście do gospodarki rynkowej negatywnie odbiło się na miejskich przedsiębiorstwach: w latach 90. zamknięto jedyny w mieście hotel, w 1998 roku produkcję wstrzymały zakład asfaltowo-betoniarski i zakład mleczarsko-serowarski. Ten ostatni przekształcono w punkt skupu mleka od ludności wiejskiej. Do 2008 r. oficjalnie w mieście było 12 przedsiębiorstw produkcyjnych, w tym zajmujących się pozyskiwaniem torfu, produkcją pieczywa, konserw mięsnych i wędlin, obróbką drewna i szwalnictwem. Istniały 52 punkty handlowe, restauracja, bar i cztery kawiarnie. W mieście działają szkoła średnia, szkoła wieczorowa, szkoła artystyczna, dziecięcy dom twórczości, szkoła z internatem nr 8, biblioteka rejonowa i dziecięca, dom kultury i stadion. Gazeta rejonowa ukazuje się obecnie pod tytułem „Sielskaja now”.

Zabytki: kościół katolicki (1927, sobór prawosławny), kolejowa wieża ciśnień (1916), wieża ciśnień (1927), budynek szkoły (pocz. XX w.), dworzec (pocz. XX w.), budynek szpitala (pocz. XX w.), budynki mieszkalne i administracyjne z kon. XIX – pocz. XX w., łukowy most drogowy nad linią kolejową (XX w.), mogiła 339 żołnierzy rosyjskich i 165 niemieckich (1914–15), ruiny pomnika Hindenburga (1916), pomnik 8. pułku ułanów (lata 20. XX w.), pomnik S.K. Niestierowa (1956), memoriał na zbiorowej mogile żołnierzy radzieckich (ponad 1500 osób, memoriał – 1984).

Liczba ludności: 1782 – 2357, 1802 – 2262, 1810 – 2389, 1816 – 2599, 1821 – 2523, 1831 – 2570, 1867 – 3696, 1871 – 3760, 1875 – 3763, 1880 – 3997, 1890 – 4673, 1910 – 5646, 1925 – 6171, 1933 – 6294, 1939 – 6644, 1946 - 623¹, 1947 – 1245², 1959 – 3205, 1970 – 4004, 1979 – 4700, 1989 – 4800, 2002 – 5049, 2010 – 4595, 2012 – 4514, 2013 – 4436, 2014 – 4383, 2015 – 4333, 2016 – 4225, 2017 – 4086, 2018 – 4001, 2019 – 3978, 2020 – 3933 mieszkańców.

Struktura ludności Stallupönen w 1871: chrześcijanie ewangelicy – 3619, katolicy – 31, wyznawcy judaizmu – 110, dzieci poniżej 10 lat – 814, umiejący czytać i pisać – 2591 (94%), niewidomi – 4, głuchoniemi – 4, chorzy psychicznie – 8.

Skład parafii Stallupönen w 1890: Abracken (od 1938 Kornfelde, Wasilkowo)³, Alexkehmen (od 1938 Alexbrück, Rieczki, następnie Woskriesienskoje), Amalienhof (54°36'51'' szer. pn. 22°29'43'' dł. wsch.), Bareischkehmen (od 1938 Baringen, Pierwomajskoje), Deeden (54°37'58'' szer. pn. 22°40'18'' dł. wsch.), Doblendszen (Parkhof, 54°40'49'' szer. pn. 22°33'56'' dł. wsch.), Drusken (Bolszoje Zariecznoje), Enskehmen (od 1938 Rauschendorf, 54°38'24'' szer. pn. 22°30'21'' dł. wsch.), Groß Wannagupchen (od 1938 Rohren, Swobodnoje), Grünhof (Worobjowo), Hopfenbruch (54°36'47'' szer. pn. 22°30'28'' dł. wsch.), Kerrin (od 1938 Stubbenhof, 54°37'28'' szer. pn. 22°28'41'' dł. wsch.), Kischen (od 1938 Krähenwalde, 54°39'50'' szer. pn. 22°31'05'' dł. wsch.), Klein Degesen ( od 1938 Kleinlucken, Wysiołki)⁴, Klein Wannagupchen (Zielonoje), Kögsten (54°40'55'' szer. pn. 22°31'52'' dł. wsch.), Krausen (Sibiriakowo), Lawischkehmen (od 1938 Stadtfelde, Pietrowskoje), Lucken (54°39'53'' szer. pn. 22°35'43'' dł. wsch.), Lukoschen (od 1938 Neulucken, uroczysko Surki, 54°40'19'' szer. pn. 22°34'54'' dł. wsch.), Malissen (54°38'19'' szer. pn. 22°38'35'' dł. wsch.), Mehlschücken (od 1938 Kleinschellendorf, 54°41'57'' szer. pn. 22°35'02'' dł. wsch.), Paballen (od 1938 Kleinhopfenbruch, Szczerbatowo), Packern (54°39'30'' szer. pn. 22°36'20'' dł. wsch.), Patilschen (od 1938 Brücken, 54°38'52'' szer. pn. 22°30'28'' dł. wsch.), Peschicken (od 1938 Altbruch, 54°37'44'' szer. pn. 22°39'33'' dł. wsch.), Peterlauken (od 1938 Petersort, Majakowskoje)³, Petrikatschen (od 1938 Schützenort, Prigorodnoje), Plicken (Szaturskoje), Raudohnen (od 1938 Rauhdorf, Trudowoje), Ribben (Pietrowskoje, część), Schöckstupönen (od 1938 Pohlau, Brigadnoje), Skarullen (od 1938 Ebenflur, 54°37'04'' szer. pn. 22°38'15'' dł. wsch.), Stallupönen (od 1938 Ebenrode, Niestierow), Szillen (od 1938 Schellendorf, Czujkowo)³, Szillehlen (od 1938 Lehmau, 54°40'01'' szer. pn. 22°37'51'' dł. wsch.), Uszballen (od 1928 Bruchhöfen, Woskriesienskoje), Wagohnen (54°38'56'' szer. pn. 22°40'01'' dł. wsch.), Wertimlauken (od 1938 Kleinföhrenhorst, 54°42'30'' szer. pn. 22°33'34'' dł. wsch.)³, Wilpischen (od 1938 Wilpen, Nagornoje).

1 — w tym 197 Niemców.

2 — w tym 245 Niemców.

3 — do 1895, później – w parafii Groß Warningken (od 1938 Steinkirch, Zabołotnoje).

4 — według innych danych należała do parafii Bilderweitschen (od 1938 Bilderweiten, Ługowoje).

Współczesne zdjęcie: Michaił Ogorodnikow.

Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.