Amtsbezirki (niem. Amtsbezirk) – najbliższym odpowiednikiem są sielsowiety (rady wiejskie) sprzed 1993 roku, nieco mniej przypominają je okręgi wiejskie (istniały w latach 1993–2008), które zwykle były większe od rad wiejskich. Landkreis (zob. niżej) dzielił się zwykle na 15–25 amtsbezirków. Naczelnika amtsbezirku wybierano na sześć lat spośród miejscowych mieszkańców, choć czasem (z różnych powodów) był on wyznaczany przez landkreis jako inspektor. Liczba kadencji nie była ograniczona i często naczelnik amtsbezirku był wybierany wielokrotnie, aż do śmierci. Mniej więcej do lat 20.–30. XX wieku stanowisko to obejmował najczęściej przedstawiciel miejscowej arystokracji, później – rolnicy i wiejska inteligencja.
Gutsbezirk (niem. Gutsbezirk) – dosłownie „okręg majątkowy” lub „okręg dworski”. Szczególna jednostka administracyjna, utworzona w celu zrównania w prawach gmin i właścicieli ziemskich. Gutsbezirk obejmował majątek lub dobra ziemskie oraz należące do właściciela ziemie w okolicy. Z tego powodu miał często „cętkowaną” strukturę, gdy różne części jednego gutsbezirku leżały w znacznej odległości od siebie, nawet w różnych amtsbezirkach, ale zwykle w jednym landkreisie (zob. niżej). Gutsbezirkiem mogła być także domena państwowa (działka ziemi) oddawana w dzierżawę. Gutsbezirki w Prusach Wschodnich zlikwidowano w latach 1928–30. Ich ziemie i miejscowości weszły w skład gmin wiejskich.
Kilka nowych gutsbezirków utworzono po 1930 roku. Były to szczególne jednostki powstałe z ziem wywłaszczonych na rzecz państwa, na przykład pod poligon wojskowy lub wojskową stadninę koni. Istniały ponadto gutsbezirki leśne i torfowe.
Leśny gutsbezirk – struktura wchodząca w skład systemu gospodarki leśnej Prus. Był to obszar leśny zarządzany przez nadleśnictwo (Oberförsterei), składający się z właściwych lasów, zwykłych leśnictw, różnych przedsiębiorstw pozyskiwania drewna i kolonii leśnych – terenów wykarczowanych pod zakładanie wsi rolniczych. Leśne gutsbezirki zajmowały znaczne obszary, a ich granice często nie pokrywały się z granicami amtsbezirków, a nawet landkreisów. Leśne gutsbezirki również zlikwidowano po 1928 roku. Ich infrastruktura (leśnictwa, rewiry wyrębu itp.) weszła w skład gmin wiejskich.
Torfowe gutsbezirki („bagienne”) były odpowiednikiem leśnych, lecz obejmowały torfowiska i przedsiębiorstwa wydobycia torfu.
Landkreisy (niem. Landkreis) są bardzo podobne do naszych rejonów administracyjnych (obecnie okręgów miejskich pełniących funkcję rejonów administracyjnych). Z reguły nosiły nazwy miast będących ich ośrodkami administracyjnymi, choć nie zawsze. Od 1874 roku landkreisy zaczęto dzielić na amtsbezirki (zob. wyżej).
Prowincja (niem. Provinz) – największa jednostka terytorialna. Odpowiada w przybliżeniu rosyjskiemu obwodowi. Na czele prowincji stał nadprezydent (Oberpräsident), który od 1883 roku był jednocześnie przewodniczącym rządu prowincji. Prowincje dzieliły się na okręgi administracyjne – regierungsbezirki.
Regierungsbezirk (niem. Regierungsbezirk) nie ma odpowiednika we współczesnym rosyjskim podziale terytorialnym. Zwykle w prowincji były dwa lub trzy. Na terytorium obwodu kaliningradzkiego leżały dwa regierungsbezirki – Królewiec (Kaliningrad) i Gumbinnen (Gusiew). Regierungsbezirki dzieliły się na landkreisy lub po prostu kreisy (zob. wyżej) – powiaty wiejskie.
Gmina wiejska (niem. Gemeinde) – najniższa jednostka administracyjna. Składała się z ludności jednej wsi lub kilku położonych obok siebie wsi. Gminą kierował wybieralny starosta – sołtys (Schulze). Ponieważ na gminę nałożone były obowiązki utrzymywania szeregu obiektów lokalnej infrastruktury (na przykład szkół wiejskich), gminy często łączyły się w jedną, by powiększyć swoją bazę materialną.
Folwark (niem. Vorwerk) – wyodrębnione gospodarstwo, zagroda. Najczęściej był to zespół budynków mieszkalnych i gospodarczych z przyległymi gruntami, pozwalający właścicielom egzystować dość samodzielnie. Z reguły w folwarku mieszkała jedna rodzina. Rzadziej kilka rodzin, połączonych zwykle więzami pokrewieństwa. Od majątku czy wsi różnił się tym, że nie miał samodzielności administracyjnej, lecz wchodził w skład gutsbezirku lub gminy wiejskiej. W XIX w. niektóre folwarki, osiągnąwszy określoną wielkość, mogły zostać wydzielone jako samodzielny majątek. W XX w. proces ten praktycznie ustał.
Freiheit (niem. Freiheit). Pojęcie „Freiheit” ma odpowiednik w języku rosyjskim – to słoboda, przedmieście, gdzie ludzie prowadzą miejskie życie, ale nieco swobodniej. „Frei” w tłumaczeniu z niemieckiego to wolność, podobnie jak słoboda, które także pochodzi od słowa „swoboda” (wolność).
Pojawienie się freiheitów wiąże się ze średniowiecznym prawem miejskim, zgodnie z którym miasta były ograniczone terytorialnie i miały ściśle określoną w statucie liczbę domów. Odpowiednio ograniczało to również wzrost liczby mieszkańców miasta.
Owszem, można było nadbudować piętra, mieszkać ciaśniej albo nawet potajemnie zbudować jeszcze kilka domów, ale zasadniczo wpłynąć na wielkość miasta i liczbę jego mieszkańców to nie mogło. Tymczasem w tamtych odległych czasach, podobnie jak dziś, ludźmi kierowało zrozumiałe pragnienie, by żyć dostatniej i podnosić swój poziom zamożności. Więcej pieniędzy chcieli mieć i książęcy radcy na zamku, i miejscy rzemieślnicy, i rolnicy-hodowcy mieszkający za murami obronnymi. I choć system stosunków towarowo-pieniężnych w społeczeństwie feudalnym bardziej przypominał socjalistyczną gospodarkę planową, podstawowe prawa ekonomiczne były i pozostawały te same.
Starsi związków cechowych [gildii] rozumieli, że droga do pomyślności wiedzie przez zwiększenie liczby nabywców ich wyrobów – wtedy będzie można zwiększyć też wielkość produkcji. Książęcy skarbnicy nie mniej jasno zdawali sobie sprawę, że wpływy do skarbu zależą bezpośrednio od liczby obłożonych daninami gospodarstw i dochodów mieszkających w nich rzemieślników. Wiejscy parobkowie widzieli, o ile zamożniej żyją ludzie w miastach, i dlatego nie mieli nic przeciwko temu, by też zostać mieszczanami. Na powstaniu podmiejskich osad zyskiwali więc dosłownie wszyscy. Aby odróżnić takie przedmieścia od zwykłych wsi położonych w okolicy, a jednocześnie nie naruszyć postanowień umów między miastami a państwem, wymyślono właśnie freiheity (słobódki). Freiheity dzieliły się na dwie grupy: do pierwszej należały te podległe magistratom miejskim, drugimi zarządzała bezpośrednio administracja zamkowa.
Miejskie freiheity prawie wcale lub zupełnie nie miały samorządu ani atrybutów miejskich. Ludzie mieszkający w miejskich freiheitach podlegali prawu miejskiemu, ale nie byli mieszczanami w pełnym znaczeniu tego słowa. Tym różnili się od mieszkańców tzw. dzielnic miejskich – Stadtteilów / Stadtteil. Zamkowe (państwowe, czyli książęce) freiheity według tych kryteriów niemal dorównywały miastom – wiele z nich miało pieczęcie i herby, a wymiar sprawiedliwości na ich terenie sprawowały miejscowe sądy. Książęce freiheity nie posiadały jednak przywileju lokacyjnego i nie mogły tworzyć własnych gmin kościelnych – przypisywano je do parafii miejskich, w przypadku Królewca głównie do löbenichckiej. Nawet jeśli na terenie freiheitu wznoszono kościół, stawał się on „córką” kościoła parafialnego znajdującego się w mieście.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
