Kalthof
Kalthof został założony przez zakon krzyżacki jako folwark zakonny. W 1416 roku wzmiankowana jest niewielka huta miedzi obok folwarku. Posiadłości ziemskie Kalthofu rozrosły się aż do samego Targu Rossgarten, ale stopniowo przechodziły na własność przedmieść Rossgarten / Roßgarten (Kaliningrad, rejon ul. Kliniczeskiej) i Neue Sorge (Kaliningrad, rejon ul. Frunzego). Pod koniec XVII wieku właścicielem Kalthofu był komendant fortu Friedrichsburg Johann von Hille (ok. 1609–84). W 1818 roku Kalthof wzmiankowany jest jako majątek z sześcioma gospodarstwami domowymi.
W połowie XIX wieku Kalthof był majątkiem oddawanym w dziedziczną dzierżawę (Erbpachtgut), tworzącym od 1867 roku obszar dworski w powiecie ziemskim Królewiec / Königsberg (od 1939 roku włączonym do powiatu ziemskiego Sambia / Samland).
Kalthof i Devau na mapie Królewca (1796).
Majątek należał do parafii kościoła Altrossgarten / Altroßgärter Kirche w Królewcu. Oprócz samego majątku w skład obszaru dworskiego Kalthof wchodziły także przedmieścia Neuhof (Kaliningrad, rejon ul. Aeroportnej), Borkenhof (Kaliningrad, Wostocznoje), Devau (Kaliningrad, Riżskoje, część), przedmieście Friedrichshof (Kaliningrad, orient. ul. Gagarina 13), Harieshof (Kaliningrad, orient. ul. Kujbyszewa 75), Ludwigshof (Kaliningrad, 54°43'16'' N 20°32'54'' E), Sprind (Kaliningrad, 54°43'00'' N 20°32'50'' E), Tannenhof (Kaliningrad, rejon ul. Jurija Kostikowa), kuźnia, dom dozorcy szosy i młyn (Kaliningrad, 54°43'27'' N 20°32'44'' E). W 1871 roku w obszarze dworskim Kalthof były 24 domy mieszkalne, w których mieszkało 60 rodzin. Przy tym w samym majątku Kalthof znajdowały się cztery domy mieszkalne, również cztery domy stały w Neuhofie, po trzy domy – w folwarkach Devau (Riżskoje, część), Tannenhof i Ludwigshof, dwa domy – w Borkenhofie i jeszcze po jednym domu było w przedmieściach Friedrichshof, Harieshof, w Sprind, w kuźni, w domu dozorcy szosy i przy młynie kalthofskim.
W wyniku reformy administracyjnej z 1874 roku Kalthof podzielono na wieś i majątek Kalthof; pierwsza utworzyła gminę wiejską, a drugi – obszar dworski.
Jednocześnie z obszaru dworskiego wydzielono jako samodzielne majątki Borkenhof, Devau (Kaliningrad, Riżskoje, część), Friedrichshof, Harieshof, Ludwigshof, Sprind i Tannenhof.
30.04.1874 gmina wiejska i obszar dworski Kalthof zostały włączone do utworzonego okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Kalthof.
10.12.1874 posiadłość Harieshof przeszła z gminy wiejskiej Kalthof do obszaru dworskiego Carolinenhof (Kaliningrad, rejon ul. Prażskiej).
W 1879 roku do majątku Kalthof należało 153 ha ziemi, roczny dochód netto majątku wyniósł 4600 marek. Majątek uchodził za niewielki obszarowo (101. miejsce na 143 w powiecie), ale pod względem dochodowości na 1 ha posiadłości zajmował trzecie miejsce w powiecie ziemskim Królewiec.
Zgodnie z nowym rozporządzeniem administracyjnym z 1881 roku obszar dworski Kalthof został zlikwidowany, a majątek i należące do niego folwarki włączono do gminy wiejskiej Kalthof.
Plac i koszary batalionu saperów nr 1 „Książę Radziwiłł” przy ulicy o tej samej nazwie w Kalthofie.
W 1893 roku w Kalthofie rozlokowano dwa bataliony inżynieryjne I Korpusu pruskiego – wschodniopruski batalion saperów nr 1 „Książę Radziwiłł” i sambijski batalion saperów nr 18, dla których na wschodnim skraju Kalthofu zbudowano kompleks koszar, plac ćwiczeń i strzelnicę.
Kalthof na mapie Królewca (1900).
15.01.1900 otwarto wąskotorową (750 mm) linię kolejową Królewiec – Prawten (Łomonosowo). Linia ta przebiegała przez Kalthof, gdzie zbudowano na niej peron.
W 1899 roku właściciel majątku kalthofskiego Berthold Kleist (1848–1925) podarował kościołowi działkę ziemi, a w 1901 roku przeznaczył 70 000 marek na budowę świątyni w Kalthofie. Kościół, budowany w latach 1905–07 z polecenia Kleista, otrzymał imię cesarza Fryderyka III (Kaiser-Friedrich-Gedächtniskirche). Od chwili konsekracji był kościołem „filialnym” w stosunku do Starego Kościoła Rossgarten. A w 1924 roku w Kalthofie utworzono własną parafię.
Oprócz budowy kościoła Berthold Kleist założył niewielki park, który otrzymał nazwę „Park Kalthöfer” (Kalthof Park), a później „Park Kleista” (Kleist Park). W 1905 roku ostatni właściciel majątku Kalthof Berthold Kleist sprzedał go miastu Królewiec, po czym majątek stał się dzielnicą miasta.
Tramwaj na Alei Królewskiej w Kalthofie.
W okresie przedwojennym w Kalthofie działały dwa ważne przedsiębiorstwa: wschodnioniemiecka fabryka chleba (Ostdeutsche Brotfabrik) i znana pracownia organmistrzowska Terletzki-Göbels.
Pomnik saperów poległych w pierwszej wojnie światowej (1914–18) przy ul. Małojarosławskiej.
Devau
Devau po raz pierwszy wzmiankowane jest odrębnie od Kalthofu jako Dewau około 1785 roku. Na wschód od Devau znajdował się poligon kawaleryjski (Der große Exercier Platz), na którym od 1717 roku regularnie odbywały się ćwiczenia kawalerii. 20 lipca 1740 roku Fryderyk II z okazji wstąpienia na tron zamiast koronacji przeprowadził na tym poligonie wielki przegląd wojsk Prus Wschodnich. Później podobne uroczystości odbywały się tu wielokrotnie. 5 czerwca 1798 roku paradę na placu Devau odbierał król Prus Fryderyk Wilhelm III, a w 1808 roku – cesarz Francuzów Napoleon.
W 1785 roku Devau klasyfikowano jako „królewskie karczmy w dziedzicznej dzierżawie” (Königlicher Erbpachtkrug) z położonymi obok podwórzami ogrodowymi, które wykorzystywano również do tzw. „bielenia na trawie”. Polegało ono na tym, że tkaniny (bawełniane i lniane) rozkładano na nadrzecznych łąkach i trzymano wilgotne na słońcu, dopóki nie zniknął charakterystyczny szarożółty kolor płótna (około 3 miesięcy w przypadku bawełny i 6 miesięcy w przypadku lnu). Na takich placach bielono także używane białe rzeczy z bawełny i lnu. Łącznie w Devau w 1785 roku było osiem gospodarstw domowych. Administracyjnie Devau należało do amtu Schaaken (Niekrasowo). Do 1818 roku liczba gospodarstw w Devau zmniejszyła się do trzech.
W 1814 roku w Devau założono browar „Königsberg”.
Budynek dworca lotniczego „Devau” przed przebudową i po niej.
W połowie XIX wieku Devau było folwarkiem majątku Kalthof (zob. wyżej) w powiecie ziemskim Królewiec / Königsberg (od 1939 roku włączonym do powiatu ziemskiego Sambia / Samland).
Devau i Kalthof na mapie Królewca (1944).
Folwark należał do parafii Starego Kościoła Rossgarten / Altroßgärter Kirche w Królewcu. W 1871 roku w folwarku były trzy domy mieszkalne.
W wyniku reformy administracyjnej z 1874 roku Devau wydzielono jako samodzielny majątek, tworzący własny obszar dworski w powiecie ziemskim Królewiec. 30.04.1874 obszar dworski Devau włączono do utworzonego okręgu urzędowego Kalthof (Kaliningrad, Riżskoje, część). Jednak zgodnie z nowym rozporządzeniem administracyjnym z 01.04.1881 Devau ponownie weszło w skład gminy wiejskiej Kalthof.
15.01.1900 otwarto wąskotorową (750 mm) linię kolejową Królewiec – Prawten (Łomonosowo). Linia ta przebiegała przez Devau, gdzie otwarto na niej dworzec.
01.04.1905 Devau wraz z należącymi wcześniej do obszaru dworskiego Kalthof majątkami Borkenhof i Neuhof połączono w nową gminę wiejską Devau.
23.03.1906 w związku z rozwiązaniem okręgu urzędowego Kalthof gmina Devau przeszła do okręgu urzędowego Quednau (Kaliningrad, Siewiernaja Gora). Od tego momentu od gminy Devau regularnie odłączano działki ziemi na rzecz miasta Królewca.
W 1910 roku browar „Königsberg” przekształcono w spółkę akcyjną Browar „Ostmark” / AG Brauerei «Ostmark», której głównymi akcjonariuszami zostali właściciele miejscowych lokali piwnych.
Jeszcze przed pierwszą wojną światową teren poligonu kawaleryjskiego zaczęto wykorzystywać jako lądowisko. W 1921 roku poligon oficjalnie przekazano pod lotnisko. Po tym, jak w tym samym roku według projektu Hannsa Hoppa (1890–1971) wzniesiono na lotnisku Devau budynek dworca lotniczego, „Devau” stało się pierwszym cywilnym portem lotniczym w Europie. Wtedy też na terenie lotniska zbudowano budynek pierwszej na świecie stacjonarnej służby meteorologicznej.
01.05.1922 odbył się pierwszy lot z Devau na trasie Berlin – Królewiec – Moskwa. W 1926 roku zaczęto wykonywać nocny lot do Berlina (pierwsze regularne nocne połączenie lotnicze), a także loty lokalne do Kłajpedy / Memel i Tylży / Tilsit (Sowieck).
Na lotnisku pojawiały się liczne niemieckie i radzieckie sławy swoich czasów, wśród nich Władimir Majakowski oraz Siergiej Jesienin z żoną Isadorą Duncan, lecący tranzytem przez Królewiec na Zachód.
W 1924 roku lotnisko połączono z centrum miasta linią tramwajową. W tym samym roku Devau zaczęło należeć do nowej parafii Kalthof.
31.08.1926 na płycie lotniska „Devau” wylądował słynny lotnik z Tweru Michaił Gromow podczas trzydniowego przelotu samolotem ANT-3 „Proletarij” na trasie Moskwa–Królewiec–Berlin–Paryż–Wiedeń–Moskwa. Dziesięć lat później, 1 listopada 1936 roku, na „Devau” podczas przelotu na paryski salon lotniczy uzupełniał paliwo ANT-25, którego dowódcą był legendarny Walerij Czkałow.
08.03.1927 cała południowa część Devau weszła w skład Królewca, a 16.06.1927 gmina Devau została rozwiązana i w całości włączona do miasta.
W połowie lat 30. XX wieku stary budynek lotniska „Devau” przebudowano według projektu tego samego Hannsa Hoppa, dzięki czemu stał się nowocześniejszy i bardziej funkcjonalny.
W czasie drugiej wojny światowej Kalthof i Devau zostały zbombardowane. Stało się to 27.08.1944 podczas pierwszego nalotu brytyjskich Królewskich Sił Powietrznych. 174 bombowce „Avro 683 Lancaster” zrzuciły bomby na wschodnią część Królewca. Uszkodzenia odniosła infrastruktura lotniska „Devau” i pobliskie kwartały.
Widok na dworzec lotniczy Devau z lotu ptaka.
18.08.1949 decyzją kaliningradzkiego miejskiego komitetu wykonawczego dzielnice Kalthof i Devau przemianowano na osiedle Riżskoje w granicach rejonu Leningradzkiego Kaliningradu.
Ogłoszenie reklamowe w miejscowej gazecie.
Teren osiedla, w odróżnieniu od granic Devau i Kalthofu, leżał tylko po prawej stronie ul. Gagarina, od ul. Małojarosławskiej do osiedla Małoje Isakowo. We wschodniej części osiedla, w dawnych koszarach saperskich, stacjonowały dwie jednostki wojskowe. Browar „Ostmark” kontynuował działalność pod nazwą Kaliningradzki Browar nr 1. Innym ważnym przedsiębiorstwem osiedla Riżskoje była Kaliningradzka Fabryka Dzianin. Na granicy osiedla Riżskoje znajdowała się pętla linii tramwajowej nr 4.
Lotnisko w osiedlu Riżskoje było do 1962 roku powietrzną bramą Kaliningradu. Jednak wraz z pojawieniem się turbośmigłowych An-10 i odrzutowych Tu-124 jego rozmiary i położenie w granicach miasta stały się przeszkodą w dalszym wykorzystywaniu go jako głównego portu lotniczego. W latach 1962–1977 z dawnego lotniska „Devau” wykonywano loty samolotami An-2 do miast obwodu i do Kłajpedy. Od 1977 roku przekształcono je w lotnisko bazowania lotnictwa rolniczego.
W 1986 roku na terenie lotniska „Devau” ulokował się aeroklub sportowy DOSAAF.
W 1988 roku Kaliningradzki Browar nr 1 przemianowano na „Browar Kaliningradzki”, a w 1993 roku przekształcono w spółkę akcyjną z udziałem niemieckiej firmy „AMS Anlagenplanung” z Hamburga – S.A. „Browar Ostmark”. Strona niemiecka przeprowadziła gruntowną modernizację przedsiębiorstwa, rozpoczęto produkcję piwa „Ostmark” w beczkach, butelkach i puszkach aluminiowych. W latach 90. trasa linii tramwajowej nr 9 została zmieniona, jej pętla pokryła się z pętlą tramwaju nr 4, aż w 2008 roku obie linie przeszły do historii.
W odróżnieniu od browaru fabryka dzianin nie przetrwała przejścia do gospodarki rynkowej i faktycznie przestała produkować; jej teren i hale zaczęto wynajmować.
18 sierpnia 2019 roku na płycie lotniska „Devau” uroczyście obchodzono jego stulecie.
Od 1998 roku obrzeża lotniska „Devau” zaczęto z obejściem prawa zabudowywać niskimi domami. Następca DOSAAF – ROSTO – i społeczeństwo próbowali uratować „Devau” jako czynne lotnisko, jednak mimo wyroków sądowych sytuacja rozwijała się według najgorszego dla zwolenników zachowania scenariusza.
Makieta lotniska Devau w Muzeum Architektury i Historii „Königsberg” w Zielenogradsku.
Na rok 2001 przypadł szczyt produkcji miejscowego browaru – ok. 10 mln dal (w czasach radzieckich zakład produkował do 1,6 mln dal w latach 70. i do 1,3 mln dal w latach 80.), jednak pogoń za liczbami prowadziła do spadku jakości wyrobów, które przestały cieszyć się popytem. Piwo zakładu, którego właścicielem była w tym czasie amerykańska firma The Detroit Brewing Co za pośrednictwem spółki „Kompania PIT” sp. z o.o., stało się symbolem taniego alkoholowego surogatu. Reputacji zakładu nie uratowała też jego sprzedaż w 2005 roku firmie Heineken.
W 2007 roku kompleksowi budowli lotniska „Devau” nadano status obiektu dziedzictwa kulturowego. W 2012 roku w bezpośrednim sąsiedztwie pasa startowego lotniska rozpoczęto deweloperską budowę osiedla niskich domów, którą wstrzymano wyrokiem sądu, co doprowadziło do pojawienia się „oszukanych nabywców mieszkań”. Aby rozwiązać powstały problem, władze obwodu zaczęły podejmować starania o odebranie lotnisku statusu czynnego obiektu infrastruktury lotniczej...
Zabytki: lotnisko „Devau”, kompleks koszar w Kalthofie (XIX w.), pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej żołnierzy batalionu saperów przy ul. Małojarosławskiej.
Dynamika liczby ludności Kalthofu: 1818 – 20, 1871 – 58, 1905 – 807 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności obszaru dworskiego i gminy Kalthof: 1867 – 354, 1871 – 311, 1885 – 540, 1905 – 2020 mieszkańców.
Struktura ludności obszaru dworskiego Kalthof w 1871 roku: chrześcijanie ewangelicy – 301, katolicy – 10, dzieci do 10 lat – 69, umiejący czytać i pisać – 183 (77%), obłąkani – 3.
Dynamika liczby ludności Devau: 1818 – 38, 1871 – 40, 1905 – 61 mieszkańców.
Liczba ludności gminy Devau: 1905 – 182 mieszkańców.
Okręg urzędowy Kalthof
30.04.1874 w powiecie ziemskim Królewiec utworzono okręg urzędowy nr 19 Kalthof, w którego skład weszły gmina wiejska Kalthof (Riżskoje, część) i pięć obszarów dworskich: Carolinenhof (Kaliningrad, rejon ul. Prażskiej), Devau (Riżskoje, część), Friedrichshof (Kaliningrad, orient. ul. Gagarina 13), Kalthof (Riżskoje, część), Ludwigshof (Kaliningrad, 54°43'16'' N 20°32'54'' E). Ponadto do okręgu urzędowego Kalthof włączono jeszcze sześć jednostek o statusie zrównanym z obszarem dworskim: majątek Borkenhof (Kaliningrad, Wostocznoje), poligon Exerzierplatz (lotnisko Devau), Harieshof (Kaliningrad, orient. ul. Kujbyszewa 75), Löbenichtscher Zigelhof (Kaliningrad, rejon ulic Newskiego i Dadajewa), Sprind (Kaliningrad, 54°43'00'' N 20°32'50'' E) i Tannenhof (Kaliningrad, rejon ul. Jurija Kostikowa). W kolejnych latach nastąpiło jednak przyłączenie obszaru dworskiego Kalthof do gminy wiejskiej Kalthof, a Harieshofu do obszaru dworskiego Carolinenhof. Ponadto do gminy Kalthof weszły należące wcześniej do obszaru dworskiego Kalthof folwarki. Do 1883 roku skład okręgu urzędowego Kalthof wyglądał następująco: gmina wiejska Kalthof (Riżskoje) i dwa obszary dworskie: Carolinenhof (Kaliningrad, rejon ul. Prażskiej) i Löbenichtscher Zigelhof (rejon ulic Newskiego i Dadajewa). Oprócz tego do okręgu należał Exerzierplatz (lotnisko Devau). 22.12.1885 władze wojskowe wykupiły tereny obszaru dworskiego Carolinenhof (Kaliningrad, rejon ul. Prażskiej) położone w pobliżu wałów Królewca. 01.04.1905 główna część gminy wiejskiej Kalthof (oprócz majątku Devau i folwarków Borkenhof i Neuhof) weszła w skład miasta Królewca. Devau (Riżskoje, część), Borkenhof (Wostocznoje) i Neuhof (rejon ul. Aeroportnej), a także Löbenichtscher Zigelhof (Kaliningrad, rejon ulic Newskiego i Dadajewa) utworzyły nową gminę wiejską Devau. 29.03.1906 gmina wiejska Devau przeszła do okręgu urzędowego Quednau (Kaliningrad, Siewiernaja Gora), a okręg urzędowy Kalthof zniesiono.
E p i l o g
Liczne cmentarze miejskie znajdujące się na terenie Kalthofu zostały na przełomie XX i XXI wieku zabudowane domami mieszkalnymi. Park Kalthöfer został w połowie wycięty na początku XXI wieku podczas budowy osiedla „Bukowaja Roszcza”. Miejscowy browar zamknięto 31.12.2016. Jego teren oddano w dzierżawę. Kaliningradzką Fabrykę Dzianin również ostatecznie zlikwidowano w 2018 roku. Ostatni start samolotu z lotniska „Devau” odbył się w 2019 roku.
Wspaniały kasztanowiec przy ulicy Małojarosławskiej mógłby być symbolem dzielnicy, ale i jego „troskliwie” ścięto.
Współczesne zdjęcia: Michaił Ogorodnikow.
– – – – – – – – –
W latach 2012–2014 w „Pregoli”, dodatku artystycznym do „Almanachu Bałtyckiego”,
opublikowano przekład książki królewieckich autorów – doktora Richarda Armstedta, profesora Gimnazjum Altstadtu, i doktora Richarda Fischera, starszego nauczyciela Gimnazjum Kneiphofu – „Krajoznawstwo królewieckie” („Heimatkunde von Königsberg i. Pr.”, 1895, Kommissionsverlag von Wilhelm Koch, Königsberg), wykonany przez nieznanego tłumacza. Pomysł publikacji wyszedł od Igora Władimirowicza Afonina. Tekst opracowali i opatrzyli objaśnieniami Aleksiej Borisowicz Gubin i Igor Fiodorowicz Awtuchow. Był w tej książce osobny rozdział o peryferiach Królewca, w którym znajduje się fragment o zabytkach Kalthofu. Po znacznej redakcji przedstawiamy go Państwu jako uzupełnienie tekstu Aleksieja Jewgienjewicza Pietruszyna.
– – – – – – – – –
Peryferie Królewca
Polna ścieżka prowadzi nas obok cmentarza szpitala Löbenicht (Löbenichtschen Hospitalkirchhof) na płaskowyż, do dawnego miejsca rozrywki „Bzowy Młyn” (Vergnügungsort Fliedermühle), gdzie obecnie znajduje się strzelnica garnizonowa i duży plac ćwiczeń. Stoją tu też baraki zbudowane w 1870 roku na tzw. Małym Placu Ćwiczeń (Kleiner Exerzierplatz) dla francuskich jeńców wojennych. Później baraki przekazano lazaretowi garnizonowemu (Garnisonlazarett), obecnie mieszczą się w nich koszary.
(Ta część miasta między Prospektem Moskiewskim a ulicą Jurija Gagarina jest obecnie częściowo zabudowana nowymi domami, jedynie na niewielkim obszarze pozostały budowle fortyfikacyjne, używane dawniej do celów szkoleniowych. W miejscu cmentarza w latach 70. zaczęto budować ogromny Dom Kultury dla pracowników przemysłu celulozowego. Potem budowę porzucono i dopiero do 2010 roku niedokończony dom kultury przekształcono w centrum handlowe „City” przy Prospekcie Moskiewskim – przyp. red.)
Widok z Kalthofu na Bramę Królewską w jej pierwotnym wyglądzie.
Przez miejsce rozrywki Sprind (Sprind, rejon skrzyżowania ulic Gagarina i Strielieckiej) wychodzimy na szosę prowadzącą od Bramy Królewskiej (Königstor) w stronę Labiawy (Labiau, obecnie miasto Polessk).
Brama Królewska, która w XX wieku stała się częścią zielonego Pasa Schneidera.
Doszedłszy nią do glacis przed Bramą Królewską, zobaczymy wiele krzyży i nagrobków. To dawny cmentarz Löbenicht (Löbenichtsche Kirchhof), przeniesiony tutaj z powodu budowy na jego miejscu nowych umocnień. W oczy rzuca się wysoki, prosty krzyż z piaskowca, postawiony w miejscu pochówku nadburmistrza Heidemanna (August Wilhelm Heidemann, 1773–1813).
August Heidemann studiował w Halle i w 1802 roku otrzymał stanowisko profesora prawa na Uniwersytecie Królewieckim. W 1810 roku został wybrany nadburmistrzem Królewca. Był prawdziwym patriotą, gorąco uczestniczył w formowaniu Landwehry w 1813 roku. Zmarł nagle 15 listopada 1813 roku z powodu nadmiernego wysiłku.
Kilka metrów od nagrobka Heidemanna znajduje się grób otoczony kratą. Leży na nim kamień z napisem: „Gustav Friedrich Dinter. Był nauczycielem, który szukał prawdy, kochał wolność i wychowywał w miłości”.
Gustav Friedrich Dinter (Gustav Friedrich Dinter, 1760–1831) w latach 1816–1831 był radcą szkolnym w Królewcu, a od 1822 roku profesorem teologii w Albertynie. Zdobył uznanie i miłość współobywateli znajomością swojego fachu, odwagą i mądrymi radami. Mieszczanie z miłością wspominają go do dziś jako „ojca Dintera” albo „starego Dintera”. W 1885 roku ze środków jego wielbicieli na grobie wielkiego pedagoga ustawiono kamień, a na domu nr 19 przy ulicy Sukienników (Tuchmacher Straße) w Löbenichcie, gdzie długo mieszkał, umieszczono tablicę pamiątkową.
Gustav Friedrich Dinter z uczniami w 1814 roku.
Od strony zewnętrznej do glacis przylega kilka cmentarzy. Odwiedzimy cmentarz Wolnej Gminy Ewangelicko-Katolickiej, ponieważ spoczywa tu wybitny obywatel Królewca – doktor Julius Rupp.
Pomnik Juliusa Ruppa na wyspie Kanta (Kneiphof).
Julius Rupp (Friedrich Julius Leopold Rupp, 1809–1884) urodził się i przeżył całe życie w Królewcu. Studiował na tutejszym uniwersytecie teologię i filozofię. Od 1835 roku pracował jako nauczyciel w gimnazjum Altstadtu, a w 1842 roku został kaznodzieją dywizyjnym. 15 października 1842 roku Julius Rupp wygłosił kazanie o państwie chrześcijańskim. Urzędnicy wysłuchali jego mowy z dezaprobatą. Kiedy w tym samym roku wybrano go na dyrektora Gimnazjum Kneiphofu, władze miejskie nie zatwierdziły tego wyboru. Wkrótce Julius Rupp wygłosił kazanie w kościele zamkowym i zaprotestował przeciwko prześladowaniom atanazjan i ich zwolenników. Za to Rupp w 1845 roku został usunięty ze stanowiska kaznodziei dywizyjnego. 19 stycznia 1846 roku Julius Rupp wraz ze współwyznawcami (150 osób) założył Wolną Gminę Ewangelicko-Katolicką i stał się jej nieodmiennym przewodniczącym. Jako mówca i pisarz Julius Rupp zdobył w Królewcu wielu zwolenników, którzy dwukrotnie wybierali go do izby deputowanych, w 1849 i w 1862 roku. Julius Rupp zmarł niemal zupełnie ślepy i pozbawiony mowy (z powodu choroby gardła) 11 lipca 1884 roku.
(Atanazjanie – zwolennicy poglądów jednego z „ojców Kościoła”, Atanazego Aleksandryjskiego, który głosił osiągnięcie nieśmiertelności poprzez zgłębienie „Symbolu wiary” – zbioru dogmatów religijnych niewymagających dowodu. Artystka Käthe Kollwitz, wnuczka Juliusa Ruppa, wykonała brązową płaskorzeźbę kaznodziei, umieszczoną na granitowym kamieniu obok katedry. – przyp. red.)
– – – – – – – – –
Stary młyn kalthofski
Fragment tekstu Karla Schulza z czasopisma „Komunikaty Stowarzyszenia Historii Prus Wschodnich i Zachodnich” (Mitteilungen des Vereins für die Geschichte von Ost- und Westpreußen, 1. Oktober 1928).
Przez wieki młyny wodne były w Królewcu zjawiskiem powszechnym. Dziś przypominają o nich już tylko nieliczne nazwy ulic: Młyńskie Wzgórze (Mühlenberg), Młyńska Dolina (Mühlengrund), Młyński Przejazd (Mühlengang), wskazujące miejsca dawnych młynów Średniego i Dolnego; Tragheimska ulica Młyńska (Tragheimer Mühlenstraße), która prowadziła do młyna Tragheim; trzy ulice Strumykowe (Fließstraßen) i ulica Strumykowa Poprzeczna (Fließquerstraße). Za Bramą Królewską do naszych dni zachował się tylko jeden młyn – Stary młyn kalthofski (Amtsmühle Kalthof). Obecnie jest to dom numer 111 przy Alei Królewskiej (Königsallee), niedaleko Parku Kalthöfer (Kalthöfer Park). Leży z dala od głównej drogi, ukryty przed oczami przechodniów drzewami dawnego parku młyńskiego, gdzie w ciszy i odosobnieniu stanowi przyjemny kontrast z hałaśliwą Aleją Królewską, biegnącą nieopodal.
Tawerna w starym domu młyńskim z dwoma spadzistymi szczytami nazywa się „Królewska Dolina” (Königstal). Działa już od pół wieku. Przy drodze ustawiono znak z nazwą lokalu i wskazaniem kierunku do niego.
Strona wschodnia z niezwykłym wejściem bardziej niż inne przypomina dawne czasy, gdy młynarze przychodzili tu coś zjeść. Kładka dla pieszych prowadzi wprost na piętro, bez konieczności wchodzenia po schodach. Od strony zachodniej wesoło szemrze Młyński Strumień (Mühlengraben), wijąc się w kierunku Parku Kalthöfer. Na próżno jednak szukamy trzech pełnych ryb stawów: Stawu Piwowara, Stawu Kowalskiego lub Młyńskiego oraz Stawu Okrągłego lub Wodopoju (Brauer-Teich, Schmiede- oder Mühlenteich und Runden- oder Roßgartenteich). Ostatni już w 1848 roku służył jako łąka. Niewidomy królewiecki historyk Ludwig von Baczko (Ludwig von Baczko) podaje, że siłą napędową koła młyna kalthofskiego była woda ze stawu Kumrau (Kumrauschen Teich). Ona też poruszała mechanizmy zakładu metalurgicznego za Bramą Gąbińską (Gumbinnischen Tor / Königstor) i spływała do Stawu Miedzianego (Kupferteich), położonego 18 stóp wyżej niż rzeka Pregoła, za Bramą Sackheim. Dalej, po napędzeniu wszystkich urządzeń Górnej i Dolnej Huty Miedzi (Ober- und Unterkupferhammer), woda Rowem Miedzianym (Kupfergraben) uchodziła do Pregoły...
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
