W 1258 roku teren, na którym później powstało Neuhausen, na mocy układu między zakonem krzyżackim a biskupem sambijskim przeszedł na własność biskupią. W 1292 roku na miejscu dawnej pruskiej warowni rozpoczęto budowę drewniano-ziemnego zamku. W XIV w. zamek przebudowano w kamieniu. Początkowo był to niewielki zamek jedno- lub dwuskrzydłowy z przedzamczem. Wtedy też obok zamku zbudowano kościół, a pod koniec XIV wieku także młyn na przegrodzonym strumieniu przy zamku.
Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego na własność książęcą przeszły także posiadłości biskupie. W Neuhausen mieszkał przez pewien czas biskup Georg von Polentz, który przeszedł na luteranizm. Następnie w miejscowym zamku urządzono letnią rezydencję księcia Albrechta oraz zarząd domeny (Domänenamt). W 1528 roku przy zamku Neuhausen powstała osada („Lischke”) złożona z trzech działek należących do rzemieślników: krawca, szewca i kowala. W 1550 roku, po śmierci biskupa Polentza, zamek Neuhausen przeszedł na własność Anny Marii Brunszwickiej (1532–68), żony księcia Albrechta.
Zamek Neuhausen w pierwszej połowie XX wieku.
W zamku Neuhausen 29.04.1553 urodził się następca tronu książęcego Albrecht Fryderyk (zm. 1618). 20.03.1568 Anna Maria, przebywając w zamku Neuhausen, otrzymała wiadomość o śmierci męża, której według oficjalnej wersji nie zdołała przeżyć i zmarła. Wielu historyków przypuszcza, że została zamordowana przez stronników brandenburskich Hohenzollernów.
Plan zamku Neuhausen.
W 1564 roku w zamku Neuhausen więziony był oskarżony o zbrodnie stanu, czary i oszustwa chorwacki awanturnik i faworyt księcia Paul Skalich (1534–73), który później zbiegł stąd do Polski.
W XVII w., za księcia Jerzego Wilhelma (1595–1640), zamek stał się pałacem myśliwskim. Obok, za rzeczką Mühlenfließ (Gurjewka), założono zwierzyniec. W zamku nadal działał też zarząd domeny. W 1770 roku w zamku Neuhausen ulokowano również urząd sądowy.
W 1814 roku za zasługi w wojnach napoleońskich zamek otrzymał na własność feldmarszałek Friedrich Wilhelm Bülow von Dennewitz (1755–1816). W 1820 roku w Neuhausen było 43 domy. W 1842 roku potomkowie Bülowa sprzedali zamek hrabiemu Adamowi Ferdinandowi von Lucknerowi (1802–77). Pod koniec XIX w. właścicielem zamku został generalny dyrektor rolnictwa Louis Bon.
Po reformie z 1818 roku Neuhausen tworzyło dwie jednostki administracyjne: wieś (gminę wiejską) Neuhausen i domenę Neuhausen (od 1867 roku — obszar dworski).
Osady należały do powiatu ziemskiego Königsberg (w 1939 roku włączonego do powiatu Samland). Kościół w Neuhausen był kościołem parafialnym dla okolicznych wsi i majątków. W 1871 roku we wsi Neuhausen były 23 domy mieszkalne, w majątku Neuhausen — 12 domów. We wsi mieszkały przy tym 74 rodziny, w majątku — 38 rodzin. 30.04.1874 gmina wiejska i obszar dworski Neuhausen zostały włączone do utworzonego wówczas okręgu urzędowego Neuhausen. Pierwszym naczelnikiem okręgu urzędowego został właściciel majątku Neuhausen Louis Bon. W późniejszym okresie mieszkańcy Neuhausen pełnili tę funkcję w latach 1899–1908 (właściciel majątku Kunz) i 1930–45 (emeryt Laubmayer).
Kolonia willowa Neuhausen-Tiergarten, która powstała na miejscu zwierzyńca.
W 1889 roku obok Neuhausen przeprowadzono linię kolejową Królewiec – Labiawa / Labiau (Polessk), przedłużoną w 1891 roku do Tylży.
Stacja kolejowa Gurjewsk-Centr.
15.01.1900 otwarto pierwszą linię Królewieckiej Kolei Wąskotorowej (Königsberger Kleinbahn) od Bramy Królewskiej w Królewcu do Prawten (Łomonosowo), później przedłużoną do Tapiau (Gwardiejsk). W Neuhausen ta kolejka wąskotorowa miała przystanek w rejonie zwierzyńca oraz dworzec Neuhausen. Pod koniec XIX w. zwierzyniec zamknięto, a na jego miejscu rozpoczęto budowę niewielkich domów, w tym według projektów znanego architekta Otto Waltera Kuckucka. Miejsce to otrzymało nazwę Kolonia willowa Neuhausen-Zwierzyniec / Villenkolonie Neuhausen-Tiergarten. Z czasem stała się ona główną częścią Neuhausen (Gurjewska).
30.09.1928 obszar dworski Neuhausen został zlikwidowany i włączony do gminy Neuhausen. W 1935 roku w Neuhausen otwarto Instytut Behringa. 01.04.1938 do gminy Neuhausen weszły gminy Kleinheide (Gurjewsk, część) i Trausitten (Gurjewsk, część).
26.01.1945 w toku operacji wschodniopruskiej oddziały 39. Armii dotarły do Neuhausen. Jednak dzięki szybko przerzuconym świeżym jednostkom wojskom niemieckim udało się wstrzymać natarcie Armii Czerwonej. Miasto zostało zdobyte 28.01.1945 przez żołnierzy 192. Dywizji Strzeleckiej (płk L.G. Basaniec).
07.04.1946 Neuhausen stało się ośrodkiem utworzonego rejonu królewieckiego. 07.09.1946 Neuhausen przemianowano na Gurjewsk na cześć Bohatera Związku Radzieckiego generała majora Stiepana Gurjewa. Commen, Trausitten i Kleinheide nie otrzymały nowych nazw i faktycznie stały się częścią Gurjewska. W Gurjewsku, który otrzymał status miasta, stacjonowała jednostka wojskowa, co znacznie utrudniało przekształcenie go w ośrodek administracyjny rejonu. Wszystkie główne organy i służby cywilne tymczasowo umieszczono w osiedlu Isakowo (Bolszoje Isakowo). W Gurjewsku znajdowały się jedynie Rada Rejonowa i jej komitet wykonawczy. W październiku 1947 roku w dawnym kościele w Neuhausen otwarto dom kultury z salą kinową i zaczęła wychodzić gazeta rejonowa „Kommuna”. Do końca 1947 roku w Gurjewsku działały także szkoła podstawowa, poczta, zakład fryzjerski, pracownie szycia i naprawy odzieży oraz obuwia. W 1948 roku w mieście otwarto szkołę siedmioletnią, przedszkole, bibliotekę, targ kołchozowy i kasę oszczędnościową. W 1949 roku urządzono park miejski. Przywrócono oświetlenie głównych ulic i otwarto stadion. Na początku lat 50. w mieście działały już szkoła średnia, punkt medyczny, apteka, kiosk z książkami i stołówka. W 1952 roku zaczęło działać kino „Awrora”, a w 1955 roku — żłobek.
09.02.1953 administrację rejonu gurjewskiego oficjalnie przeniesiono z Gurjewska do osiedla Isakowo (Bolszoje Isakowo), lecz już 01.02.1960 przywrócono ją z powrotem do Gurjewska. Wtedy też w Gurjewsku pojawiły się sąd ludowy, prokuratura, szpital rejonowy i oddział banku.
Kościół w Neuhausen.
W 1962 roku w Gurjewsku otwarto nowy dom kultury, a w miejsce gazety „Kommuna” zaczęła wychodzić rejonowa „Zaria kommunizma”; w 1964 roku zaczęła działać rejonowa stacja weterynaryjna, w 1965 roku — biblioteka dziecięca, w 1967 roku — dziecięca szkoła muzyczna. W tym czasie odnotowano, że ludność miasta rośnie znacznie szybciej, niż przewidywały plany.
Domki zbudowane w 1938 roku przy ulicy Lenina.
W 1972 roku w Gurjewsku zbudowano dwa pierwsze pięciokondygnacyjne bloki. W 1973 roku oddano do użytku gurjewską fermę drobiu na 200 tys. niosek, która na długo stała się głównym przedsiębiorstwem miasta. Wtedy też zbudowano kolejny żłobek i przedszkole. W 1978 roku zaczęła działać szkoła zawodowa kształcąca mechanizatorów dla wsi. W 1979 roku otwarto Dom Pioniera, w 1984 roku zbudowano nową przychodnię. Spośród przedsiębiorstw w Gurjewsku działały zjednoczenie produkcyjne „Gurjewskagrochimija” oraz ruchome przedsiębiorstwo budowlano-montażowe trustu „Kaliningradselchozmontaż”.
W 1990 roku w Gurjewsku otwarto szkołę średnią nr 2. 25.11.1996 nastąpiło otwarcie miejscowego muzeum krajoznawczego Gurjewska. W latach 90. rozpoczęto odbudowę opuszczonego kościoła w Neuhausen. W 2001 roku w mieście otwarto szpital dziecięcy, w 2003 roku — dziecięco-młodzieżową szkołę sportową. W 2018 roku w mieście było gimnazjum i szkoła średnia, średnia szkoła zawodowa, centrum dziecięco-młodzieżowe, dziecięco-młodzieżowa szkoła sportowa, szkoła artystyczna, trzy przedszkola, szpital rejonowy, przychodnie dla dzieci i dorosłych, poradnia dla kobiet, dwie biblioteki, dom kultury, centrum sportowe z basenem, stadion, kilka boisk, hotel, łaźnia, restauracja, kilka kawiarni i park kultury.
Zabytki: zamek Neuhausen (XIV w.), kościół w Neuhausen (XIV w.), park, miejsce pamięci na mogile zbiorowej żołnierzy radzieckich (1981, ponad 550 osób), muzeum historii i kultury.
Liczba ludności: 1820 – 329, 1831 – 503, 1858 – 554, 1864 – 620, 1867 – 587, 1885 – 604, 1905 – 980, 1910 – 1067, 1933 – 1707, 1938 – 4198, 1947 – 1625, 1959 – 2368, 1966 – 2800, 1979 – 5910, 1989 - 9 734, 2002 – 10 913, 2010 – 12 431, 2012 – 12 711, 2014 – 13 628, 2016 – 15 007, 2018 – 17 295, 2020 – 19 314 mieszkańców.
Informacje dodatkowe
Okręg urzędowy Neuhausen
30.04.1874 w powiecie ziemskim Königsberg utworzono okręg urzędowy nr 33 Neuhausen, do którego weszły cztery gminy wiejskie: Knöppelsdorf (Rasswiet), Neuhausen (Gurjewsk), Prawten (Łomonosowo) i Trausitten (Gurjewsk, część), a także siedem obszarów dworskich: Berthaswalde (54°47'00'' N 20°39'34'' E), Dunkershöfen (Dubosiekowo), Commen (Gurjewsk, część), Kleinheide (Gurjewsk, część), Neuhausen (Gurjewsk), Schmeckenkrug (Gurjewsk, część) i Sensen (Bolszoje Dieriewienskoje). Do 1883 roku obszar dworski Schmeckenkrug (Gurjewsk, część) został zlikwidowany i włączony do gminy wiejskiej Neuhausen. 06.11.1883 do gminy wiejskiej Neuhausen wszedł również majątek Commen. Do 1908 roku skład okręgu urzędowego Neuhausen przedstawiał się następująco: pięć gmin wiejskich — Knöppelsdorf (Rasswiet), Neuhausen (Gurjewsk), Prawten (Łomonosowo), Sensen (Bolszoje Dieriewienskoje), Trausitten (Gurjewsk, część); cztery obszary dworskie — Berthaswalde, Dunkershöfen (Dubosiekowo), Kleinheide (Gurjewsk, część), Neuhausen (Gurjewsk); a także należący do gminy Mandeln (54°45'34'' N 20°36'27'' E) młyn Neuhausen / Mühle Neuhausen (Kumaczewo, część).
23.10.1926 obszar dworski Berthaswalde przekształcono w gminę wiejską o tej samej nazwie. 30.09.1928 obszary dworskie Dunkershöfen (Dubosiekowo) i Kleinheide (Gurjewsk, część) połączyły się w nową gminę wiejską Kleinheide. 15.11.1928 obszar dworski Neuhausen został zlikwidowany i włączony do gminy wiejskiej Neuhausen. Okręg urzędowy Neuhausen składał się odtąd z siedmiu gmin wiejskich: Berthaswalde, Kleinheide (Gurjewsk, część), Knöppelsdorf (Rasswiet), Neuhausen (Gurjewsk), Prawten (Łomonosowo), Sensen (Bolszoje Dieriewienskoje) i Trausitten (Gurjewsk, część).
01.10.1934 gmina Sensen (Bolszoje Dieriewienskoje) utraciła samodzielność i została przyłączona do gminy Knöppelsdorf (Rasswiet). 01.04.1938 gminy Kleinheide (Gurjewsk, część) i Trausitten (Gurjewsk, część) weszły w skład gminy Neuhausen. 01.04.1939 z okręgu urzędowego Quednau (Siewiernaja Gora) do okręgu urzędowego Neuhausen przeszła gmina Zigelau (54°46'18'' N 20°33'22'' E). Okręg urzędowy Neuhausen składał się odtąd z pięciu gmin: Berthaswalde, Knöppelsdorf (Rasswiet), Neuhausen, Prawten (Łomonosowo) i Zigelau. Później jego skład już się nie zmieniał.
Kleinheide
Kleinheide wzmiankowane jest w 1667 roku jako Poßkerden, po 1820 roku utrwaliła się nazwa Kleinheyde.
W XIX w. Kleinheide było majątkiem, tworzącym od 1867 roku obszar dworski w powiecie ziemskim Königsberg (w 1939 roku włączonym do powiatu Samland). Majątek należał do parafii Neuhausen (Gurjewsk). W 1871 roku w Kleinheide było osiem domów mieszkalnych, w których mieszkało 29 rodzin. 30.04.1874 obszar dworski Kleinheide został włączony do utworzonego wówczas okręgu urzędowego Neuhausen. Mieszkańcy Kleinheide pełnili funkcję naczelnika okręgu urzędowego w latach 1877–79 (właściciel majątku Gaedeke), 1879–99 (właściciel majątku Ballo) i 1912–21 (właściciel majątku Quadt). W 1889 roku obok Kleinheide przeprowadzono linię kolejową Królewiec – Labiawa / Labiau (Kaliningrad – Polessk), którą w 1891 roku przedłużono do Tylży / Tilsit (Sowieck). Na tej linii na zachód od majątku otwarto stację Kleinheide. 30.09.1928 obszary dworskie Dunkershöfen (Dubosiekowo) i Kleinheide połączyły się w nową gminę wiejską Kleinheide. 01.04.1938 gmina Kleinheide utraciła samodzielność i weszła w skład gminy Neuhausen (Gurjewsk). W latach przedwojennych w majątku działała cegielnia.
Trausitten
Trausitten został założony w 1334 roku jako Trausdytin, po 1540 roku nazywał się Trusietten, po 1542 roku w pisowni Trusitten. Od 1840 roku nazwa zmieniła się na Traussitten.
W XIX w. Trausitten był wsią, tworzącą od 1818 roku gminę wiejską w powiecie ziemskim Königsberg (w 1939 roku włączonym do powiatu Samland). Wieś należała do parafii Neuhausen (Gurjewsk). Oprócz samego Trausitten do gminy należała karczma Schmeckenkrug (Gurjewsk, część). W 1871 roku w Trausitten było sześć domów mieszkalnych, w których mieszkało 16 rodzin. 30.04.1874 gmina wiejska Trausitten została włączona do utworzonego wówczas okręgu urzędowego Neuhausen. W 1889 roku przez Trausitten przeprowadzono linię kolejową Królewiec – Labiawa / Labiau (Kaliningrad – Polessk), którą w 1891 roku przedłużono do Tylży / Tilsit (Sowieck). Na tej linii w Trausitten otwarto stację (Gurjewsk-Nowyj). 01.04.1938 gmina Trausitten utraciła samodzielność i weszła w skład gminy Neuhausen (Gurjewsk). W latach przedwojennych w Trausitten działał szpital.
Commen
Commen zostało założone w 1355 roku jako Komen. Prawdopodobnie początkowo był to dwór z karczmą. Po 1785 roku nazywało się Commen Krug, po 1820 — Kommenkrug.
W XIX w. Commen było majątkiem, tworzącym od 1867 roku obszar dworski w powiecie ziemskim Königsberg (w 1939 roku włączonym do powiatu Samland). Majątek należał do parafii Neuhausen (Gurjewsk). W 1871 roku w Commen były cztery domy mieszkalne, w których mieszkało 16 rodzin. 30.04.1874 obszar dworski Commen został włączony do utworzonego wówczas okręgu urzędowego Neuhausen. 06.11.1883 obszar dworski Commen został zlikwidowany, a majątek Commen wszedł w skład gminy wiejskiej Neuhausen.
Skład parafii Neuhausen: Berthaswalde (54°47'00'' N 20°39'34'' E), Bladau (Władimirowka), Bulitten (Awangardnoje), Charlottenwiese (Wasilkowo, część), Dossitten (Czeriemchowo), Dunkershöfen (Dubosiekowo), Eichenkrug (Nowyj, część), Fürstenwalde (Poddubnoje), Kleinheide (Gurjewsk, część), Knöppelsdorf (Rasswiet), Kondehnen (Sławianskoje), Lapsau (Zaoziorje), Lauth (Bolszoje Isakowo), Mandeln (54°45'34'' N 20°36'27'' E), Neidtkeim (Poddubnoje, część), wieś Neudamm / Dorf Neudamm (Małoje Wasilkowo), majątek Neudamm / Gut Neudamm (Małoje Wasilkowo), Neuhausen (Gurjewsk), Palmburg (Pribrieżnoje), Prawten (Łomonosowo), Rachsitten (54°45'53'' N 20°40'29'' E), Rachsittenthal (Zacharowo), Rodmannshöfen (Kalinowka), Sensen (Bolszoje Dieriewienskoje), Sonnigkeim (Sazanowka), Tharaunenkrug (Zaoziorje), Trausitten (Gurjewsk, część), Tropitten (Kumaczewo), Waldhöfen (Uljanowo), Wange (Jarowoje), Wangnicken (Zaoziorje).
Liczba ludności gminy Neuhausen: 1867 – 505, 1871 – 393, 1885 – 361, 1905 – 380, 1910 – 409, 1925 – 942, 1933 – 1 707, 1938 – 4 198 mieszkańców.
Liczba ludności obszaru dworskiego Neuhausen: 1867 – 197, 1871 – 216, 1885 – 243, 1905 – 206, 1910 – 180 mieszkańców.
Liczba ludności Kleinheide: 1867 – 170, 1871 – 193, 1885 – 167, 1905 – 163, 1910 – 212, 1925 – 200 mieszkańców.
Liczba ludności Commen: 1867 – 44, 1871 – 74, 1885 – 57, 1905 – 43 mieszkańców.
Liczba ludności Trausitten: 1867 – 81, 1871 – 76, 1885 – 62, 1905 – 188, 1910 – 266, 1925 – 298 mieszkańców.
Liczba ludności stacji kolejowej Kleinheide: 1905 – 6 mieszkańców.
Struktura ludności gminy Neuhausen w 1871 roku: wszyscy 393 – ewangelicy, dzieci do 10 lat – 66, umiejący czytać i pisać 208 (72%).
Struktura ludności obszaru dworskiego Neuhausen w 1871 roku: ewangelicy – 215, katolicy – 1, dzieci do 10 lat – 60, umiejący czytać i pisać 115 (74%), głuchoniemi – 1, chorzy psychicznie – 3.
Struktura ludności obszaru dworskiego Kleinheide w 1871 roku: ewangelicy – 186, katolicy – 1, inni chrześcijanie – 6, dzieci do 10 lat – 71, umiejący czytać i pisać – 65 (54%).
Struktura ludności gminy Trausitten w 1871 roku: wszyscy 76 – ewangelicy, dzieci do 10 lat – 18, umiejący czytać i pisać – 49 (86%).
Struktura ludności obszaru dworskiego Commen w 1871 roku: wszyscy 74 – ewangelicy, dzieci do 10 lat – 24, umiejący czytać i pisać 31 (62%).
_________________
* Oficjalna data założenia miasta (według radzieckich wydawnictw encyklopedycznych) — 1262 — wynika najwyraźniej z rozpowszechnionego błędnego przekonania, że w tym roku zbudowano pierwszy zamek Neuhausen.
Współczesne zdjęcia: Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
