Cały teren Neuroßgartenu (Neu-Roßgarten) w XVI wieku składał się z łąk i ogrodów. Jeszcze na początku XVII stulecia nie było mowy o ulicach Kopernika (Kopernikusstraße, obecnie ulica Kopernika) i Długi Rząd (Lange Reihe, obecnie ulica Barnaulska), a tym bardziej o tych, które leżą na zachód od nich.
Najstarszym i najważniejszym budynkiem w tej dzielnicy jest kościół Neuroßgarteński (Neu-Roßgärter Kirche). Kamień węgielny pod jego fundamenty położono 31 maja 1644 roku decyzją rady Altstadtu (Altstadt), ponieważ miejscowa wspólnota religijna znacznie się powiększyła. Uroczyste poświęcenie kościoła odbyło się 5 grudnia 1647 roku.
Pieniądze na budowę nowego kościoła i mieszkania dla pastora mieszkańcy Altstadtu zebrali dobrowolnie. Kościół jest z zewnątrz i wewnątrz bardzo prosty. Sklepiony sufit pomalowali bynajmniej nie najwybitniejsi artyści. Za to ambona jest prawdziwym dziełem sztuki: wspaniała snycerka pochodzi z 1648 roku. Organy z 1737 roku są dziełem Caspariniego (Kasparini). Wieżę zbudowano w latach 1685–1695 i miała ona 90 metrów wysokości. Iglicę wieży pokryto miedzią, na chorągiewce nad iglicą przedstawiono krzyż i koronę – herb Altstadtu. Do czasu przebudowy zamkowego donżonu wieża kościoła Neuroßgarteńskiego była najwyższa w Królewcu i służyła nawet za latarnię morską. Podczas remontu kościoła w latach 1863–1865 do części wschodniej dobudowano zakrystię. Nabożeństwa w tym czasie odprawiano w kościele Steindammskim (Steindammer Kirche), z którego wcześniej przez wiele lat korzystali parafianie Altstadtu w miejsce rozebranego starego kościoła na Staromiejskim placu Kościelnym (Altschtädtischen Kirchenplatz).
Neuroßgarten na rekonstrukcji mapy tutejszych miast, słobód i dzielnic sprzed połączenia w 1724 roku.
Początkowo kościół Neuroßgarteński był filią staromiejskiego kościoła parafialnego (Altstädtischen Pfarrkirche).
Kościół Neuroßgarteński był zgodnie z tradycją zwrócony częścią ołtarzową na wschód.
Ale od 1716 roku otrzymał własną, ściśle wyznaczoną parafię, a po ustanowieniu w 1888 roku stanowiska drugiego kaznodziei kościół w Neuroßgartenie stał się w pełni samodzielny. Miejscowy stary cmentarz znajduje się przy obserwatorium astronomicznym (Sternwarte, w rejonie obecnego prospektu Gwardyjskiego), a nowy parafialny – przy Fiołkowej Górze (Veilchenberg, w rejonie obecnej ulicy Dmitrija Donskiego).
Wśród duchownych kościoła Neuroßgarteńskiego szczególne miejsce zajmuje Ludwig Ernst Borowski (Ludwig Ernst Borowski, 1740–1831). Urodził się w Królewcu w 1740 roku, po studiach został nauczycielem w Collegium Fridericianum (Friedericianum), w latach wojny siedmioletniej był kapelanem polowym wojsk, a od 1770 roku służył jako pastor i archiprezbiter w Schaaken (Schaaken, osiedle Niekrasowo).
Od 1783 do 1815 roku Borowski był pastorem w kościele Neuroßgarteńskim. Jego kazań słuchała rodzina królewska podczas pobytu w Królewcu. W 1823 roku został biskupem, a następnie arcybiskupem. Na krótko przed śmiercią w 1831 roku otrzymał szlachectwo. Jego portret znajduje się w kościele.
W ścisłym związku z gminą Neuroßgartenu pozostaje Dom Związkowy Neuroßgarteński (Neu-Roßgärter Vereinshaus), który zbudowano w Steindammskim zaułku Wałowym (Steindammer Wallgasse) w 1893 roku ze środków członków gminy w celu rozwijania misji wewnętrznej.
(Steindammski zaułek Wałowy zaczął potem nazywać się po prostu Kamienny Wał, obecnie to ulica Generała Galickiego – przyp. red.)
Neuroßgarten dzięki dużej liczbie znajdujących się tu instytutów Uniwersytetu Królewieckiego nabrał osobliwego charakteru. Część dzielnicy, w której skupione są wszystkie kliniki, większość laboratoriów i instytucji służących celom medycznym i przyrodniczym, żartobliwie nazywana jest „Dzielnicą Łacińską”, na wzór dzielnicy studenckiej w Paryżu.
Znajduje się ona tam, gdzie krzyżują się ulice Bębnowa, Kopernika i Ober-Rollberg (Drummstraße, Kopernikusstraße, Ober-Rollberg, obecnie ulice Bolniczna i Kopernika). Mieszczą się tu nowe laboratorium chemiczne zbudowane w 1888 roku, klinika ginekologiczna, klinika medyczna, poradnia dla kobiet, instytut anatomopatologiczny z laboratorium chemii medycznej, farmakologią doświadczalną i obserwatorium fizjologicznym. Część tych budynków jest w trakcie budowy.
23 listopada 1941 roku pod sklepieniami kościoła Neuroßgarteńskiego zabrzmiało „Niemieckie requiem” Brahmsa. Dyrygował Traugott Fedtke, kantor i organista kościoła, który w latach 1932–1944 kierował Królewieckim Towarzystwem Bachowskim (Bach-Verein Königsberg).
Najsłynniejszym fizjologiem pracującym w Neuroßgartenie był Hermann Helmholtz (Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz, 1821–1894), który podczas pobytu w Królewcu w latach 1849–1855 dokonał tu swojego wielkiego wynalazku: wziernika ocznego (Augenspiegel, oftalmoskop). Od jego wynalazku zaczęła się nowa epoka w okulistyce.
Królewiecka klinika okulistyczna, w której pracował Hermann Helmholtz.
Klinika okulistyczna znajduje się naprzeciw kościoła Neuroßgarteńskiego, na rogu ulic Wagnera (Wagnerstraße) i Długi Rząd. Otwarto ją w 1877 roku. Przy budynku kliniki stoi pomnik słynnego lekarza okulisty Juliusa Jacobsona (Julius Jacobson, 1828–1889) dłuta profesora Reuscha (Johann Friedrich Reusch, 1843–1906). Obok kliniki okulistycznej mieści się klinika chirurgiczna, zbudowana w 1895 roku.
(W dawnej „Dzielnicy Łacińskiej” znajdowały się zachowane do naszych dni budynki: instytut anatomiczny na terenie zakładu przy prospekcie Gwardyjskim 15 z wyjściem na ulicę Galickiego, klinika medyczna na rogu ulic Bolnicznej i Wagnera, klinika chirurgiczna przy Barnaulskiej 28, klinika ginekologiczna przy Bolnicznej 44, klinika okulistyczna przy Barnaulskiej 5, klinika pediatryczna przy ulicy Generała Galickiego 26 i ulicy Botanicznej 8–10, instytut chemiczny przy ulicy Bolnicznej 45, róg ulicy Kopernika, instytut geologiczno-paleontologiczny przy Barnaulskiej 2. – Przyp. red.)
Naprzeciw kliniki okulistycznej, przy dawnej ulicy Kościelnej Neuroßgarteńskiej (obecnie ulica Wagnera), stoi Staromiejski Przytułek dla Wdów i Sierot (Altstädtische Witwen- und Waisenstift).
Neuroßgarten na mapie z 1901 roku.
Założyły go w 1720 roku rada miejska, sąd miejski i gildia zamożnych mieszczan Altstadtu, a stopniowo rozszerzano go dzięki innym fundacjom. Ubodzy otrzymują tu bezpłatnie mieszkanie i opał, a także wsparcie finansowe. Duży nowy budynek przytułku zbudowano w latach 1892–93.
Ogród botaniczny (Botanischer Garten), znajdujący się przy zachodnim końcu ulicy Wagnera, założono w 1811 roku, po tym jak w 1809 roku na uniwersytecie utworzono katedrę botaniki. Przed nim w tym miejscu znajdowała się posiadłość z ogrodem należąca do radcy wojennego i skarbowego Johanna Georga Scheffnera (Johann Georg Scheffner, 1736–1820). 25 października 1806 roku ta działka w Neuroßgartenie przeszła na własność Uniwersytetu Królewieckiego.
Z powodu trudności czasu wojny zakładanie Ogrodu botanicznego rozciągnęło się na pięć lat. Pierwszym profesorem botaniki został August Friedrich Schweigger (August Friedrich Schweigger, 1783–1821), zamordowany przez przewodnika na Sycylii w 1821 roku.
Jego pomnik – odtworzona w żelazie antyczna podstawa kandelabru, znaleziona koło Tivoli w willi Mecenasa, przyjaciela cesarza Augusta – stoi w królewieckim Ogrodzie botanicznym, założonym przez Schweiggera.
Wielkie zmiany zaszły w ogrodzie w latach 1890–1895. Nowe mieszkanie służbowe dyrektora pomieściło teraz sale wykładowe i zbiory. Znajdująca się tu słynna na cały świat Stacja Pomiaru Temperatury Gruntu (Bodenthermometer-Station, stacja geotermiczna) w 1892 roku została przeniesiona poza ogród. Na terenie Ogrodu botanicznego, zwrócony fasadą ku ulicy Bessela (Besselstraße), znajduje się Instytut Chemiczno-Farmaceutyczny (Pharmazeutisch-chemische Institut).
(Teren ogrodu botanicznego przetrwał do naszych dni i częściowo zachował unikatową florę. W ogrodzie mieszczą się park krajobrazowy i ekologiczne centrum dla dzieci i młodzieży. Co się tyczy instytutów botanicznego i farmakologicznego, to ich budynki się nie zachowały – przyp. red.)
Ogród botaniczny Albertyny.
Naprzeciw Ogrodu botanicznego, otoczone ulicami Bessela, Astronomiczną (Sternwartstraße) i Steindammskim zaułkiem Wałowym (obecnie ulice Bessela, Zwiozdnaja i Generała Galickiego), znajduje się Muzeum Zoologiczne (Zoologische Museum).
Muzeum Zoologiczne zbudowano na miejscu staromiejskiego domu zadżumionych.
Swoją kolekcję zoologiczną uniwersytet stworzył już pod koniec lat 10. XIX wieku. Stale się powiększała, wymagała naukowego opisu i godnego jej rangi pomieszczenia, dlatego w 1830 roku zbudowano obecny gmach, a później powierzchnię muzeum zwiększono dzięki nadbudowanym piętrom.
(Budynek Muzeum Zoologicznego się nie zachował). Dawniej na miejscu muzeum stał dom zadżumionych Altstadtu, dlatego obecne ulice Astronomiczna i Bessela w tej części nazywały się zaułkami Domu Zadżumionych (Pesthausgasse / Pesthaus Quer Gasse).
Zmiany nazw niektórych ulic w tej części miasta wiążą się z jednym bardzo ważnym wydarzeniem – budową tu stacji astronomicznej (Sternwarte, obserwatorium). Wzniesiono ją w latach 1811–1813 i stała się symbolem nowego, śmiałego spojrzenia w przyszłość, które przepełniało pruski rząd po nieszczęsnej wojnie (chodzi o zawarcie upokarzającego pokoju tylżyckiego w 1807 roku).
Kiedy cesarz Francuzów Napoleon w 1812 roku, zmierzając na wyprawę na Rosję, po raz drugi odwiedził Królewiec, powiedział, spojrzawszy na budowę obserwatorium: „Mój Boże! Król Prus jeszcze znajduje czas, by myśleć o takich rzeczach!”.
Obserwatorium zbudowano w najwyższym punkcie starych umocnień Królewca, gdzie niegdyś stała szubienica Altstadtu, potem zbudowano tu wiatrak i miejsce to długo nazywano placem Wiatraka (Windmühlenplatz).
Obserwatorium królewieckie w 1850 roku. Rycina Friedricha Bilsa (Friedrich Heinrich Bils).
Teraz jest to plac Bessela (Besselplatz), wokół którego rozpościera się Park Miejski (Stadtpark), zwykle nazywany Ogrodem Ludowym (Volksgarten). Obserwatorium ma w planie kształt krzyża i niewielkie rozmiary. Ale rozsławiło ono swojego dyrektora Friedricha Wilhelma Bessela (Friedrich Wilhelm Bessel, 1784–1846), będącego ponadto profesorem astronomii na Uniwersytecie Królewieckim.
(Obserwatorium astronomiczne postawiono na górze Butterberg. W dosłownym przekładzie z niemieckiego nazwa znaczy „Maślana Góra”. Ze względu na współbrzmienie niemieckich słów „Butter” – masło i „Büttel” – kat przypuszczano, że góra została nazwana od stojącej tu szubienicy, ponieważ z masłem nie miała nic wspólnego. Inna wersja skłania nas ku temu, że nazwa pochodzi od słowa „Butenberg” – „zewnętrzna, kresowa góra”. Istnieje także wersja, że sambijscy chłopi handlowali tu dawniej masłem. – Przyp. red.)
Friedrich Wilhelm Bessel urodził się 22 czerwca 1784 roku w Minden. Wcześnie wykazał zdolności do arytmetyki. W wieku 15 lat wstępuje jako uczeń do domu handlowego w Bremie i jednocześnie samodzielnie zajmuje się matematyką i astronomią, czym zwraca na siebie uwagę. W 1806 roku Bessel ostatecznie zrywa z handlem i zostaje asystentem w prywatnym obserwatorium w Lilienthal koło Bremy. Na Wielkanoc 1810 roku został zaproszony do Królewca jako profesor astronomii. Tu owocnie pracował ponad trzydzieści lat aż do śmierci. Bessela pochowano na starym cmentarzu przy kościele Neuroßgarteńskim. Królewiec i jego uniwersytet oddały wielkiemu astronomowi wielkie honory: jego imieniem nazwano ulicę, brązowe popiersie uczonego stoi przy obserwatorium, a ten luminarz nauki widnieje na cokole pomnika Fryderyka Wilhelma III i na fasadzie uniwersytetu. Obecnie w obserwatorium buduje się wieżę z obrotową kopułą, w której znajdzie się najnowocześniejszy teleskop.
W Ogrodzie Ludowym stoi Pomnik Poległych Żołnierzy Miasta Królewca (Kriegerdenkmal). Projekt pomnika opracował królewiecki radca budowlany Franz Krüger (Franz Krüger, 1829–1896).
Pomnik wykonano z piaskowca saskiego. Na ośmiobocznym cokole wznosi się kolumna, na której szczycie umieszczono orła z rozpostartymi skrzydłami. Cztery tablice z brązu z atrybutami wojennymi przeplatają się z czterema tablicami z piaskowca, na których umieszczono napisy:
«Das höchste Gut bes Mannes ist sein Volk» (Dahn)
(Najwyższym dobrem męża jest jego naród / Dahn);
«Nicht Euer Lohn, nur unser Dank» (Wichert)
(To nie zapłata dla was – tylko nasza wdzięczność / Wichert);
«Getreu bis in den Tod erkämpften sie uns das Deutsche Reich»
(Wierni aż do śmierci, walczyli o nasze państwo niemieckie);
«Die Einwohner Königsbergs ihren im Kriege 1870/71 gefallenen Brüdern»
(Poległym braciom w wojnie lat 1870–1871 od mieszkańców Królewca).
Na południowej stronie pomnika znajduje się maska umierającego wojownika i krzyż żelazny. Na ścianach kolumny wykuto nazwy miejscowości, potyczek i bitew, w których brały udział wojska 1. Korpusu Armijnego.
Pomnik Poległych Żołnierzy Miasta Królewca.
Kamień węgielny pod Pomnik Poległych Żołnierzy Miasta Królewca położono 2 września 1873 roku. Uroczyste odsłonięcie odbyło się 18 czerwca 1877 roku.
Gmach Wschodniopruskiego Związku Rolniczego przy ulicy Długi Rząd.
Zanim opuścimy przedmieście Neuroßgarten, musimy wspomnieć jeszcze o dwóch instytucjach, które choć nie należały do uniwersytetu, również realizują cele naukowe. Są to Towarzystwo Fizyczno-Ekonomiczne (Physikalisch-ökonomische Gesselschaft) i Wschodniopruski Centralny Związek Rolniczy (Ostpreußische landwirtschaftliche Centralverein). Stoją naprzeciw siebie na rogu ulic Luizy (Luisenstraße) i Długi Rząd.
(Ulicę Luizy później przemianowano na Bursztynową (Bernsteinstraße). Wychodzi więc na to, że według dzisiejszej topografii oba budynki powinny znajdować się na rogu ulic Barnaulskiej i Geologicznej, naprzeciw zachowanej części budynku muzeum geologicznego. Zachowały się – przyp. red.)
Towarzystwo Fizyczno-Ekonomiczne założono 22 lutego 1790 roku w Mohrungen (Mohrungen, obecnie Morąg w Polsce), a w 1799 roku przeniesiono do Królewca. Jego pierwotnym celem była pomoc rolnictwu. Stopniowo jednak odeszło od tych zamierzeń i zajęło się badaniem nauk przyrodniczych i problemów prowadzenia gospodarki rolnej w Prusach Wschodnich. 29 maja 1879 roku towarzystwo uzyskało własny budynek, w którym mieści się do dziś.
Muzeum towarzystwa zawiera około 66,6 tys. eksponatów – znalezisk geologicznych, 20 tys. przedmiotów pruskiej starożytności, 1,5 tys. przedmiotów szklanych z czasów prehistorycznych i 230 czaszek. Towarzystwo ma bibliotekę liczącą 13 tysięcy tomów.
(Później kolekcja zgromadzona przez Towarzystwo Fizyczno-Ekonomiczne stała się podstawą słynnego muzeum „Prussia” – przyp. red.)
Cele Wschodniopruskiego Centralnego Związku Rolniczego odpowiadają nazwie tej organizacji – zajmuje się ona rozwojem rolnictwa w prowincji. Związek założono 13 listopada 1844 roku, a jego pierwszym przewodniczącym został królewski minister stanu Theodor von Schön (Heinrich Theodor von Schön, 1773–1856) z Arnau (Arnau). 1 listopada 1875 roku związek zorganizował rolniczą stację doświadczalną, w której łączyły się nauka i praktyka. Działalność związku obejmuje badanie najlepszych środków nawożenia, jakości paszy, kontrolę materiału siewnego, badanie biologii roślin na naukowej podstawie analizy chemicznej i technicznej, badanie składu gleby, jakości produktów spożywczych, obserwacje i tak dalej. Przeprowadzka związku do nowego własnego budynku nastąpiła 1 kwietnia 1879 roku. W 1880 roku przy organizacji utworzono stację meteorologiczną.
(Teren Neuroßgartenu według dzisiejszej topografii zajmował obszar przypominający trójkąt. Granica zachodnia biegła obecnym prospektem Gwardyjskim. Granica południowa przebiegała północną częścią obecnego prospektu Moskiewskiego. Od północnego wschodu teren graniczył z przedmieściem Steindamm, we wschodniej części granica biegła ulicą Bolniczną – przyp. red.)
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
