Herb Wehlau
Jeszcze przed 1255 rokiem Prusowie zbudowali na nieistniejącej dziś wyspie u ujścia Łyny (Ława) do Pregoły (Pregel) drewniano-ziemną warownię Wetau, czyli Wetalo. Kroniki podają, że warownią władali wódz Tirsko i jego syn Maudel, którzy wkrótce przyjęli chrześcijaństwo. W 1256 roku warownia została zaatakowana i zdobyta przez zakon krzyżacki, po czym wódz przekazał ją komturowi królewieckiemu Burchardowi von Hornhausenowi. W miejscu warowni Zakon zbudował drewniano-ziemny zamek. W 1264 r., podczas powstania pruskiego, zamek został zaatakowany przez Prusów, którzy użyli do oblężenia machin miotających. Mimo to załodze pod dowództwem Henryka von Taupadela udało się odeprzeć powstańców, zabijając przy tym przywódcę napastników i wojowników, którzy potrafili obsługiwać machiny miotające. Jednak przy kolejnym ataku, w 1280 roku, warownię zdobyli zbuntowani Jaćwingowie i ją zburzyli.
Na początku XIV w. wzniesiono, już w nowym miejscu — na jednej z wysp delty Łyny (Ława) — kamienny zamek z przedzamczem, lecz i on w 1323 roku został zburzony przez Litwinów.
W przybliżeniu położenie zamku można określić jako teren między dzisiejszą ulicą Szossiejną a korytem Ławy. Spalono wtedy także wszystkie osady pod jego murami. W 1336 r. sołtys wiejski Gottfried Hundertmark otrzymał od wielkiego marszałka zakonu Henryka Dusemera zadanie założenia miasta, które później zaczęto nazywać Wehlau. Dlatego właśnie rok 1336 uważa się dziś oficjalnie za rok założenia Wehlau-Znamieńska. W 1339 roku Wehlau otrzymał od wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga prawo chełmińskie. W tym samym roku otwarto w mieście wyższą szkołę miejską. W 1347 roku Wehlau ponownie zburzyli Litwini pod wodzą księcia trockiego Kiejstuta. W latach 1349–51 w miejscu dawnego zamku zbudowano klasztor franciszkanów. W 1354 roku rozpoczęto budowę murowanego kościoła, którą ukończono dopiero w 1380 roku. W 1376 r. Litwini znów zaatakowali Wehlau; spustoszyli przyległe okolice, lecz samego Wehlau nie zdołali zdobyć. W latach 1379–82, zapewne pod wrażeniem niedawnego oblężenia, mieszczanie otoczyli Wehlau murami z kamienia.
Wehlau. Rycina Christopha Hartknocha, XVII w.
Już w XIV w. w Wehlau istniał duży targ koński. W 1447 roku w pobliżu miasta założono klasztor bernardynów.
Ratusz w Wehlau na rynku (nie zachował się).
W rozpoczętym w XV w. konflikcie Zakonu z miastami pruskimi, który przerodził się w wojnę trzynastoletnią (1454–66), Wehlau w 1455 roku stanął po stronie Związku Pruskiego. Zbuntowani mieszczanie zburzyli klasztor franciszkanów. Nadciągające wojska Zakonu obległy Wehlau i usypały wokół niego przeciwwał. Nie zdoławszy przerwać blokady, mieszkańcy Wehlau poddali się władzom zakonnym. W 1460 roku za karę za ten bunt miasto zostało pozbawione praw miejskich i przeszło na własność zakonu krzyżackiego.
Choć po wojnie klasztor odbudowano, w 1517 r. franciszkanie przenieśli się do Królewca. Klasztor został zburzony w czasie reformacji, co było jednym z nielicznych przypadków prześladowania katolików przez zwolenników nowej wiary.
Po reformacji w miejscu klasztoru otwarto szkołę łacińską (1537), która przygotowała pierwszych studentów dla Uniwersytetu Królewieckiego. Później w szkole uczył Jakob Resa (1690–1739), znany z tego, że podniósł poziom edukacji w Wehlau. W tym samym 1537 roku Wehlau nawiedziła wielka powódź. A w 1540 r. wybuchł pożar, który strawił połowę zabudowy miasta, w tym ratusz. W 1549 roku przez miasto przetoczyła się epidemia dżumy, która później powracała okresowo (1589, 1602, 1612, 1625). Następnie przyszły powodzie z lat 1576, 1612 i 1621. Szachulcowe spichlerze Wehlau spłonęły w 1607 roku.
W pierwszym roku wojny północnej (1655–60) Wehlau zajęła armia szwedzka. 19.09.1657 w Wehlau zawarto pierwszą część traktatów welawsko-bydgoskich — porozumienia, na mocy którego Prusy wychodziły spod polskiej zależności lennej i stawały się sojusznikiem Polski w walce ze Szwecją.
W 1659 roku Wehlau strawił kolejny wielki pożar, a w 1677 roku, według relacji współczesnych, od uderzenia pioruna w wieżę kościoła stopiły się naraz trzy dzwony.
Kościół św. Jakuba (1354) w 2015 roku.
W XVII w. twierdzę Wehlau zmodernizowano. Mur obronny otrzymał narys bastionowy. Garnizon istniał w Wehlau od 1678 roku. 06.01.1679 Wehlau ponownie zajęła armia szwedzka pod dowództwem generała Horna. Jednak w tym samym miesiącu, w obawie przed okrążeniem i rozbiciem przez armię Wielkiego Elektora, Szwedzi wycofali się do Tylży / Tilsit (Sowieck).
W 1699 r. w Wehlau otwarto urząd pocztowy. Pod koniec XVII w. miasto zajęło trwale wiodącą pozycję gospodarczą w okolicy — co roku odbywały się tu jarmarki koński i inne, działały browary i młyny. W 1723 roku Wehlau stał się siedzibą urzędu głównego (Hauptamt), wchodzącego od 1752 r. w skład kameramtu Tapiau / Tapiau (Gwardiejsk). W 1760 roku w mieście były 264 domy. W 1766 roku w Wehlau otwarto młyn zbożowy zbudowany na wzór holenderski.
W czasie wojny siedmioletniej (1756–63) Wehlau, podobnie jak inne miasta Prus Wschodnich, na pewien czas stał się rosyjski, lecz żadne szczególne wydarzenia nie miały tu z tego powodu miejsca.
06.12.1806 Wehlau odwiedził król Fryderyk Wilhelm III z królową Luizą. W 1807 roku, po bitwie pod Friedlandem, przez Wehlau przeszły wycofujące się oddziały armii rosyjskiej i ścigający je Francuzi. Później armia francuska jeszcze dwukrotnie przeszła przez miasto: przy przerzucie wojsk do Rosji w 1812 roku i na przełomie lat 1812–13, w odwrocie. Przybyciu francuskich „gości” tradycyjnie towarzyszyły planowe rekwizycje i żywiołowe grabieże. Sam Napoleon dwukrotnie bywał w Wehlau — w czerwcu 1807 roku i 01.06.1812.
W 1818 roku, po reformie administracyjnej, Wehlau stał się siedzibą powiatu (Landkreis). W 1860 r. przez Wehlau poprowadzono Pruską Kolej Wschodnią (Preußische Ostbahn), na której w mieście otwarto dworzec. Połączenie kolejowe sprzyjało dalszemu rozwojowi Wehlau jako ośrodka handlowego.
Długi, czyli Siedmioprzęsłowy most na Pregole z przęsłem zwodzonym (1880).
W XIX w. jarmark koński w Wehlau stał się największym w Europie. Odbywał się w lipcu i co roku sprzedawano tu ok. 9000 koni i 3000 sztuk bydła.
Pocztówka ze zdjęciem słynnego jarmarku końskiego w Wehlau.
Szczególną popularnością cieszyła się hodowana w Prusach rasa koni trakeńskich. Dwa razy w tygodniu działał targ płodów rolnych. 22.01.1862 w Wehlau urodził się znany niemiecki matematyk David Hilbert / Hilbert (zm. 1943).
W 1871 roku w gminie miejskiej Wehlau było 336 domów mieszkalnych. W 1880 roku zbudowano najdłuższy w Prusach Wschodnich metalowy most na Pregole z przęsłem zwodzonym, znany także jako siedmioprzęsłowy (zachował się). W 1890 r. otwarto szkołę kowalską. W 1895 roku zaczął działać tartak, a w 1904 roku — fabryka papieru. W 1896 r. przeprowadzono prace remontowe w kościele św. Jakuba. Również w 1896 roku do pracy hodowlanej sprowadzono do Wehlau konie z Kanady. W 1906 roku w Wehlau otwarto szkołę rolniczą. W 1906 r. uruchomiono fabrykę maszyn.
Podczas operacji wschodniopruskiej 1914 roku kawaleria 1 Armii rosyjskiej podeszła do miasta 25 sierpnia, a wkrótce oddziały 25 Dywizji Piechoty (gen. P.I. Bułgakow) zajęły miasto.
Źródła niemieckie mówią o przypadkach maruderstwa i pożarach, które powstrzymali rosyjski komendant Janson i miejscowy przedstawiciel Scheffler. We wrześniu 1914 r. wojska rosyjskie wycofały się z Wehlau.
W 1931 roku w Wehlau było 535 domów mieszkalnych i 1548 budynków gospodarczych. W latach przedwojennych w Wehlau działało kilka szkół, w tym szkoła „Niemiecka Szkoła Zakonna” (Deutschordensschule), szkoła dla dziewcząt i szkoła rolnicza. Z placówek medycznych działały szpital powiatowy i nefrologiczny. Jak przystało na siedzibę powiatu, w Wehlau był sąd, organy administracji, państwowe i prywatne instytucje bankowe, poczta, urząd celny, drukarnia, wydawano lokalną gazetę. Przemysł reprezentowały fabryka maszyn, gazownia, cegielnia i fabryka margaryny, działały browary.
Kamienna brama przy wjeździe do miasta od strony Królewca (nie zachowała się). Po lewej — iglica ratusza.
25.12.1944 w Wehlau niespodziewanie wyleciał w powietrze most na Łynie (Ława). Przyczyny wybuchu do dziś nie zostały ustalone. 19.01.1945 rozpoczęła się spóźniona ewakuacja mieszkańców Wehlau.
Domy na rynku w Wehlau (nie zachowały się).
22.01.1945 na przedmieścia Wehlau dotarli żołnierze 79 Gwardyjskiego Pułku Strzeleckiego (mjr S.E. Szołkowyj) 26 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej 11 Armii Gwardii. W walkach o miasto, trwających całą noc, zaangażowano praktycznie wszystkie siły 26 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej (gen. mjr G.I. Czernow). Włączono też pododdziały 5 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej (gen. mjr G.B. Peters). Armia Czerwona zdobyła Wehlau do rana 23.01.1945. W wyniku silnego ostrzału artyleryjskiego zniszczona została cała centralna część miasta.
17.06.1947 Wehlau przemianowano na osiedle robotnicze Znamiensk, które weszło w skład rejonu gwardiejskiego. 17.11.1947 Allenberg przemianowano na osiedle Chlebnikowo. Po wojnie stacjonowały tu radzieckie jednostki wojskowe. Do końca 1947 roku w Znamieńsku wznowiła pracę fabryka papieru. W osiedlu działały też tartak, fabryka margaryny, kombinat młynarski, zakłady krawieckie i szewskie. Ponadto w powojennym Znamieńsku były: komendantura, szpital, ambulatorium i szpital wojskowy, szkoła siedmioletnia i szkoła młodzieży pracującej, dom dziecka dla niemieckich sierot, klub, poczta, cztery sklepy, dwa zakłady fryzjerskie, łaźnia. 15.09.1947 przemianowano główne ulice osiedla. Wtedy też, w 1947 r., zaczęła działać szkoła mechanizatorów kształcąca specjalistów dla rolnictwa obwodu.
W 1953 roku w Znamieńsku oddano do użytku własną podstację elektryczną.
W 1954 roku na stacji Znamiensk zaczął działać plac kontenerowy, co zwiększyło znaczenie stacji jako węzła logistycznego; w 1955 roku zbudowano nowy dworzec. Już do 1955 r. osiedle Chlebnikowo oznaczano na mapach jako dzielnicę Znamieńska, choć oficjalnie zostało ono, jak się wydaje, wykreślone z ewidencji i włączone do Znamieńska dopiero ok. 1975 r. W latach 50. w Znamieńsku otwarto żłobek, przedszkole (resortowe), bibliotekę, klub fabryki papieru. Do 1959 roku zasób mieszkaniowy Znamieńska wzrósł o 36% w porównaniu z danymi za 1950 rok. W 1960 roku największymi przedsiębiorstwami pod względem liczby pracowników były fabryka papieru (556 osób), młyn (180 osób), fabryka margaryny (76 osób); wśród mieszkańców było też wielu wojskowych — jednostka wojskowa stacjonowała w Chlebnikowie (dawny szpital psychiatryczny Allenberg).
Do 1965 roku otwarto kino fabryki papieru, cztery kluby resortowe (łącznie 1200 miejsc), bibliotekę dla dorosłych i dla dzieci, stadion, dwa skwery, park, place zabaw. Od 1975 r. na stacji Znamiensk zaczęła działać estakada do nalewania ropy. Budowano też obiekty socjalne: w latach 80. w osiedlu działały szpital na 60 łóżek, trzy resortowe punkty medyczne, szkoła średnia, wieczorowa i muzyczna, żłobek, przedszkole, trzy biblioteki, dwa kluby, kino, gabinet stomatologiczny, apteka, sklepy przemysłowe. Osiedle nękały jednak typowe problemy wsi: młodzież dążyła do przeprowadzki do miasta, budownictwo mieszkaniowe nie nadążało za potrzebami mieszkańców, nauczyciele i lekarze z reguły nie mieli wysokich kwalifikacji, a ich liczba była niewystarczająca.
Na początku lat 80. w osiedlu był 121 dom komunalny, 113 należało do fabryki papieru, osiem — do młyna, trzy — do fabryki margaryny.
Szkoła w Znamieńsku, dawniej Niemiecka Szkoła Zakonna w Wehlau (1929).
Najpoważniejsze problemy pojawiły się jednak w latach „pieriestrojki”. W lutym 1991 roku zlikwidowano radę wiejską Bolszaja Polana, a wchodzące w jej skład osiedla podporządkowano radzie osiedlowej Znamieńska. W 1994 roku na 19 miesięcy wstrzymano pracę fabryki papieru. W 1996 r. ją wznowiono, lecz później fabrykę i tak zamknięto. W 1993 roku w budynku kina fabryki papieru utworzono parafię prawosławną. Budynek kina w 1999 r. przekazano do przebudowy na potrzeby cerkwi. W 2002 roku w Znamieńsku uruchomiono produkcję mebli. W 2005 roku Znamieńskowi obniżono status z osiedla typu miejskiego do osiedla typu wiejskiego. W 2008 roku otwarto cerkiew prawosławną w budynku dawnego kina. W 2013 r. rozformowano jednostkę wojskową w osiedlu Chlebnikowo. W 2022 roku w Znamieńsku działają: wytwórnia pasz i zakład materiałów kompozytowych, fabryka mebli. Są szkoła średnia, dziecięca szkoła muzyczna, filia szpitala rejonowego, poczta, oddział banku, dworzec, klub, kościół katolicki i cerkiew prawosławna. Teren dawnego szpitala psychiatrycznego Allenberg w 2022 roku jest na wpół opuszczony, cieszy się jednak popularnością wśród turystów. W miejscu folwarku Wattlau znajduje się dziś skrzyżowanie ulic Kaliningradzkiej i Nowej z domami mieszkalnymi i stacją paliw. W miejscu Altwalde I — odległy przysiółek należący do osiedla Znamiensk, z kilkoma domami mieszkalnymi i budynkami gospodarczymi. W miejscu folwarku Neu Wehlau — kolejowa estakada do nalewania ropy, w miejscu cegielni Neu Wehlau — przysiółek wchodzący w skład osiedla Znamiensk.
Zabytki: kościół św. Jakuba (1354), kaplica katolicka (1928), szkoła miejska (1929), wieża ciśnień (1913), kolejowa wieża ciśnień (1909), zespół budynków szpitala psychiatrycznego Allenberg z własnym kościołem i wieżą ciśnień (1848–1852), budynki mieszkalne i administracyjne z pocz. XX w., Długi, czyli Siedmioprzęsłowy most (1880), śluza na Łynie (lata 20. XX w.) z domem dozorcy, śluza nr 1 na Pregole (lata 20. XX w.) z domem dozorcy, młyn Wehlau, budynek dworca, „źródło Napoleona”, mogiła zbiorowa żołnierzy radzieckich (1100 osób, pomnik 1946), rzeźba jelenia (2013), przedwojenna zapora na Łynie.
Liczba ludności Wehlau: 1782 – 2627, 1867 – 5288, 1871 – 5179, 1880 – 5442, 1895 – 5229, 1910 – 5288, 1925 – 6946, 1933 – 7354, 1939 – 8463, 1946 – 26101, 1947 – 19132, 1959 – 4159, 1970 – 5130, 1979 – 4813, 1989 – 4570, 2002 – 4302, 2010 – 4036 mieszkańców.
1 — w tym ludności niemieckiej 288 osób.
2 — w tym ludności niemieckiej 460 osób.
Struktura ludności Wehlau w 1871: chrześcijanie ewangelicy – 5037, katolicy – 49, pozostali chrześcijanie – 2, wyznawcy judaizmu – 91, dzieci do lat 10 – 1082, umiejący czytać i pisać – 3380 (84%), niewidomi – 3, głuchoniemi – 8, chorzy psychicznie – 5.
Informacje dodatkowe
Liczba ludności obszaru dworskiego Pinnau: 1905 – 85, 1910 – 56 mieszkańców.
Liczba ludności obszaru dworskiego Allenberg: 1905 – 1137, 1910 – 1101 mieszkańców.
Liczba ludności folwarku Neu Wehlau: 1905 – 18 mieszkańców.
Liczba ludności cegielni Neu Wehlau: 1905 – 39 mieszkańców.
Liczba ludności Altwalde I: 1905 – 14 mieszkańców.
Allenberg był majątkiem tworzącym obszar dworski (Gutsbezirk) w powiecie Wehlau / Wehlau (Znamiensk). Majątek należał do parafii kościoła św. Jakuba w Wehlau. W 1852 r. w Allenbergu otwarto prowincjonalny szpital psychiatryczny. Przy szpitalu zbudowano kościół. Wtedy też trafiło tam pierwszych 59 pacjentów. Do 1873 roku liczba pacjentów wzrosła do 250, a do 1900 r. — do 1000. W 1909 roku w Allenbergu wybuchła epidemia ospy i wielu chorych zmarło. W latach I wojny światowej odnotowano też epidemie grypy i gruźlicy. W 1918 roku w szpitalu pozostało tylko 586 chorych. 30.09.1928 obszar dworski Allenberg zniesiono i włączono do gminy miejskiej Wehlau. W 1929 r. w szpitalu psychiatrycznym było już 1400 pacjentów. W 1940 roku szpital zamknięto, a nieuleczalnie chorych pacjentów naziści rozstrzelali. Do 1945 r. w Allenbergu stacjonował garnizon SS.
Altwalde I było niewielką osadą złożoną z dwóch gospodarstw, należącą do gminy miejskiej Wehlau. Osada leżała przy Pruskiej Kolei Wschodniej (Preußische Ostbahn) i należała do parafii Wehlau.
Wattlau był folwarkiem wchodzącym w skład obszaru dworskiego Sanditten / Sanditten (Łunino) w powiecie Wehlau. Folwark należał do parafii Petersdorf / Petersdorf (Kujbyszewskoje). 13.06.1874 folwark wraz z obszarem dworskim Sanditten włączono do utworzonego wówczas okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Sanditten. 01.11.1928 obszar dworski Sanditten zniesiono; jego główną część przyłączono do gminy wiejskiej Friedrichsthal / Friedrichsthal (Sołdatowo) z okręgu urzędowego Grünhayn / Grünhayn (Krasnaja Gorka), a eksklawę z folwarkiem Wattlau włączono do gminy miejskiej Wehlau.
Neu Wehlau założono w 1834 roku jako folwark Abbau Potanus / Abbau Potanus. Folwark wchodził w skład gminy miejskiej Wehlau, tamże, w Wehlau, znajdowała się też parafia. Pod koniec XIX w. folwark zaczęto nazywać Neu Wehlau. W folwarku zbudowano cegielnię. Później zakład przeniesiono mniej więcej kilometr na południe, gdzie działał aż do II wojny światowej. Folwark Neu Wehlau i cegielnia Neu Wehlau miały status odrębnych miejscowości należących do gminy miejskiej Wehlau.
Pinnau znane jest od 1407 roku. Po 1785 r. nazywało się Pinnau koło Wehlau / Pinnau bey Wehlau. W 1872 roku założono spółkę akcyjną „Korporacja Eksploatacji Młyna Pinnau” / «Pinnau Actiengesellschaft für Mühlenbetrieb» w celu produkcji mąki, celulozy i papieru. W 1883 r. Pinnau wzmiankowane jest jako zakłady młyńskie Pinnau / Mühlenetablissement Pinnau, które weszły w skład okręgu urzędowego Bürgersdorf / Bürgersdorf (Gordoje), a do 1908 roku otrzymały status majątku i obszaru dworskiego. Majątek należał do parafii Wehlau. 30.09.1928 obszar dworski Pinnau zniesiono; jego główna część weszła do gminy miejskiej Wehlau, a eksklawa — do gminy wiejskiej Paterswalde / Paterswalde (Bolszaja Polana).
Skład parafii Wehlau: Allenvorwerk / Allenvorwerk, Altwalde / Altwalde (Znamiensk, część), Alt Wehlau / Alt Wehlau (Prudnoje), Bürgersdorf / Bürgersdorf (Gordoje), Groß Nuhr / Groß Nuhr (Zawietnoje), leśnictwo Grünwalde / Försterei Grünwalde (54°33'29'' N 21°21'35'' E), Holländerei / Holländerei (Znamiensk, część), Klein Nuhr / Klein Nuhr (Suchodolje), Klein Richau / Klein Richau (54°33'03'' N 21°17'41'' E), Milchbude / Milchbude (54°34'09'' N 21°19'52'' E), Neuwalde / Neuwalde (54°32'41'' N 21°22'15'' E), Neu Wehlau / Neu Wehlau (Denisowo), Pickertswalde / Pickertswalde (Gordoje, część), Pinnau / Pinnau (Znamiensk, część), Preußlauken / Preußlauken (Osipienkowo), Seeckshof / Seeckshof (Wołostnowo), Senklerkrug / Senklerkrug (Lotnoje), Wehlau (Znamiensk).
Zdjęcia współczesne: Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
