Po zakończeniu głównego etapu budowy zamek stanowił czworoboczny, zbliżony do kwadratu (45 x 44 m) zespół czterech budynków. Wysokość i grubość murów, a także szerokość samych skrzydeł zamku wskazują, że nie wznoszono ich jednocześnie, lecz przez dość długi czas.
Do zamku przylegało przedzamcze, mniej więcej dwa i pół raza większe od niego pod względem powierzchni. Zakładając nowe komturstwo i wznosząc dla komtura dość duży zamek, zakon zapewne liczył na zasiedlenie ziem Nadrowii osadnikami i pruskimi chłopami.
Nieustanne najazdy litewskie oraz dostępność wolnych ziem w innych częściach Prus nie pozwoliły jednak zrealizować tych planów. Wkrótce okazało się, że nieliczne chłopstwo podległych terenów nie jest w stanie w wystarczającym stopniu utrzymać całego komturstwa, toteż w 1347 roku, po potężnym i niszczycielskim najeździe litewskim, zostało ono zlikwidowane. Zamek stał się siedzibą prokuratora, a więc rangę niżej, i podlegał odtąd komturstwu królewieckiemu. Mimo to Wystruci przypadła ważna rola w życiu zakonu w XIV w. Z jednej strony był to punkt etapowy dla rycerzy zakonnych i ich „gości” – rycerzy krzyżowców z Europy, przybywających do Prus, by uczestniczyć w wyprawach na Litwę – w drodze ku granicy litewskiej pod Ragnetę (Niemen). Wiadomo, że przed taką wyprawą gościł w Wystruci przyszły król Anglii Henryk IV. Z drugiej strony Wystruć była wysuniętą warownią zakonną, przyjmującą na siebie najazdy litewskie. O ile pierwsza z tych ról przynosiła prokuratorstwu pewne dochody, o tyle druga groziła ruiną.
Wystruć przez długi czas pozostawała bardzo niebezpiecznym miejscem służby. Wystarczy powiedzieć, że zamek był atakowany przez Litwinów w latach 1347, 1366, 1367, 1376 i 1403, przy czym co najmniej dwukrotnie, w 1367 i 1376 roku, został zdobyty i spalony. Po raz kolejny oblegano go i zniszczono w 1457 roku podczas wojny trzynastoletniej (1454–1466), toczonej przez zakon z miastami pruskimi.
Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego Wystruć utraciła znaczenie militarne, zyskała za to administracyjne. W pobliżu zamku rozrastała się osada, która w 1583 roku otrzymała prawa miejskie. Sam zamek pod koniec XVI w. stał się siedzibą Kammeramtu, któremu podlegało 13 okręgów wiejskich – Schulzenämter. Na zamku mieściły się organy administracyjne, w tym sąd oraz więzienie w wieży przedzamcza. Potrzeba ulokowania tu urzędników prowadziła do wielokrotnych przebudów zabudowań zamkowych. W czasie wojen napoleońskich zamek zaadaptowano na koszary francuskiego korpusu marszałka Neya, a w 1812 roku Napoleon polecił przekształcić jego pomieszczenia w szpital.
Od końca XIX w. w zamku w Wystruci mieściły się koszary pułku ułanów i organy sądowe, a część pomieszczeń przeznaczono na muzeum.
Podczas zdobywania Wystruci przez Armię Czerwoną w 1945 roku zamek znalazł się pod ostrzałem i częściowo spłonął. Po wojnie ocalałe pomieszczenia wykorzystywano do celów gospodarczych, ani razu ich nie remontowano i niszczały one coraz bardziej. W połowie lat 60. przeprowadzono na zamku zakrojone na szeroką skalę prace rozbiórkowe zrujnowanych budynków, wyburzono część murów zamkowych i wieżę przedzamcza. Taki stan rzeczy trwał do lat 90., a w tym czasie zdążyło całkowicie runąć północne skrzydło zamku, z pozostałych zaś zostały jedynie fragmenty murów nośnych. Więcej szczęścia miały budynki przedzamcza, które przetrwały do naszych czasów.
Obecnie na zamku działa organizacja non-profit Fundacja „Dom-Zamek”. Opracowuje ona i realizuje projekty edukacyjne, kulturalne i naukowe, a także eksperymentuje z nowymi formami działalności w dziedzinie turystyki i wypoczynku.
Na zamku utworzono i na stałe działają: laboratorium historyczne, centrum kulturoznawstwa stosowanego, centrum współpracy międzynarodowej, galeria sztuki oraz klub historii i sztuki. Ekspozycja muzealna, przedstawiająca dzieje miasta, obejmuje dioramę bitwy pod Gross-Jägersdorf.
Ilustracje: Bildarchiv Ostpreußen, bildarchiv-ostpreussen.de, Michaił Ogorodnikow
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
