„Poznaj samego siebie” – z takim hasłem zwracał się Apollo ze ścian świątyni do wchodzących do wyroczni delfickiej. Starożytni dzielili ludzi na tych, którzy próbują iść za tą radą bóstwa, i tych, którzy nie próbują. Pierwszych Arystoteles nazywał ludźmi wolnymi, drugich – tymi, którzy mogą jedynie należeć do kogoś innego, czyli niewolnikami.
Immanuel Kant, żyjący w wieku Oświecenia, wyrażał się łagodniej, ale twierdził* coś podobnego: ludzie, którzy nie posługują się własnym rozumem i nie kierują go ku samopoznaniu, znajdują się w stanie niepełnoletności i potrzebują opiekunów, którzy sami potrzebują opiekunów, i tak w tragikomiczną nieskończoność.
Martin Heidegger w XX wieku pisał o uśrednionym człowieku, bezosobowo rozpuszczonym w tłumie i przemienionym w sprzęt, rzecz. Ci różni filozofowie w różnych epokach wyprowadzają ten sam dylemat: albo człowiek świadomym wysiłkiem kształtuje się w osobowość, albo wyrasta mu bierna jaźń, osad okoliczności, z którymi radzić sobie muszą inni.
Człowiek jako „zwierzę polityczne”, pytając „kim jestem?”, automatycznie pyta również – „kim jesteśmy?”
Aby być podmiotem, społeczeństwo, tak samo jak pojedynczy człowiek, potrzebuje refleksji nad własnym ładem, nad ostatecznymi sensami, wartościami i celami swojego bytu. Podobnie jak człowiek, społeczeństwo bez publicznej dyskusji na te tematy znajduje się w stanie niepełnoletności, drzemie, potrzebując opiekunów. Cele, wartości, sensy istnienia takiego społeczeństwa pozostają mgliste, ubogie, a ich widoczne owoce są często nieciekawe i wprawiają w zakłopotanie.
Zrozumienie siebie, swojego miejsca, odniesienie do siebie myśli wielkich ludzi i ich standardów, zyskanie własnej godności i wagi w oczach innych – to rzeczy niezbędne i ze sobą powiązane.
Jeśli naszemu wspaniałemu miastu czegoś brakuje, to właśnie odrobinę więcej refleksji. Żywo interesujemy się tym, co dzieje się w stolicy, współczujemy sąsiadom, a wszystko to warto by zrównoważyć niespieszną, przemyślaną i swobodną rozmową mieszkańców miasta o nich samych. Na przykład tutaj, na tej stronie.
_____________
* Kant pisał o tym stanie niepełnoletności w swoim eseju „Odpowiedź na pytanie: czym jest Oświecenie?”, opublikowanym w 1784 roku.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
