Herb
Fischhausen.
Okolica, w której powstało później miasto Fischhausen, wzmiankowana jest od 1258 roku, choć wieś rybacka istniała tu już wcześniej. W 1264 r. na mocy umowy zamiennej teren przeszedł na własność biskupa sambijskiego. Wówczas, w 1264 roku, z polecenia biskupa Henryka von Strittberga / Strittberg założono warownię Schönwik, czyli Schonewik. W czasie drugiego powstania pruskiego niedokończoną jeszcze warownię, w której przebywali wtedy zaledwie jeden rycerz i knecht, oblegli zbuntowani Prusowie z Rinau / Rinau (Czajkino), lecz z niewiadomego powodu zrezygnowali ze szturmu. Według zakonnej legendy Bóg na pewien czas poraził pogan ślepotą.
W 1268 roku warownia składała się z wału z palisadą i dwóch drewnianych budynków wewnątrz. Do warowni Schonewik wysłano jako załogę pięciu wasali. W pobliżu warowni powstała osada. Właściciel zamku, biskup Henryk, w 1270 r. przekazał Zakonowi zarząd zamku na dwa lata za 80 grzywien. Po jego śmierci (przed 1274) nowym biskupem został protegowany Zakonu Christian von Mühlhausen / Mühlhausen (zm. 1294), który 01.01.1285 założył w Schonewik sambijską kapitułę katedralną i zbudował kościół katedralny. Między 1280 a 1285 r. zamek Schonewik zaczęto przebudowywać w kamieniu. W 1297 roku przy zamku zbudowano groblę z młynem. Nowy zamek był jednoskrzydłowym założeniem obronnym z przedzamczem. Ze względu na skromne rozmiary zamek nie pozwalał na należyte odbywanie posiedzeń kapituły i w 1302 roku staraniem biskupa Zygfryda von Reinsteina kapituła sambijska przeniosła się z Schonewik do nowej katedry w Altstadt.
Fischhausen. Rycina Christopha Hartknocha, XVII w.
07.04.1299 wystawiono przywilej na założenie pełnoprawnej osady przy zamku Schonewik. Jednak zasadźcy1, którzy go otrzymali — Bernard de Barte, Herman de Grimme, Hennikus Kruse i Hennikus de Bakendorb — nie poradzili sobie z zadaniem, a inicjatywę przejął sam biskup Zygfryd von Reinstein. 19.08.1305 osada przy zamku, nazwana Bischofshusen, otrzymała prawo chełmińskie.
Na jego mocy mieszczanie otrzymywali 40 działek ziemi, za które mieli płacić rocznie po osiem grzywien. Zastrzeżono także prawo do wyrębu drewna budowlanego i połowu ryb w zalewie. Nazwa miasta wkrótce przekształciła się w Bischhusen, a do lat 60. XIV wieku — w Vischhusen. W 1436 roku miasto otrzymało nazwę Fischhausen.
Podczas wojny trzynastoletniej (1454–66) Fischhausen stał się areną zaciętych walk. Już na początku wojny, 28.10.1456, zamek został złupiony przez przeciwników Zakonu z Gdańska / Danzig (Gdańsk, Polska). Oddział 800 żołnierzy wylądował ze statków, splądrował okolice miasta, lecz następnego dnia został rozbity przez wojsko zakonnego kapitana von Blankensteina. Gdańszczanie zdążyli jednak przeładować łupy na statki i je wywieźć. W 1458 r. Fischhausen odwiedził król duński Chrystian I, który próbował pogodzić Zakon z miastami, lecz jego misja zakończyła się niepowodzeniem. 09.08.1462 w pobliżu Fischhausen wylądował oddział zbuntowanych mieszkańców Gdańska i Elbląga / Elbing (Elbląg, Polska). Miasto zostało złupione i spalone, ocalały jedynie kościół i zamek biskupi. W czasie działań wojennych zaginął przywilej lokacyjny miasta, którego duplikat władze miejskie otrzymały dopiero w 1475 roku. Kolejny napad oddziałów Związku Pruskiego na miasto nastąpił 28.09.1463; cudem ocaleli wówczas biskup Mikołaj i mistrz Zakonu Ludwik von Erlichshausen, którzy przebywali w tym czasie w kościele w Fischhausen.
Od 1522 roku w Fischhausen znajdowała się rezydencja biskupa Georga von Polentza. Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w 1525 r. zamek stał się własnością książęcą — domeną państwową. Umieściły się tu organy administracji: zarząd urzędu (Amt) oraz sąd bursztynowy, rozpatrujący sprawy nielegalnego zbierania bursztynu i handlu nim.
01.07.1526 w kaplicy zamkowej w Fischhausen odbył się ślub księcia Albrechta Brandenburskiego z Dorotą Duńską. W 1527 roku w Fischhausen urodziła się ich pierwsza córka, Anna Zofia. Po śmierci księżnej Doroty książę Albrecht ożenił się po raz drugi, z Anną Marią Brunszwicką. Ślub ponownie odbył się w Fischhausen, 24.02.1550.
Widok na Fischhausen z wieży ciśnień.
W 1567 roku do Fischhausen przeniósł się następca tronu Albrecht Fryderyk. Rok później, po śmierci ojca, został nominalnym władcą księstwa, lecz ze względu na stan zdrowia nadal mieszkał w Fischhausen i nie zajmował się sprawami państwowymi. W 1580 roku miasto i okolice nawiedziła epidemia dżumy, z powodu której odwołano jarmark. W latach 1610–18 zamek Fischhausen był oficjalną rezydencją księcia Albrechta Fryderyka i jego żony Marii Eleonory z Jülich-Kleve. 15.02.1613 elektor brandenburski Jan Zygmunt, sprawujący regencję w imieniu księcia Albrechta Fryderyka, wydał miastu na jego prośbę nowy przywilej miejski, ponieważ stary był mocno uszkodzony. Nowy przywilej potwierdzał prawa z 1305 roku.
W latach 1627–35 Fischhausen był okresowo zajmowany przez wojska szwedzkie. W 1629 roku Szwedzi uzupełnili zamek o fosy i wały pod stanowiska artylerii, ponieważ sam zamek pod względem fortyfikacyjnym był już od dawna przestarzały. 14.09.1629 w Fischhausen zawarto rozejm między księciem Jerzym Wilhelmem a królem szwedzkim Gustawem II Adolfem.
Odnotowuje się, że po odejściu Szwedów Fischhausen znajdował się w tak opłakanym położeniu, że zwolniono go nawet z płacenia podatków.
Od 1644 r. w zamku Fischhausen mieścił się sąd bursztynowy. W latach 1671, 1673 i 1677 miasto mocno ucierpiało w pożarach. Od 1701 roku zamek Fischhausen zaczęto rozbierać na materiał budowlany dla fortyfikacji Piławy / Pillau (Bałtijsk). Rozbiórkę budowli powierzono królewskiemu mistrzowi budowlanemu (architektowi) Joachimowi Ludwigowi Schultheißowi von Unfriedt / Unfriedt (1678–1753). Władze urzędu z Wallenrodtem na czele próbowały zabiegać o zachowanie zamku, lecz zdołały ocalić jedynie wieżę z zegarem.
17.06.1702 w zamku Fischhausen urodził się przyszły fizyk i matematyk Roppolt. W 1709 roku najpierw nastała mroźna zima, a po niej przyszła epidemia dżumy. W urzędzie Fischhausen na dżumę zmarło w 1709 roku 916 osób, w 1710 — 388, w 1711 — 503. Po epidemii do Fischhausen, w ramach planu osadniczego, przybyło dziewięć rodzin uchodźców religijnych z Salzburga. Król Fryderyk II ulokował w mieście kompanię kawalerii, lecz 17.07.1740 magistrat miejski, wobec trudnego położenia miasta, poprosił o zastąpienie jej tańszą w utrzymaniu kompanią piechoty. Władze wyszły naprzeciw i spełniły prośbę mieszczan. W późniejszym czasie w Fischhausen kwaterowały dwie kompanie inwalidów (oddziały wewnętrzne i niefrontowe).
Ratusz w Fischhausen.
W czasie wojny siedmioletniej (1756–63), w 1758 roku, do miasta wkroczyły wojska rosyjskie, lecz nie zatrzymały się w Fischhausen, tylko ruszyły dalej, do Piławy (Bałtijsk).
Kreishaus w Fischhausen.
W drugiej połowie XVIII w. do sądu bursztynowego w zamku Fischhausen dołączył sąd brzegowy. W 1776 roku piorun uderzył w wieżę zegarową zamku, która uległa zniszczeniu.
W czasie wojny z IV koalicją (1806–07), w 1807 r., w Fischhausen stanął II pomorski batalion von Rödera liczący 548 żołnierzy, zwerbowanych spośród miejscowej ludności. Następnie dołączono do niego 10 kompanii inwalidów pod wspólnym dowództwem majora von Spiegla. Tutaj wycofały się też resztki garnizonu Gdańska, który skapitulował przed Francuzami. Wojska te wycofały się później do Piławy, a do Fischhausen 18.06.1807 wkroczyły oddziały francuskie w sile 6000 żołnierzy pod dowództwem generała Saint-Hilaire’a, który prowadził blokadę Piławy do 24.07.1807. Po pokoju w Tylży (07.07.1807), od lutego 1808 roku, w Fischhausen stacjonował pruski garnizon czasu pokoju. Z powodu nieurodzaju i wyczerpania zapasów żywności oddziały te opuściły miasto w styczniu 1809 r. W czerwcu 1811 roku rozpoczęto ochronę wybrzeża bałtyckiego przed przemytem towarów angielskich. Zaangażowano w nią 5000 żołnierzy, z których w Fischhausen zakwaterowano trzy kompanie majora von Bülowa. Skonfiskowane towary składowano na terenie zamku Fischhausen, skąd wysyłano je do Królewca.
Ponieważ Francuzi dobrze płacili za działania celne, Fischhausen na tej fali nieco poprawił swoje położenie gospodarcze.
Wojska francuskie jeszcze dwukrotnie przeszły przez Fischhausen: 15.06.1812 stanęło tu 1671 żołnierzy w drodze ku granicy rosyjskiej, a 3–5 stycznia 1813 r. wycofujący się Francuzi przeszli w przeciwnym kierunku. Łącznie od początku kampanii rosyjskiej przez Fischhausen przeszło około 16 000 żołnierzy armii napoleońskiej, co było dla mieszczan bardzo rujnujące. Za wojskami francuskimi podążyli Rosjanie: 7 stycznia 1813 r. do miasta wkroczyły oddziały ryskiego pułku dragonów von Pahlena, które mieszczanie powitali odświętną iluminacją; wojska te zmusiły do kapitulacji pruski garnizon, formalnie wciąż sprzymierzony z Napoleonem. 09.01.1813 do miasta weszły dwie sotnie kozackie. A 22.01.1813 do Fischhausen przybył komendant korpusu oblężniczego generał Gorbancow. Wojska opuściły Fischhausen dopiero po kapitulacji Piławy 08.02.1813. Na tym jednak „powinności wojskowe” Fischhausen się nie skończyły. Zgodnie z reformami we wrześniu 1813 r. utworzono z miejscowej ludności batalion Landsturmu liczący 50 kawalerzystów i 72 piechurów, który co tydzień odbywał ćwiczenia. Rok 1814 był kolejnym rokiem nieurodzaju, a w mieście okresowo stacjonowały wojska rosyjsko-pruskie, maszerujące na zachód i wracające do domu.
Pocztówka z Fischhausen (koniec XIX w.).
W 1818 roku Fischhausen stał się siedzibą nowo utworzonego powiatu (Kreis) Fischhausen. Przy tym na terenie dzisiejszego Primorska do 1928 r. istniały dwie jednostki administracyjne: miasto Fischhausen i obszar dworski (Gutsbezirk) Domena Fischhausen / Domäne Fischhausen. W 1831 roku niedaleko Fischhausen postawiono krzyż w miejscu śmierci św. Wojciecha.
Karuzela na lodzie Zalewu Wiślanego.
11.09.1865 oddano do użytku linię kolejową Królewiec–Piława, na której w Fischhausen otwarto dworzec. W 1871 r. w mieście Fischhausen były 172 domy mieszkalne. W 1884 roku zbudowano kolejną odnogę kolejową z Fischhausen do Palmnicken. Na potrzeby lokalnych przewozów towarowych i pasażerskich w 1900 roku zbudowano kolej wąskotorową Fischhausen — dworzec Marienhof / Bahnhof Marienhof (Pierieslawskoje-Zapadnoje). W 1939 roku, w związku z połączeniem powiatów Królewiec i Fischhausen w jeden powiat Samland, Fischhausen utracił status siedziby powiatu.
Przed II wojną światową w Fischhausen istniały ratusz, powiatowe instytucje sądowe, administracyjne i finansowe, szpital, dom starców, szkoły, dwie cegielnie, mleczarnia, elektrownia, młyny, tartaki, zakład przetwórstwa rybnego, rzeźnia oraz różne towarzystwa sportowe i kulturalne.
17.04.1945 Fischhausen został zdobyty przez wojska Armii Czerwonej. Walki o miasto były zacięte i trwały dwie doby. Główne wydarzenia przypadły na noc z 16 na 17 kwietnia, kiedy o miasto walczyły 126 Dywizja Strzelecka 43 Armii i oddziały 113 Korpusu Strzeleckiego 39 Armii przy wsparciu z powietrza samolotów 1 i 3 Armii Lotniczej. W wyniku walk miasto zostało znacznie zniszczone, szczególnie ucierpiała jego centralna część. Zniszczone zostały budynki na terenie zamku Fischhausen, w tym dom dzierżawcy domeny.
07.09.1946 Fischhausen przemianowano na Primorsk. Wtedy też utworzono rejon primorski, którego ośrodkiem został Primorsk.
Willa Porr. Do jedynego zabytku miasta nie sposób się dostać.
25.07.1947 siedzibę rejonu przeniesiono do Zielenogradska. Primorsk do 1963 r. należał do rejonu primorskiego, w latach 1963–94 do okręgu miejskiego Swietłyj, w latach 1994–2008 do okręgu miejskiego Bałtijsk. W 2005 roku Primorsk stał się osiedlem typu miejskiego. W 2008 roku wszedł w skład nowo utworzonego rejonu bałtijskiego, odzyskując status miasta.
W latach 1946–47 do Primorska przybyli przesiedleńcy z obwodów kurskiego, smoleńskiego, riazańskiego, gorkowskiego i briańskiego. Centrum miasta było mocno zniszczone, przez co zasób mieszkaniowy w porównaniu z przedwojennym Fischhausen gwałtownie się zmniejszył. Obszar miasta poszerzono o przyległe osady i strefy przemysłowe, lecz budynków i tak brakowało. 01.09.1946 rozpoczęła działalność szkoła podstawowa. Jako miejsce imprez kulturalnych i masowych służył otwarty w centrum miasta dom oficera. W latach 50. zbudowano nowy budynek dworca. W 1953 roku w Primorsku otwarto bibliotekę. Działające przed wojną tartak i cegielnia nie zostały już odbudowane. W 1958 roku w Primorsku otwarto zakład radiotechniczny Floty Bałtyckiej, który w istocie był warsztatem naprawczym.
Bliskość Bałtijska i Swietłego sprawiła, że w mieście nie rozwijały się przemysł ani usługi — mieszkańcy Primorska dojeżdżali do pracy do sąsiednich miast i tam oraz do Kaliningradu jeździli na poważniejsze zakupy.
W samym mieście działało natomiast kilka brygad zajmujących się połowem ryb w Zalewie Wiślanym. Ludność zaopatrywana była głównie przez sieć handlu wojskowego i spółdzielczego. W ówczesnym Primorsku była jedna apteka i szpital na 10 łóżek. W 1965 roku szpital zamknięto, a w 1967 r. otwarto go ponownie jako przychodnię, która w 1968 roku stała się ambulatorium z trzema lekarzami. Ponadto na skraju Primorska, w dawnej willi Porr, w latach 1952–2011 działał szpital wojskowy, którego personel w razie potrzeby udzielał pomocy medycznej także cywilom.
W 1987 roku resortowy zasób mieszkaniowy przekazano radzie miejskiej. Na przełomie XX i XXI w. zbudowano w mieście 15 domów dwupiętrowych i pięć pięciopiętrowych. W 1994 roku wzniesiono nowy budynek administracji miasta, a w 1996 r. — budynek przedszkola. Obecnie w Primorsku działają szkoła średnia, dziecięca szkoła artystyczna, przedszkole i punkt felczersko-położniczy. Zakład remontowy środków łączności Floty Bałtyckiej jest faktycznie przedsiębiorstwem miastotwórczym. Primorsk należy do miast Rosji o najmniejszej liczbie ludności; w różnych latach zajmował w tym rankingu miejsca od 7 do 13.
Zabytki: ruiny zamku biskupiego (1266), wieża ciśnień (1914), kolejowa wieża ciśnień (1900), pomnik na mogile zbiorowej żołnierzy radzieckich (1955, 2406 osób), niemiecki cmentarz wojenny (1600 osób, odtw. 1996), pomnik poległych w I wojnie światowej (1923, odtw. 1996), willa Porr (pocz. XX w.), most urzędowy (Amtsbrücke), znak upamiętniający wojnę (2011).
Liczba ludności: 1772 – 1100, 1867 – 2431, 1871 – 2463, 1880 – 2562, 1899 – 3131, 1910 – 2613, 1925 – 3414, 1933 – 3492, 1939 – 3879, 1946 – 195, 1947 – 600, 1959 – 2049, 1970 – 1730, 1979 – 1706, 1989 – 1792, 1996 – 2000, 2002 – 2150, 2005 – 2100, 2010 – 1956, 2012 – 1950 mieszkańców.
Informacje dodatkowe
Domena Fischhausen. Domena Fischhausen powstała w 1525 roku przy sekularyzacji zakonu krzyżackiego i była samodzielną jednostką administracyjną do 1928 r., kiedy połączono ją z miastem Fischhausen.
W XIX w. domena Fischhausen tworzyła jednoimienny obszar dworski w powiecie Fischhausen. Obszar dworski nazywano też niekiedy Zamek Fischhausen / Fischhausen, Schloß. Na początku XIX w. na terenie zamku zbudowano dom dzierżawcy domeny z parkiem. Domena Fischhausen należała do parafii Fischhausen. W skład obszaru dworskiego, poza samym zamkiem, wchodziły: majątek Alt Neuhäuser / Alt Neuhäuser (54°41'26'' N 19°55'19'' E), majątek Schäferei / Schäferei (Miecznikowo, 54°41'05'' N 19°55'54'' E), majątek Waldkrug / Gut Waldkrug (Miecznikowo, 54°41'17'' N 19°55'59'' E), majątek Neuendorf / Neuendorf (Diwnoje), folwark Fischhausen / Vorwerk Fischhausen (Primorsk, część), folwark Milchbude / Milchbude (54°42'54'' N 20°03'25'' E), folwark Schäferhof / Schäferhof (54°44'44'' N 20°00'38'' E), dworzec Neuhäuser / Bahnhof Neuhäuser (stacja Miecznikowo) oraz dom dozorcy szosy / Chausseehaus (54°41'23'' N 19°56'10'' E). 13.04.1874 obszar dworski Domena Fischhausen włączono do utworzonego wówczas okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Domena Fischhausen. Pierwszym zarządcą okręgu urzędowego w latach 1874–92 został radca urzędu (Amtsrat) Wien / Wien, mieszkający w zamku Fischhausen. Był on też jedynym z zarządców, który mieszkał w samej domenie. Od domeny okresowo „odszczypywano” niewielkie działki ziemi, głównie na rzecz miasta Fischhausen. 24.03.1890 obszar dworski utracił znaczną część posiadłości pod Piławą — majątek Neuhäuser (Miecznikowo), Schäferei (Miecznikowo, część), Waldkrug (Miecznikowo, część) i dworzec Neuhäuser (stacja Miecznikowo) połączono w samodzielną gminę wiejską. 31.01.1900 z obszaru dworskiego Domena Fischhausen wydzielono jako samodzielny obszar dworski majątek Neuendorf (Diwnoje). 30.03.1901 do gminy Neuhäuser (Diwnoje) przeszedł z obszaru dworskiego Domena Fischhausen dom dozorcy szosy. Za to 19.06.1902 w skład obszaru dworskiego Domena Fischhausen włączono zamek Lochstädt / Lochstädt (Miecznikowo, część) wraz z przyległymi terenami. Lecz już 15.01.1904 nabytek ten przeniesiono do leśnego obszaru dworskiego Kobbelbude / Kobbelbude, Forst z administracją w nadleśnictwie Kobbelbude / Oberförsterei Kobbelbude (Bobrowo). W ten sposób w składzie obszaru dworskiego Domena Fischhausen pozostał tylko sam majątek oraz folwarki Fischhausen, Schäferhof i Milchbude. 30.09.1928 obszar dworski Fischhausen zniesiono i przyłączono do gminy miejskiej Fischhausen.
Okręg urzędowy Domena Fischhausen. 13.04.1874 w powiecie Fischhausen utworzono okręg urzędowy nr 3 Domena Fischhausen, w skład którego weszły trzy gminy wiejskie: Dargen / Dargen (Łunino), Littausdorf / Littausdorf (Zorino), Legehnen / Legehnen (Popowka) oraz trzy obszary dworskie: Domena Fischhausen (Primorsk, część), Gaffken / Gaffken (Parusnoje) i Osterau / Osterau (Osietrowo). 31.12.1900 z obszaru dworskiego Domena Fischhausen wydzielono obszar dworski Neuendorf / Neuendorf (Diwnoje), który należał do okręgu urzędowego Domena Fischhausen. 29.04.1912 do okręgu urzędowego Domena Fischhausen przeszedł z okręgu urzędowego Gauten / Gauten (Putiłowo) obszar dworski Nöpkeim / Nöpkeim (54°47'10'' N 20°02'03'' E). W ten sposób okręg urzędowy Domena Fischhausen składał się z trzech gmin wiejskich: Dargen (Łunino), Littausdorf (Zorino), Legehnen (Popowka) i pięciu obszarów dworskich: Domena Fischhausen (Primorsk, część), Gaffken (Parusnoje), Neuendorf (Diwnoje), Nöpkeim i Osterau (Osietrowo).
30.09.1928 obszary dworskie Domena Fischhausen (Primorsk, część) i Neuendorf (Diwnoje) zniesiono i przyłączono do gminy miejskiej Fischhausen (Primorsk). Wówczas też obszary dworskie Gaffken (Parusnoje), Nöpkeim i Osterau (Osietrowo) połączono w nową gminę wiejską Gaffken. 23.04.1930 gminy Gaffken (Parusnoje) i Dargen (Łunino) przeszły do okręgu urzędowego Tenkitten / Tenkitten (Bieriegowoje), a okręg urzędowy Domena Fischhausen zniesiono.
Liczba ludności obszaru dworskiego Domena Fischhausen: 1867 – 377, 1871 – 377, 1905 – 216, 1910 – 185 mieszkańców.
Struktura ludności Fischhausen w 1871: chrześcijanie ewangelicy – 2365, katolicy – 19, pozostali chrześcijanie – 36, żydzi – 43, dzieci do lat 10 – 614, umiejący czytać i pisać 1524 (84%), niewidomi – 2, głuchoniemi – 4, chorzy psychicznie – 4.
Struktura ludności domeny Fischhausen w 1871: chrześcijanie ewangelicy – 374, pozostali chrześcijanie (poza katolikami) – 3, dzieci do lat 10 – 94, umiejący czytać i pisać – 220 (78%).
Liczba ludności folwarku Fischhausen: 1905 – 149 mieszkańców.
Liczba ludności majątku Alt Neuhäuser: 1905 – 6 mieszkańców.
Liczba ludności majątku Schäferei: 1905 – 64 mieszkańców.
Liczba ludności majątku Waldkrug: 1905 – 33 mieszkańców.
Liczba ludności folwarku Milchbude: 1905 – 3 mieszkańców.
Liczba ludności folwarku Schäferhof: 1905 – 11 mieszkańców.
Liczba ludności dworca Neuhäuser: 1905 – 13 mieszkańców.
Liczba ludności domu dozorcy szosy: 1905 – 4 mieszkańców.
Skład parafii Fischhausen: Bludau / Bludau (Kostrowo), Bruch / Bruch (54°45'32'' N 20°05'15'' E), Dargen / Dargen (Łunino), Fischhausen (Primorsk), Forken / Forken (Podorożnoje), Geidau / Geidau (Prozorowo), Kallen / Kallen (Cwietnoje), Karlshof / Karlshof (Czeriomuchino), Kasperhöfen / Kasperhöfen (Dorożnoje), Kobbelbude / Kobbelbude (Bobrowo), Milchbude / Milchbude (54°42'54'' N 20°03'25'' E), Littausdorf / Littausdorf (Zorino), Neuendorf / Neuendorf (Diwnoje), Sanglienen / Sanglienen (Chmielowka), Schäferhof / Schäferhof (54°44'44'' N 20°00'38'' E), Wischrodt / Wischrodt (Kryłowka).
1 W czasach zakonu krzyżackiego zasadźcami (lokatorami) nazywano entuzjastów, którzy zgłaszali się do założenia osady na zlecenie władz zakonnych. Zasadźcy wyznaczano granice terenu i nadawano określone przywileje, prawa i obowiązki, po czym werbował on osadników (głównie w Niemczech), zakładał jedną lub kilka osad i stawał się na podległym mu obszarze dożywotnim sołtysem (Schulze) z prawem dziedzicznego przekazywania urzędu.
Zdjęcia współczesne: Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
