Stary teatr w Królewcu otwarto w 1755 roku jako jeden z pierwszych stałych domów teatralnych w Niemczech. 27 października 1797 r. drewniany budynek teatru i trzy sąsiednie domy strawił wielki pożar. W 1800 roku teatr odbudowano, ale w tym samym roku znów spłonął. W latach, gdy w mieście nie było teatru, przedstawienia odbywały się w Ogrodzie Miejskim Starego Miasta i w ujeżdżalni przy Paradeplatz. W ten sposób w Królewcu pojawiła się potrzeba dużego gmachu teatralnego, który byłby bardziej odporny na podobne katastrofy, a przy tym lepszy od starego, nazywanego przez lud często „Stajnią muz” albo „Stodołą sztuki”.
Znamienici obywatele Królewca, połączywszy siły, wystąpili 18 listopada 1804 roku z propozycją utworzenia spółki pod nazwą „Komitet Akcjonariuszy Nowego Teatru Dramatycznego”.
Z planowanych 100 000 talarów kapitału od razu wpłacono 65 000. Rozporządzeniem królewskim z 21.04.1805 r. w Königsgarten przydzielono teren pod budowę. Był to prawdziwie królewski dar, ponieważ taka nieruchomość, zważywszy na jej doskonałe położenie, już wtedy była bezcenna. Wśród założycieli spółki był naczelny dyrektor budowlany Müller, pod którego energicznym kierownictwem rozpoczęto budowę gmachu teatru.
Stary teatr w Królewcu.
16 lipca 1806 r. minister stanu baron von Schrötter położył kamień węgielny pod jego fundamenty, a 9 marca 1808 r. operą Mozarta „Łaskawość Tytusa” w obecności rodziny królewskiej odbyło się uroczyste otwarcie. Pierwszy sezon teatralny rozpoczął się 29 kwietnia 1808 roku.
Nowy Teatr w Królewcu.
Ale zaledwie trzy miesiące później, 01.07.1808 r., wspaniały i niezwykle przestronny gmach teatru spłonął. W ogniu przepadły także wszystkie rekwizyty.
Według pogłosek było to podpalenie, ale biorąc pod uwagę charakterystyczną dla tamtych czasów prymitywną technikę oświetlenia i niedostateczne środki ochrony przeciwpożarowej, przyczyną pożaru mógł być także fatalny zbieg okoliczności.
„Königl. Preusz. Staats-, Krieges- und Friedens-Zeitung” (Królewska Pruska Gazeta Państwowa, Wojenna i Pokojowa) z 2 lipca 1808 roku pisała: „Wczoraj około godziny drugiej po południu w naszym nowym teatrze wybuchł pożar. Nikt dokładnie nie wie, co było jego przyczyną.
Świeży północny wiatr szybko rozniósł płomienie i po kilku godzinach z pięknego gmachu zostały tylko mury.
Dopiero niedawno zakończyła się jego budowa, a zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne wykończenie budynku było znakomitej jakości, tak że ta nowa katastrofa jest podwójnie przykra, gdyż o rychłej odbudowie teatru nie może być obecnie mowy”.
Lecz wbrew tym ponurym prognozom i mimo wszystkich wstrząsów i ciężarów wojny, od których Prusy Wschodnie ucierpiały szczególnie mocno, pod dotychczasowym kierownictwem natychmiast rozpoczęto nową budowę teatru. Koszt budowy oszacowano na około 120 000 talarów Rzeszy. Z tej sumy wydano tylko 105 000, ponieważ trzeba było zrezygnować z sali od strony pomieszczeń zakulisowych teatru, która niewątpliwie byłaby bardzo potrzebna, zważywszy na brak w mieście dużych sal reprezentacyjnych.
Teatr na planie centralnej części Królewca.
9 grudnia 1809 roku teatr znów otworzył swoje podwoje dla królewczan. Wnętrze budynku nie było jeszcze całkiem ukończone, ale pierwsze przedstawienie się odbyło.
Restauracja teatralna była bardzo popularnym miejscem.
W ten sposób królewczanie chcieli wyrazić wdzięczność dworowi królewskiemu, który opuszczał Królewiec 15 grudnia 1809 r., za wsparcie projektu odbudowy teatru, ponieważ połowę drewna na budowę dostarczono bezpłatnie z lasów państwowych.
Królewiecka gazeta „Hartungsche Zeitung” z 10 grudnia 1809 r. tak pisała o tym wydarzeniu: „Wczoraj odbyło się uroczyste otwarcie naszego nowego teatru (poprzedni spłonął półtora roku temu). Powszechne pragnienie, by ujrzeć Ich Królewskie Moście w tym nowym domu teatralnym i móc okazać im powszechny szacunek i miłość przed ich zbliżającym się wyjazdem, stało się przyczyną wcześniejszego otwarcia sezonu teatralnego.
Parę królewską powitano gromkimi oklaskami, a pracownicy teatru wykonali własny utwór na melodię „Boże, chroń króla” /„God Save the King”.
Specjalnie na tę okazję ułożono bardzo dobrze wykonany prolog z chórami (Poświęcenie), a następnie odegrano komedię Josepha Babo „Puls”1, która wywarła na widzach niezapomniane wrażenie. Oczekiwania wobec nowego teatru zostały w pełni zaspokojone wytwornym wystrojem wnętrza i znakomitymi dekoracjami”.
Pierwszą operą, wykonaną 12 grudnia 1809 r., była „Fanchon, dziewczę z lirą” Himmla2, utwór, którego premiera odbyła się w Królewcu w listopadzie 1805 r. na cześć królowej Luizy.
Ten „Nowy Teatr”, stworzony przez naczelnego dyrektora budowlanego Müllera, pozostał podstawą królewieckiego teatru miejskiego przy Paradeplatz, takiego, jakim wszyscy go do dziś pamiętamy.
Pomnik Schillera stał w Królewcu również przy gmachu teatru, niedaleko miejsca, gdzie w Kaliningradzie stoi dziś pomnik Kanta.
PRZYPISY
1. Joseph Marius von Babo (niem. Joseph Marius von Babo; 1756, Ehrenbreitstein – 1822, Monachium) – niemiecki dramatopisarz. Członek rzeczywisty Bawarskiej Akademii Nauk.
2. Friedrich Heinrich Himmel (niem. Friedrich Heinrich Himmel; 1765–1814) – niemiecki pianista i kompozytor; kapelmistrz kapeli króla pruskiego. „Fanchon, dziewczę z lirą” (niem. Fanchon das Leyermädchen) – jego singspiel w trzech aktach. Libretto napisał August von Kotzebue na motywach utworu Jeana-Nicolasa Bouilly’ego.
ŹRÓDŁO
Der Brand des Königsberger Stadttheaters
Ostpreußen-Warte, Folge 08 vom August 1952 (s. 10)
https://archiv.preussische-allgemeine.de/ow1952/1952_08_01_08.pdf
● Od redakcji: Czytaj na VisitPrussia.com wywiad z tłumaczką niemieckich, a zwłaszcza pruskich baśni, naszą stałą autorką Tatianą Koliwaj, prowadzącą własny blog, na którym opublikowano niezliczone mnóstwo innych przypowieści, legend i baśni w jej przekładach.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
