Okolice Jantarnego były zamieszkane przez ludzi od dawien dawna, o czym świadczy znajdujące się nieopodal pruskie grodzisko Palmnicken. W okolicach osiedla odkryto także kilka przedkrzyżackich umocnień ziemnych, nazywanych „szańcami szwedzkimi” / Schwedenschanze, które w rzeczywistości nie mają ze Szwedami nic wspólnego.
Palmnicken wzmiankowane jest w dokumentach od 1389 roku jako Palweninken, co wskazuje na pochodzenie tego toponimu od pruskiego słowa „palwe” / Palwe — „pustkowie”. Do 1491 roku nazwa przekształciła się w Palmeninken, a jeszcze później w Palminken.
Widok na Palmnicken z lotu ptaka.
Na początku XVII wieku z polecenia elektora brandenburskiego i księcia pruskiego Jerzego Wilhelma na górze Palmnicken wzniesiono zameczek myśliwski, przy budowie którego wykorzystano głazy z fundamentów twierdzy Germau.
Stara kopalnia odkrywkowa, w miejscu której znajduje się teraz jezioro Siniawińskie.
W 1654 roku osada Palmnicken liczyła cztery gospodarstwa. Około 1690 roku do zameczku myśliwskiego Palmnicken przeniesiono z Germau zarząd wybrzeża i więzienie dla nielegalnych poszukiwaczy bursztynu.
W 1703 roku w zamku przebywał król Fryderyk I, który polecił przywrócić zamek i otaczające go tereny do dawnego przeznaczenia — królewskich polowań. Od 1722 roku Palmnicken należało do urzędu głównego Fischhausen / Fischhausen (Primorsk) w powiecie Schaaken / Schaaken (Niekrasowo).
Zameczek myśliwski zgodnie z poleceniem króla przebudowano na początku XVIII wieku, jednak do 1781 roku, jak wynika ze sprawozdania, budowla znów popadła w ruinę.
Rok wcześniej zamek przekazano do użytku służbowego nadzorcy wybrzeża. W 1785 roku majątek Palmnicken liczył 12 gospodarstw domowych. Pod koniec XVIII wieku w pobliżu Palmnicken podjęto pierwsze nieudane próby wydobywania bursztynu metodą podziemną.
W XIX wieku Palmnicken było majątkiem państwowym w powiecie Fischhausen / Fischhausen (Primorsk). W 1828 roku zbudowano w majątku dom zarządcy. W 1849 roku zameczek myśliwski w Palmnicken wykupił niejaki Gustav Theodor Stein / Stein, który przeprowadził jego kolejną odbudowę. Działalność gospodarcza Steina sprowadzała się do typowych dla Prus Wschodnich wiejskich interesów: otworzył browar w Palmnicken, a przy okolicznych drogach zbudował karczmy.
Przemysłowiec bursztynowy Moritz Becker.
W 1858 roku w Memel / Memel (Kłajpeda, Litwa) założono spółkę „Stantien und Becker” / „Stantien & Becker”, której współwłaścicielem był Moritz Becker (1830–1901). Spółka zajmowała się wydobyciem kopalin, zwracając szczególną uwagę na bursztyn.
Hotel „Schloss” zbudowano w miejscu rezydencji Moritza Beckera i z zewnątrz jest jej kopią.
Początkowo spółka wydobywała bursztyn w Zalewie Kurońskim przy wsi Schwarzort / Schwarzort (Juodkrantė, Litwa), ale wydobycie przemysłowe (od 17 do 75 ton bursztynu w różnych latach) wiązało się tam ze znacznymi kosztami wynagrodzeń dla prawie 1000 robotników oraz utrzymania w sprawności urządzeń mechanicznych, infrastruktury portowej i floty technicznej. Pod koniec lat 60. XIX wieku kierownictwo spółki zwróciło uwagę na wybrzeże przy Palmnicken jako na obiecujące miejsce wydobycia bursztynu.
W 1870 roku Becker nabył zamek Palmnicken, zburzył starą budowlę, a na jej fundamentach zbudował „Schloss-Hotel”, przeznaczony do zakwaterowania kierownictwa i gości przedsiębiorstwa. Wokół hotelu założono park (noszący obecnie imię Beckera).
Do 1871 roku Becker stał się jedynym właścicielem spółki i zaczął wykupywać chłopskie działki w okolicach Palmnicken, oferując za nie wysoką cenę.
13.06.1874 majątek Palmnicken włączono do utworzonego okręgu urzędowego Palmnicken ze statusem obszaru dworskiego. W rzeczywistości jednak obszar dworski Palmnicken utworzono dopiero 26.05.1899. W skład obszaru dworskiego Palmnicken, oprócz samego majątku Palmnicken, weszły także folwarki Dorbnicken / Dorbnicken (Krasnolesje), Heiligenkreutz / Heiligenkreutz (Krasnotorowka) i Warschken / Warschken (Wierszkowo). Mieszkańcy Palmnicken zajmowali stanowisko zarządcy okręgu urzędowego w latach 1907–23 (królewski nadradca górniczy Jacobson / Jacobson), 1923–43 (nadradca górniczy Bellmann / Bellmann) i 1943–45 (burmistrz Palmnicken, nazwisko wymaga sprawdzenia).
Elektryczne serce kopalni bursztynu.
20.05.1875 spółka Beckera otrzymała oficjalne zezwolenie na przemysłowe wydobycie bursztynu przy Palmnicken (na północ od wsi Kraxtepellen).
Wydobycie bursztynu.
Ponuro sławna kopalnia „Anna”.
Początkowo Becker próbował wydobywać bursztyn, korzystając z pracy zrzeszonych kopaczy i nurków. Ci ostatni w 1881 roku wydobyli 14 ton bursztynu, ale wyniki te Moritza Beckera nie zadowalały. Otwarto kopalnie „Anna” (1883) i „Henriette” (tę ostatnią zamknięto w 1896 roku z powodu niskiej rentowności). Dzięki nim wydobycie bursztynu wzrosło ponad 10-krotnie, osiągając w pierwszym roku 85 ton, a w szczytowym okresie — 400 ton rocznie.
W 1883 roku spółkę Beckera, zatrudniającą 2000 pracowników, uznano za największe przedsiębiorstwo w Prusach Wschodnich. 16.04.1884 otwarto linię kolejową Fischhausen – Palmnicken (Primorsk – Jantarnyj), która stała się częścią Wschodniopruskiej Kolei Południowej (Ostpreußische Südbahn).
Zbudowano na niej dworzec w Palmnicken. W 1892 roku w Palmnicken zbudowano kościół, który początkowo był filią parafii Germau (Russkoje). Dopiero w 1906 roku parafia w Palmnicken stała się samodzielna. Do nowej parafii przeszły okoliczne miejscowości, należące wcześniej do parafii Germau (Russkoje) i Heiligenkreutz (Krasnotorowka).
Róg Alei Lipowej i ulicy Dworcowej (skrzyżowanie ulic Sowieckiej i Kolejowej).
W 1899 roku spółce „Stantien und Becker” wygasła umowa dzierżawy ziemi i państwo wykupiło majątek spółki Beckera, w tym kopalnie i „Schloss-Hotel”.
Pomnik poległych w I wojnie światowej (u góry) i kamień pamiątkowy ku czci pokoju wersalskiego.
W latach 1900–02 do obszaru dworskiego Palmnicken przyłączono obszar dworski Heiligenkreutz / Heiligenkreutz (Krasnotorowka). W 1913 roku otwarto odkrywkową kopalnię bursztynu „Walter”, w której od razu zaczęto wydobywać po 50 ton bursztynu rocznie. Kopalnię „Anna” zamknięto w 1924 roku, gdy wydobycie bursztynu w niej spadło i produkcja stała się nierentowna.
30.09.1928 obszar dworski Palmnicken zlikwidowano. Samo Palmnicken (wraz z również zlikwidowanymi gminami wiejskimi Bardau (Gordowo) i Kraxtepellen (Jantarnyj, część)) utworzyło nową gminę wiejską Palmnicken. Należące do obszaru dworskiego folwarki Warschken (Wierszkowo) i Heiligenkreutz (Krasnotorowka) przeszły odpowiednio do gmin wiejskich Sorgenau / Sorgenau (Pokrowskoje) i Wangnicken / Wangnicken (Jantarowka).
04.10.1936 oddano do eksploatacji linię kolejową z Palmnicken do Groß Dirschkeim / Groß Dirschkeim (Donskoje). W 1937 roku w kopalni „Walter” wydobyto rekordowe 850 ton bursztynu.
Przy wydobyciu bursztynu pracowało 700 osób. W 1945 roku linię kolejową do Groß Dirschkeim (Donskoje) przedłużono do Georgenswalde / Georgenswalde (Otradnoje), gdzie połączyła się z Koleją Sambijską / Samlandbahn, którą można było dojechać do Królewca.
Granica między Palmnicken a Kraxtepellen.
31 stycznia – 1 lutego 1945 roku, po tak zwanym „marszu śmierci”, przy opuszczonej kopalni „Anna” rozstrzelano więźniów obozów koncentracyjnych.
Współczesna kopalnia odkrywkowa. Same tylko rozpoznane zasoby bursztynu wystarczą tu jeszcze na 300 lat wydobycia.
Cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej (kościół w Palmnicken).
Dokładna liczba rozstrzelanych nie jest znana. Początkowo uważano, że zabito około dwóch tysięcy osób. Później badacze podawali liczbę 4,6 tysiąca, a nawet do siedmiu tysięcy
15.04.1945 do godziny 17.00 żołnierze 115. Dywizji Strzeleckiej (gen. mjr A.P. Blinow, 1900-74) ze 103. Korpusu Strzeleckiego 43. Armii wyszli na wybrzeże morskie przy miejscowościach Palmnicken, Sorgenau i Kraxtepellen. Potem rozgorzały walki na podejściach do tych miejscowości, które późnym wieczorem przeszły w walki uliczne. Do końca dnia 15 kwietnia Palmnicken i Kraxtepellen zostały zdobyte przez żołnierzy 292. i 576. Pułku Strzeleckiego 115. Dywizji Strzeleckiej.
Południowe podejścia do Palmnicken wyzwalali żołnierze 325. Dywizji Strzeleckiej (generał major N.Z. Suchoriebrow, 1901-57). Szkody wyrządzone Palmnicken w trakcie działań wojennych były niewielkie.
Do listopada 1946 roku władze rejonowe wystąpiły z propozycją nadania Palmnicken statusu osiedla robotniczego i przemianowania go na Krasnofłotsk lub Krasnofilsk, jednak w części dotyczącej nazwy propozycja ta nie została poparta przez komisję obwodową. 17.06.1947 Palmnicken przemianowano na Jantarnyj, a 25.07.1947 Jantarnemu nadano status osiedla robotniczego w rejonie primorskim (od 1962 roku w rejonie zielenogradskim). Utworzono także Jantarnieńską radę wiejską, w skład której oprócz samego osiedla weszły jeszcze 34 miejscowości.
Południowe obrzeża Palmnicken.
W 1948 roku wznowiono wydobycie bursztynu. Utworzono kombinat nr 9 przy MSW ZSRR. W przedsiębiorstwie pracowało około 600 osób, w większości więźniów. W pierwszym roku wydobyto 127 ton bursztynu.
Taras z widokiem na morze w parku Moritza Beckera.
W parku Moritza Beckera szczególnie pięknie jest o zachodzie słońca.
Oprócz przedsiębiorstwa kształtującego osiedle Jantarnyj zaczęły w nim działać także cegielnia (zamknięta w 1949 roku) i spółdzielnia rzemieślnicza „Trud” (zamknięta w 1950 roku).
W 1953 roku przedsiębiorstwo wydobywające bursztyn wyłączono spod zarządu MSW, otrzymało ono nazwę Kaliningradzki Kombinat Bursztynowy i weszło w skład trustu „Russkije samocwiety”. I od razu, w 1953 roku, wyroby Kombinatu Bursztynowego zaprezentowano na WDNCh ZSRR. W tym samym roku w osiedlu otwarto szpital i przeprowadzono kapitalny remont szkoły.
Po udanych wystawach wyrobów Kombinatu Bursztynowego w NRD i Holandii podjęto decyzję o rozszerzeniu wydobycia i obróbki bursztynu oraz budowie nowych hal produkcyjnych.
W 1957 roku, na potrzeby budowy budynków mieszkalnych i przemysłowych, w Jantarnym ponownie otwarto cegielnię. Ponadto w latach 1960–62 specjalnym rozporządzeniem rządu RFSRR przydzielono środki na zagospodarowanie osiedla. W 1965 roku Jantarnyj przeszedł spod zielenogradzkiej rady miejskiej pod swietłogorską radę miejską. W latach 1969 i 1970 do Rady Najwyższej RFSRR wnoszono wnioski o nadanie osiedlu statusu miasta podległego władzom obwodu, ale oba zostały odrzucone. W 1968 roku w osiedlu otwarto dom towarowy „Jantar”.
Tutejsza bezkresna plaża zachwyca nawet doświadczonych turystów!
W 1970 roku zakończono eksploatację starej kopalni odkrywkowej „Walter”, a niedaleko od niej rozpoczęto eksploatację nowej. „Walter” zaś stopniowo wypełnił się wodami gruntowymi i zamienił się w jezioro Siniawińskie.
Zagospodarowana część plaży, wyróżniona certyfikatem „Błękitnej Flagi”.
Ratownik obserwuje plażę.
W latach 70. XX wieku (nie później niż w 1975 roku) osiedlowej radzie Jantarnego podporządkowano administracyjnie osiedla Pokrowskoje i Siniawino. Do 1975 roku w Jantarnym działały szkoła średnia i wieczorowa, dwa przedszkola, dom kultury, szpital ze stacją pogotowia ratunkowego, dwa punkty medyczne, 13 placówek handlowych. W 1981 roku uruchomiono centralę telefoniczną na 500 numerów. Podstawą przemysłu był, rzecz jasna, Kombinat Bursztynowy, który wydobywał rocznie średnio 700 ton surowca i wytwarzał dwa miliony wyrobów jubilerskich w asortymencie liczącym do 500 pozycji.
W 1990 roku Kombinat Bursztynowy wydobył rekordową ilość bursztynu — ponad 800 ton. W tym samym roku kościół luterański w Palmnicken przekazano wspólnocie prawosławnej w celu urządzenia w nim cerkwi.
Wraz z rozpadem ZSRR i przejściem do gospodarki rynkowej 06.02.1992 w Jantarnym utworzono administrację lokalną i w tym samym roku przyjęto Statut samorządu lokalnego. W 1992 roku zaczęła ukazywać się lokalna gazeta „Jantar”. Utworzony jednak w 1993 roku organ przedstawicielski — osiedlowa Rada Miejska — już w 1994 roku przekształcony został w organ doradczy — zgromadzenie deputowanych ludowych. W 1994 roku terytorium gminy „Osiedle Jantarnyj” stało się częścią gminy „Okręg miejski Swietłogorsk”. W 1993 roku Kombinat Bursztynowy przekształcono w spółkę akcyjną „Russkij jantar” S.A., ale już w 1996 roku sąd uznał prywatyzację za niezgodną z prawem i przedsiębiorstwu przywrócono status przedsiębiorstwa państwowego.
W 2002 roku odbyła się pierwsza akcja upamiętniająca ofiary Holokaustu i rozstrzelanych więźniów nazistowskich obozów w Palmnicken. Od tego czasu uroczystości te odbywają się co roku.
Jeden z wielu przedwojennych domów w centrum osiedla.
W 2004 roku utworzono okręg miejski Jantarnyj. W latach 2004–05 rozpoczęto odnowę historycznych obiektów miejskich: przebudowano szereg przedwojennych budynków, odtworzono dawne zejście do morza, otwarto kawiarnie i hotele.
Nowe osiedle mieszkaniowe „Amberland”.
Promenada na plaży w Jantarnym.
Od 2005 roku w Jantarnym odbywają się turnieje siatkówki plażowej.
W 2008 roku w Jantarnym działały 151 organizacje i 136 przedsiębiorców indywidualnych. Znaczna ich część była związana z bursztynem i sprzedażą wyrobów przemysłu bursztynowego; istniała też produkcja mebli i konstrukcji budowlanych. Po 2005 roku w osiedlu zaczęła się rozwijać infrastruktura turystyczna: na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku w osiedlu były trzy hotele, dwie restauracje, około dziesięciu kawiarni i barów. W 2012 roku w Jantarnym działały szkoła średnia, szpital, dwa przedszkola, dziecięca szkoła artystyczna, dom kultury, biblioteka, kompleks sportowy i dwa boiska. Odnowiono park im. Moritza Beckera. Działają kluby i centra nurkowe, osiedle odwiedzają miłośnicy paralotniarstwa, kitesurfingu i żeglarstwa.
Zabytki: kościół (1892), wieża ciśnień (1920), park (1881), pomnik ofiar „marszu śmierci” (2011), muzeum „Bursztynowy Zamek”, kamienny most dla pieszych.
Liczba ludności osiedla Jantarnyj: 1946 – 11971, 1959 – 4307, 1970 – 4973, 1989 – 4948, 2002 – 5455, 2010 – 5524 mieszkańcy.
1 — w tym ludność niemiecka 450 osób.
Dla informacji
Kraxtepellen wzmiankowane jest w 1540 roku jako Craxtebellen / Craxtebellen. Następnie do 1563 roku nazwa zmieniła się na Craxtepel / Craxtepel. Około 1785 roku wzmiankowane jest jako Kirschpellen / Kirschpellen, później do 1820 roku nosiło nazwę Krispellen / Krispellen.
W XIX wieku Kraxtepellen było wsią, tworzącą od 1818 roku gminę wiejską w powiecie Fischhausen / Fischhausen (Primorsk, od 1939 roku stał się częścią powiatu sambijskiego / Samland). Wieś do 1906 roku należała do parafii Germau / Germau (Russkoje), a od 1906 roku — do nowej parafii Palmnicken (Jantarnyj). W skład gminy wchodziło także przedmieście Pfeffermühle / Pfeffermühle (54°52'58'' N 19°57'13'' E), gdzie pod koniec XIX wieku działał wiatrak. W 1871 roku w Kraxtepellen było 30 domów mieszkalnych, w których mieszkało 59 rodzin i trzech kawalerów. 13.06.1874 gminę wiejską Kraxtepellen włączono do utworzonego okręgu urzędowego Palmnicken. Sołtys gminy Kraxtepellen Hermann Kahlau / Kahlau zajmował stanowisko zarządcy okręgu urzędowego w latach 1892–1907. Pod koniec XIX wieku w skład gminy Kraxtepellen weszła kopalnia bursztynu (od 1899 roku Państwowa Kopalnia Bursztynu / Staatliches Bernstein-Bergwerk). Rzecz w tym, że zarówno sztolnie kopalni „Anna”, jak i później kopalnia odkrywkowa „Walter” znajdowały się na północ od wsi Kraxtepellen. Faktycznie wydobycie bursztynu odbywało się w Kraxtepellen, a Palmnicken zyskało sławę ośrodka wydobycia bursztynu dlatego, że mieściła się w nim dyrekcja i zarząd robót. 30.09.1928 gmina wiejska Kraxtepellen utraciła samodzielność i została połączona z majątkiem Palmnicken i gminą Bardau (Gordowo) w nową gminę wiejską Palmnicken.
Okręg urzędowy Palmnicken. 13.06.1874 w powiecie Fischhausen (Primorsk, w 1939 roku włączony do powiatu sambijskiego / Samland) utworzono okręg urzędowy nr 10 Palmnicken, w którego skład weszły trzy gminy wiejskie: Kraxtepellen / Kraxtepellen (Jantarnyj, część), Lesnicken / Lesnicken (Rakuszino), Sorgenau / Sorgenau (Pokrowskoje) i trzy obszary dworskie: Dorbnicken / Dorbnicken (Krasnolesje), Palmnicken (Jantarnyj), Warschken / Warschken (Wierszkowo). Ściśle mówiąc, Palmnicken w 1874 roku nie było jeszcze obszarem dworskim, status ten otrzymało w 1899 roku, a początkowo weszło do okręgu urzędowego „na prawach obszaru dworskiego”. Do 1883 roku do okręgu urzędowego Palmnicken weszła jeszcze jedna gmina wiejska — Bardau / Bardau (Gordowo). 26.05.1899 obszary dworskie Dorbnicken (Krasnolesje) i Warschken (Wierszkowo) zlikwidowano, a majątki weszły w skład obszaru dworskiego Palmnicken jako folwarki. 06.07.1901 gmina wiejska Lesnicken (Rakuszino) utraciła samodzielność i została włączona do obszaru dworskiego Nodems / Nodems (Okuniowo) z okręgu urzędowego Gauten / Gauten (Putiłowo). W ten sposób okręg urzędowy Palmnicken składał się z trzech gmin wiejskich: Bardau (Gordowo), Kraxtepellen (Jantarnyj, część) i Sorgenau (Pokrowskoje), a także z części obszaru dworskiego Palmnicken (ponieważ włączony wcześniej do niego obszar dworski Heiligenkreutz / Heiligenkreutz (Krasnotorowka) znajdował się na terytorium okręgu urzędowego Heiligenkreutz).
25.05.1910 do okręgu urzędowego Palmnicken przeszły z okręgu urzędowego Heiligenkreutz (Krasnotorowka) gminy wiejskie Groß Hubnicken / Groß Hubnicken (Siniawino) i Klein Hubnicken / Klein Hubnicken (Klenowoje), a 23.10.1911 ten sam los spotkał gminę wiejską Heiligenkreutz (Krasnotorowka). 30.09.1928 gminy wiejskie Bardau (Gordowo), Kraxtepellen (Jantarnyj, część) i część obszaru dworskiego Palmnicken (w postaci samego majątku) przekształcono w nową gminę wiejską Palmnicken. W rezultacie okręg urzędowy Palmnicken składał się z czterech gmin wiejskich: Groß Hubnicken (Siniawino), Klein Hubnicken (Klenowoje), Palmnicken (Jantarnyj) i Sorgenau (Pokrowskoje). Ostatnia zmiana w jego składzie nastąpiła 01.04.1939, gdy gmina Sorgenau (Pokrowskoje) utraciła samodzielność i weszła w skład gminy wiejskiej Palmnicken.
Liczba ludności majątku Palmnicken: 1867 – 233, 1871 – 299, 1885 – 352 mieszkańcy.
Liczba ludności Kraxtepellen: 1867 – 317, 1871 – 339, 1885 – 657, 1905 – 734, 1910 – 922 mieszkańcy.
Liczba ludności obszaru dworskiego i gminy Palmnicken: 1816 – 153, 1831 – 123, 1858 – 258, 1864 – 228, 1867 – 233, 1871 – 299, 1885 – 352, 1905 – 1141, 1910 – 1289, 1925 – 2704, 1933 – 2361, 1939 – 3079.
Struktura ludności Palmnicken w 1871 roku: chrześcijanie ewangelicy – 298, inni chrześcijanie (oprócz katolików) – 1, dzieci do 10 lat – 50, umiejący czytać i pisać – 193 (78%), umysłowo chorzy – 2.
Struktura ludności Kraxtepellen w 1871 roku: wszystkie 339 osób – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do 10 lat – 103, umiejący czytać i pisać – 159 (67%).
Skład parafii Palmnicken w 1907 roku: Bardau / Bardau (Gordowo), Dorbnicken / Dorbnicken (Krasnolesje), Groß Hubnicken / Groß Hubnicken (Siniawino), Klein Hubnicken / Klein Hubnicken (Klenowoje), Kraxtepellen / Kraxtepellen (Jantarnyj, część), Lesnicken / Lesnicken (Rakuszino), Palmnicken (Jantarnyj), Pfeffermühle / Pfeffermühle (54°52'58'' N 19°57'13'' E), Sorgenau / Sorgenau (Pokrowskoje), Państwowa Kopalnia Bursztynu / Staatliches Bernstein-Bergwerk, Warschken / Warschken (Wierszkowo).
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen, bildarchiv-ostpreussen.de, współczesne zdjęcia Michaiła Ogorodnikowa.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
