Zimmerbude
Wieś rybacka w miejscu Zimmerbude istniała już w czasach przedkrzyżackich. Dawniej w pobliżu wsi znajdowała się piaszczysta wyspa o długości około 2,5 km. W 1242 roku koloniści z Lubeki wyrazili chęć zbudowania w tym miejscu miasta i 31.12.1242 prowadzili w tej sprawie w Thorn (Toruń, Polska) rozmowy z zakonem krzyżackim. Później jednak zrezygnowali z tych planów.
W połowie XV wieku wspomina się o istnieniu w tych stronach ufortyfikowanego majątku biskupiego Cerauwe lub Cemrowe. Twierdza miała zapewne chronić brzeg zalewu oraz prowadzony tu wyrąb lasu na potrzeby budowlane.
Po sekularyzacji zakonu w 1525 roku biskup Georg von Polenz (1478–1550) otrzymał ten majątek jako lenno. Jako jego właściciel wymienił go na część wsi Polepen (Malinowka), należącej wówczas do Oswalda von Taubenheima. Ród von Taubenheim władał majątkiem, który do tego czasu (do 1661) nazywał się już Zimmerpude, a później Zimmerbude.
Molo w porcie Zimmerbude.
W 1669 roku majątek Zimmerbude otrzymał w nagrodę wychowawca elektora Fryderyka III (późniejszego króla Fryderyka I) Eberhard Christoph Balthasar Freiherr von Danckelman (1643–1722). Później został on nadprezydentem Prus (od 1695). Ale do tego czasu zwrócił już Zimmerbude na własność państwa.
Majątek połączono z majątkiem Caporn (Spasskoje) w jedną posiadłość Caporn-Zimmerbude. W XVIII wieku na jej terenie mieszkało 12 rodzin chłopskich oraz rybacy, którzy mieli prawo łowić ryby w zalewie wyłącznie na własne potrzeby. Sam zalew zmienił do tego czasu linię brzegową, przez co pierwotny majątek biskupi znalazł się pod jego wodami.
Życie w Zimmerbude nie obfitowało w urozmaicenia ani wydarzenia. Nadbrzeżne działki dawały bardzo skromne plony, a rybołówstwo również nie mogło być źródłem bogactwa mieszkańców. Przeważała gospodarka naturalna, nawet odzież mieszkańców Zimmerbude była przeważnie samodziałowa. Domy były niewielkie i kryte trzciną.
Od 1818 roku majątek Zimmerbude należał do powiatu Fischhausen (Primorsk), przekształconego w 1939 roku w powiat ziemski Samland (Sambia). Majątek tworzył Gutsbezirk o tej samej nazwie i do 1901 roku należał do parafii Medenau (Łogwino). W 1871 roku w Zimmerbude były 64 domy mieszkalne.13.06.1874 Gutsbezirk Zimmerbude włączono do utworzonego wówczas Amtsbezirku o tej samej nazwie. 09.03.1882 Zimmerbude, przekształcone już w gminę wiejską, przeszło do Amtsbezirku Kobbelbude A, a sam Amtsbezirk Zimmerbude zlikwidowano. Pod koniec XIX wieku w Zimmerbude działał wiatrak, który przetrwał aż do II wojny światowej.
Widok na Zimmerbude przez Królewiecki Kanał Morski.
W latach 1894–1901 obok Zimmerbude przeprowadzono koryto Kanału Morskiego Królewiec–Piława (Kaliningradzki Kanał Morski), przy którego budowie usypano wyspy. Dzięki nim linia brzegowa przy Zimmerbude się ustabilizowała.
W 1899 roku stary szachulcowy budynek kościoła w Cranz (Zielenogradsk) stał się zbyt ciasny dla mieszkańców i kuracjuszy. Rozpoczęto budowę nowego kościoła, a stary rozebrano i sprzedano parafii Medenau, która zorganizowała w Zimmerbude swoją „filię”. W 1901 roku w Zimmerbude powstała własna parafia. Należały do niej tylko trzy miejscowości: Zimmerbude, Peyse i Neplecken (Charkowskoje), z łączną liczbą 1500 parafian. Gmina odkupiła od Medenau (Łogwino) budynek kościoła. Obok niego wzniesiono dzwonnicę z dwoma dzwonami.
15.11.1904 Amtsbezirk Kobbelbude A, do którego należało Zimmerbude, przemianowano na Amtsbezirk Zimmerbude. Jedynym naczelnikiem Amtsbezirku pochodzącym z Zimmerbude był w latach 1391–43 rybak Karl Gerwien.
W latach 20. XX wieku w Zimmerbude otwarto szkołę. W latach przedwojennych w Zimmerbude działały także sklep, karczma, piekarnia, hotel „Waldschloß” (Leśny Zamek), kościół, posterunek żandarmerii, dworzec kolejowy i wytwórnia pasz. W latach 30. zbudowano nowoczesną elektrownię — drugą pod względem mocy w Niemczech. 01.04.1939 Zimmerbude połączono z gminą Peyse (Komsomolskoje), obszarem leśnym Las Miejski Fischhausen (Stadtwald Fischhausen), gminą Neplecken (Charkowskoje) i częścią lasu Kobbelbude w nową gminę wiejską Peyse.
Peyse
Miejscowość Peyse po raz pierwszy wspomniana jest w 1305 roku w dokumentach nadania praw miejskich osadzie Fischhausen (Primorsk). Najwyraźniej już wtedy istniała tam niewielka wieś rybacka. W 1366 roku biskup sambijski Bartholomäus von Radam (zm. 1378) nadał Prusowi imieniem Wojko prawo założenia osady na ziemiach Peyse. Potem przez kilka stuleci w ubogiej wsi rybackiej nie działo się nic znaczącego.
Od 1818 roku wieś Peyse tworzyła gminę wiejską w powiecie Fischhausen (Primorsk), przekształconym w 1939 roku w powiat ziemski Samland. W 1871 roku w Peyse były 33 domy mieszkalne. 13.06.1874 gminę wiejską Peyse włączono do utworzonego Amtsbezirku Zimmerbude. 09.03.1882 gmina Peyse przeszła do Amtsbezirku Kobbelbude A, który od 15.11.1904 znów nosił nazwę Zimmerbude. Mieszkańcy Peyse sprawowali urząd naczelnika Amtsbezirku w latach 1919–31 (nauczyciel Schirrmacher i od 1943 (burmistrz Kurt Friedrich).
Od 1901 roku wieś Peyse należała do nowo utworzonej parafii Zimmerbude.
Pocztówka z Peyse.
Ogromne znaczenie dla życia wsi Peyse miała budowa Kanału Morskiego Królewiec–Piława (Kaliningradzki Kanał Morski). Przebiegając obok wsi, zapewnił on rybakom wyjście na Bałtyk na łodziach motorowych. Już w latach 20. XX wieku w Peyse było kilka motorowych kutrów rybackich.
Motorowy kuter rybacki w porcie w Piławie.
Wyspy powstałe podczas budowy przyczyniły się do ustabilizowania linii brzegowej. W pobliżu Peyse zbudowano na kanale system znaków nawigacyjnych, boi i latarni. W samej wsi wykopano i urządzono przystań. Uruchomione połączenie parowcowe sprawiło, że Peyse stało się najatrakcyjniejszym spośród wszystkich nadbrzeżnych miejscowości okolicy miejscem wypoczynku dla królewczan. W 1939 roku w Peyse zbudowano elektrociepłownię, drugą pod względem mocy w Prusach Wschodnich. 01.12.1941 otwarto bocznicę kolejową od linii Królewiec–Piława (Kaliningrad–Bałtijsk) do stacji Peyse. W 1943 roku w pobliżu Peyse powstał duży arsenał min i torped.
Leśnictwo Fischhausen leżało terytorialnie na północno-wschodnim skraju Peyse, ale należało do gminy miejskiej Fischhausen (Primorsk) i do tamtejszej parafii.
Amtsbezirk Zimmerbude – Peyse. 13.06.1874 w powiecie Fischhausen utworzono Amtsbezirk nr 6 Zimmerbude, do którego weszły cztery gminy wiejskie: Elendskrug (Nowyj, później Bobrowo), Marschehnen (Wołoczajewskoje), Peyse (Komsomolskoje, następnie Swietłyj), Widitten (Iżewskoje) oraz Amtsbezirk Zimmerbude (Swietłyj). 09.03.1882 gminy Elendskrug (Nowyj), Marschehnen (Wołoczajewskoje) i Widitten (Iżewskoje) przeszły do Amtsbezirku Codehnen (Sławianskoje). Peyse i Zimmerbude przeszły do Amtsbezirku Okręg Leśny Kobbelbude (Forstbezirk Kobbelbude) (Bobrowo). Jednocześnie Amtsbezirk Zimmerbude zlikwidowano.
15.11.1904 Amtsbezirk Zimmerbude powstał ponownie. Przemianowano na niego Amtsbezirk Kobbelbude A. W 1908 roku składał się z gmin wiejskich Peyse i Zimmerbude oraz części leśnego Gutsbezirku Nadleśnictwo Kobbelbude (Oberförsterei Kobbelbude) (Bobrowo). 07.05.1909 część leśnego Gutsbezirku Nadleśnictwo Kobbelbude (Bobrowo) przyłączono do gminy Widitten (Iżewskoje) w Amtsbezirku Codehnen (Sławianskoje). W rezultacie w Amtsbezirku Zimmerbude pozostały dwie gminy wiejskie: Zimmerbude (Swietłyj) i Peyse (Komsomolskoje). 01.04.1939 gminy Peyse i Zimmerbude połączono w nową gminę Peyse, do której weszły również: z miasta Fischhausen (Primorsk) obszar leśny Las Miejski Fischhausen (Stadtwald Fischhausen), z Amtsbezirku Kallen (Cwietnoje) — gmina Neplecken (Charkowskoje), a z Amtsbezirku Großheidekrug (Wzmorje) — część lasu Kobbelbude. Sam Amtsbezirk przemianowano na Peyse i do 1945 roku składał się z jednej gminy Peyse.
Kościół w Zimmerbude.
W toku operacji sambijskiej Armii Czerwonej 16.04.1945 pododdziały 319. Dywizji Strzeleckiej (płk D.A. Dułow) 90. Korpusu Strzeleckiego 43. Armii we współdziałaniu z 70. Dywizją Strzelecką (płk S.A. Krasnowski) rozpoczęły natarcie na półwysep Peyse w rejonie Neplecken (Charkowskoje).
Do dziewiątej rano 17.04.1945 dotarły one do wybrzeża Zalewu Wiślanego (Frisches Haff), odcinając Peyse i Zimmerbude od strony lądu. W rejonie arsenału min i torped wzięły do niewoli około 5000 żołnierzy przeciwnika z 28. Dywizji Piechoty i 5. Dywizji Pancernej Wehrmachtu. Jednocześnie żołnierze 87. Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej (gen. mjr K.J. Tymczyk), nie napotykając większego oporu, do ósmej wieczorem 15.04.1945 dotarli na przedmieścia Zimmerbude, a 17.04.1945 całkowicie zajęli zarówno Zimmerbude, jak i Peyse.
Zaraz po wojnie rozpoczęto odbudowę infrastruktury osiedli, które nosiły jeszcze niemieckie nazwy. W czerwcu 1945 roku przystąpiono do przywracania sprawności elektrociepłowni „Peyse”. We wrześniu 1945 roku uruchomiono niewielki zakład przetwórstwa rybnego z wędzarnią. W 1946 roku otwarto szkołę podstawową.
W listopadzie 1946 roku, jeszcze przed zmianą nazw, władze rejonu zaproponowały nadanie Peyse i Zimmerbude statusu osiedli robotniczych i przemianowanie ich odpowiednio na Majakowsk i Swietłowsk (Swietłowskoje lub Swietłowskij). Władze obwodu nie poparły w pełni tych propozycji.
W marcu 1947 roku pierwszy generator elektrociepłowni dał prąd.
Szkuner płynie Kanałem Morskim.
17.06.1947 Zimmerbude przemianowano na osiedle Swietłoje i utworzono swietłowską radę wiejską. Data przemianowania Peyse na osiedle Komsomolskij nie jest znana.
Wtedy też, w 1947 roku, zaczął działać swietłowski kombinat konserw rybnych. Utworzono również bazę remontową małych jednostek rybackich. W 1948 roku szkołę podstawową w Swietłoje przekształcono w siedmioletnią. W listopadzie 1949 roku powstał kołchoz rybacki „Za Rodinu” („Za Ojczyznę”). W 1949 roku na potrzeby budownictwa miejskiego utworzono Swietłowski Zarząd Budowlano-Montażowy.
01.08.1949 osiedle Swietłoje połączono z osiedlem Komsomolskij w osiedle robotnicze Swietłoje. Swietłowską radę wiejską przemianowano na radę osiedlową i podporządkowano Bałtijskiej radzie miejskiej. W 1951 roku w osiedlu otwarto szpital.
Ponieważ jednak Bałtijsk stał się miastem zamkniętym, w 1952 roku osiedle robotnicze Swietłoje przywrócono do rejonu primorskiego. Ale i to okazało się nie najlepszym rozwiązaniem i w tym samym 1952 roku Swietłoje podporządkowano Kaliningradzkiej radzie miejskiej. W 1953 roku szkoła w Swietłoje stała się szkołą średnią. W 1954 roku w Swietłoje były 484 domy mieszkalne.
06.10.1955 osiedle stało się miastem podległym rejonowi i otrzymało nazwę Swietłyj. Nazwa Komsomolskij zachowała się dla dzielnicy miasta (dawne Peyse). Wtedy też, w 1955 roku, swietłowską bazę remontową statków przekształcono w stocznię remontową. W mieście działały już przychodnia w nowym budynku, sklep spożywczy i sklep z towarami przemysłowymi, Dom Kultury Rybaków, a w 1956 roku otwarto targowisko kołchozowe.
Swietłyj rozwijał się przede wszystkim jako ośrodek rybołówstwa, przetwórstwa ryb i remontu statków. Od 1956 roku rybacy kołchozu „Za Rodinu” zaczęli wypływać na połowy na Morze Północne. 23.02.1957 uroczyście otwarto Dom Kultury Energetyków. W 1961 roku w mieście był 601 dom mieszkalny, w tym 115 domów zbudowanych w ciągu ostatnich pięciu lat.
Budynek poczty w Zimmerbude.
Od 1962 roku w kombinacie rybnym, noszącym już wtedy nazwę „Bałtijskij”, rozpoczęto doświadczalną produkcję szerokiego asortymentu konserw ze śledzi.
01.02.1963 Swietłyj stał się miastem podległym bezpośrednio władzom obwodu. W tym samym roku otwarto kombinat usług komunalnych, a szkoła średnia przeniosła się do nowego budynku. W 1966 roku w Swietłym były: dwie szkoły, szkoła zawodowa, żłobek-przedszkole, szkoła muzyczna, biblioteka, dwa domy kultury, szpital. W 1968 roku doszły do nich kino „Buriewiestnik” (600 miejsc) i dom towarowy „Atlantik” (wówczas drugi co do wielkości w obwodzie). W 1969 roku pierwszych pacjentów przyjął nowy szpital na 120 łóżek z oddziałem położniczym.
Na początku lat 70. przeprowadzono zagospodarowanie ulic i przestrzeni publicznych miasta. Zamontowano nowe latarnie oświetlenia ulicznego z wysięgnikami w kształcie mew. W 1972 roku otwarto Park Kultury i Wypoczynku. Wtedy też zaczął działać zespół żłobkowo-przedszkolny (280 miejsc). W 1976 roku zbudowano restaurację „Pirs”. W latach 70. XX wieku miasto wielokrotnie zdobywało nagrody w konkursach na zagospodarowanie miast: 1966 — dyplom Ministerstwa Gospodarki Komunalnej RFSRR, 1968 — I miejsce wśród miast europejskiej części RFSRR, 1971 i 1973 — II miejsce wśród miast RFSRR. W 1978 roku w Swietłym uruchomiono centralę telefoniczną na 3000 numerów, a w 1979 roku — kolejną na 1000. Miasto stało się liderem wśród miast obwodu kaliningradzkiego pod względem gęstości sieci telefonicznej. Uruchomiono połączenie kolejowe z Kaliningradem (stacja „Bałtijskij les”).
W 1983 roku w Swietłym działały: stocznia remontowa, kombinat rybny, kołchoz rybacki „Za Rodinu”, GRES-2, międzykołchozowa baza produkcyjna, wydział ryskiego zjednoczenia produkcyjnego „Era” (elektryfikacja statków), wydział kłajpedzkiego zakładu „Zapremmasz”, kombinat „Strojkonstrukcija” i kombinat szklarniowy. Opiekę zdrowotną zapewniały szpital miejski, przychodnia miejska, dziecięca i protetyki stomatologicznej oraz apteka. Dzieci uczyły się w dwóch szkołach średnich, dwóch szkołach zawodowych, ośmiu placówkach przedszkolnych, szkole artystycznej, domu pioniera; była też szkoła dla młodzieży pracującej. Na potrzeby wypoczynku mieszkańców otwarto kino, dom sportu oraz park kultury i wypoczynku. Działało też siedem sklepów spożywczych i tyle samo sklepów z towarami przemysłowymi, kawiarnia, dwie restauracje, cztery stołówki i łaźnia. Administracyjnie miastu podlegał szereg pobliskich osiedli oraz miasto Primorsk.
Jedna z dwóch „Komet” (10 i 17), kursujących na trasie Kaliningrad–Gdańsk z przystankiem w Swietłym.
W 1992 roku uruchomiono pasażerskie połączenie morskie między Gdańskiem a Kaliningradem. Wodoloty „Kometa” kursujące na tej trasie zatrzymywały się w Swietłym. W ogóle przedsiębiorstwa w Swietłym przetrwały lata 90. znacznie lepiej niż w innych miastach obwodu. Swietłowska stocznia remontowa utworzyła nawet spółkę joint venture z Finami.
Widok na Kaliningradzki Morski Kanał Żeglugowy w Swietłym.
W 1993 roku w mieście poświęcono cerkiew Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. W 1994 roku Swietłyj stał się ośrodkiem swietłowskiego okręgu miejskiego. Jednocześnie miasto Primorsk wyłączono spod podległości Swietłemu. W tym samym 1994 roku w pobliżu Swietłego rozpoczęto budowę zakładu morskich konstrukcji budowlanych, a w 1999 roku — terminalu naftowego. W 2001 roku kompleksowy terminal naftowy Łukoil-Trans sp. z o.o. oddano do eksploatacji. Obejmuje on park zbiorników składający się z 33 zbiorników, dwustronną rozładowczą estakadę kolejową na 30 wagonów-cystern, jednostronną estakadę rozładunkowo-załadunkową na 10 wagonów-cystern oraz dwa nabrzeża dla tankowców o nośności do 40 000 ton. Przez terminal przeładowuje się ropę z platformy morskiej D-6 i złóż lądowych, a także kondensat gazowy, oleje bazowe, olej napędowy, benzynę i naftę lotniczą.
W 2005 roku kino „Buriewiestnik” zamknięto, a pięć lat później w jego budynku otwarto centrum handlowe o tej samej nazwie. W 2008 roku Swietłyj stał się ośrodkiem swietłowskiego okręgu miejskiego. Liczba szkół średnich w mieście wzrosła do trzech, jedną ze szkół zawodowych przekształcono w technikum. Działało też sześć przedszkoli, dom twórczości dziecięcej, dziecięca szkoła artystyczna, biblioteka dziecięca i dla dorosłych, dom kultury, dziecięco-młodzieżowa szkoła sportowa rezerwy olimpijskiej. W 2008 roku w mieście było 104 sklepy, 189 pawilonów, trzy restauracje, osiem kawiarni, siedem barów szybkiej obsługi osiem stołówek, bar.
W 2010 roku na Swietłyj przypadało 33% obwodowej produkcji konserw i 19% produkcji ogólnorosyjskiej.
Zabytki: budynek kościoła luterańskiego (1899) i plebania, mozaika na fasadzie domu towarowego „Atlantik” (1967–68), pomnik Lenina (1973).
Liczba ludności Swietłego: 1959 – 7149, 1970 – 14 836, 1979 – 17 031, 1989 – 19 936, 1998 – 21 300, 2002 – 21 745, 2010 – 21 375, 2012 – 21 545, 2013 – 21 626, 2014 – 21 790, 2015 – 21 849, 2016 – 22 015, 2017 – 22 140, 2018 – 21 928, 2019 – 21 679, 2020 – 21 630 mieszkańców.
Liczba ludności połączonej gminy Peyse: 1939 – 2196 mieszkańców.
Liczba ludności Zimmerbude: 1818 – 338, 1844 – 460, 1858 – 634, 1867 – 720, 1871 – 740, 1905 – 797, 1919 – 742, 1933 – 921, 1946 – 1338 mieszkańców.
Liczba ludności Peyse: 1831 – 209, 1844 – 305, 1858 – 361, 1867 – 428, 1871 – 465, 1899 – 630, 1919 – 592, 1944 – 2 196, 1946 – 843 mieszkańców.
Liczba ludności leśnictwa Fischhausen: 1905 – 5 mieszkańców.
Struktura ludności Zimmerbude w 1871: chrześcijanie ewangelicy – 727, pozostali chrześcijanie (poza katolikami) – 12, żydzi – 1, dzieci do lat 10 – 180, umiejący czytać i pisać – 410 (74%), niewidomi – 1, obłąkani – 3.
Struktura ludności Peyse w 1871: wszyscy 465 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do lat 10 – 120, umiejący czytać i pisać – 320 (94%), głuchoniemi – 1, obłąkani – 2.
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de, Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
