Do Galtgarbenu (Galtgarben), najwyższego punktu Sambii, można dotrzeć z Królewca szosą prowadzącą od Bramy Sztajndamskiej (Steindammer Tor), jednak ścieżka piesza wzdłuż Landgrabenu (Landgraben, wyjątkowy rów odwadniający z czasów krzyżackich, będący zarazem kanałem wody pitnej – przyp. red.) jest znacznie wygodniejsza i przyjemniejsza.
Po drodze napotkacie wiele romantycznych widoków, na przykład sielskie krajobrazy nad brzegiem Stawu Filipa (Philippsteich) przy folwarku Abken (Abken).
Pagórkowate brzegi Wargeńskiego Stawu Kościelnego (Wargener Kirchenteich, dziś staw Szkolnyj), częściowo porośnięte lasami od północy, wschodu i południa, to jedno z najbardziej urokliwych miejsc w Sambii (Samland). Ukształtowanie linii brzegowej, z pozostałościami dawnych umocnień i wałów obronnych, świadczy o tym, że miejsca te od dawna uważano za dogodne do życia.
Kościół we wsi Wargen (Wargen, dziś osiedle Kotielnikowo w rejonie zielonogradzkim) stoi na cyplu, który od wschodu wcina się w taflę stawu. Zbudowano go w XIV wieku w miejscu zamku zakonu krzyżackiego, którego pozostałości do dziś widać w fundamentach świątyni i stojącej obok plebanii.
Nieopodal wsi wznosi się wzgórze zwane Górą Zamkową (Schlossberg) – grodzisko z czasów pogańskich, otoczone wałami i fosami.
Landgraben w granicach miasta Królewca.
Naprzeciwko kościoła, na zachodnim brzegu, hrabia von Lehndorff (Heinrich Ahasverus Emil August von Lehndorff, 1829—1905), do którego należą ziemie sąsiedniego majątku Warglitten (Warglitten), wzniósł sobie w ubiegłym roku wspaniały zamek Preyl (Preyl).
Pałac Preyl nad brzegiem Wargeńskiego Stawu Kościelnego.
(Z wargeńskiego zamku i kościoła w Kotielnikowie nic nie pozostało. Góry Schlossberg, znanej też jako Burgberg, nie ma na współczesnych rosyjskich ogólnodostępnych mapach; znajduje się ona na południe od stawu, na niewielkim występie. Nazwa Wargen pochodzi z języka pruskiego – przyp. red.)
Dalej na południe, przy folwarku Preyl, możemy zobaczyć kamień pamiątkowy. Napis na zdobiącej go żeliwnej prostokątnej tablicy głosi, że w tym miejscu 8 września 1879 roku, podczas cesarskich manewrów, cesarz Wilhelm I i jego syn, następca tronu Wilhelm, dosiadali koni, a generał Heinrich von Lehndorff podał im puchar z wodą.
(Folwark Preyl już nie istnieje; znajdował się na południe od wzgórza Schlossberg, po drugiej stronie szosy; tam też, ale jeszcze nieco dalej, leżał majątek Warglitten (Warglitten). Po wojnie, w 1945 roku, w pałacu Preyl mieścił się szpital, później pałac rozebrano, a na jego fundamentach w najnowszych czasach wybudowano okazałą willę, którą plotka łączy z nazwiskiem jednego z postsowieckich gubernatorów obwodu kaliningradzkiego – przyp. red.)
Do połowy XIX stulecia ważnym wydarzeniem w życiu Królewca był tak zwany Wargeński Jarmark Głupców (Wargener Narrenmarkt), odbywający się co roku we wrześniu w Wargen.
Wracający z jarmarku do domu wkładali maski, przebierali się za leśne duchy i przy dźwiękach kołatek, gwizdków i grzechotek oddawali się rozmaitym błazeńskim wybrykom.
Opuściwszy brzegi Landgrabenu i Wargen, położone czternaście kilometrów od Królewca, i ruszywszy w kierunku północno-zachodnim, wkrótce dotrzemy do wsi Wiekau (Wiekau). Możemy tu obejrzeć zbiornik wodny (dziś staw Wielikij koło osiedla Kołosowka), zbudowany niedawno w celu zaopatrzenia Królewca w wodę.
Po przejściu jeszcze kilometra na zachód znajdziemy się u stóp porośniętej lasem góry Galtgarben. 
Letni i zimowy widok z Galtgarbenu w kierunku północnym.
Ze szczytu dobrze widać okolicę. Galtgarben leży w południowej części pasma Alk (Alkgebirge), którego wzgórza ciągną się przez Sambię z północy na południe, od Pobethen (Pobethen, osiedle Romanowo) do Medenau (Medenau, osiedle Łogwino).
Restauracja i pensjonat u stóp Galtgarbenu – ten sam, który widać z góry (zob. wyżej).
Góra Galtgarben ma 110 metrów wysokości nad poziomem morza i 46 metrów ponad swoje podnóże. Stanowi naturalny punkt centralny Sambii (Półwysep Sambijski). Szczyt góry porasta las i z dołu nie jest widoczny. Dostrzec go możemy jedynie dzięki przesiece biegnącej z zachodu na wschód. Na samym wierzchołku w 1894 roku ustawiono drewnianą wieżę widokową o wysokości 10 metrów. Roztaczają się z niej zapierające dech w piersiach widoki na przestrzenie Sambii, będącej falistym płaskowyżem, wyraźnie opadającym ku południowi. Dlatego znaczna część strumieni i rzeczek półwyspu płynie z północy na południe i uchodzi do zalewu.
W zachodniej części półwyspu północny brzeg jest stromy. Wpadające tu do morza rzeczki, torując sobie do niego drogę, tworzą prawdziwe wąwozy.
(Nazwa góry pochodzi z języka pruskiego, w którym „Galt” to imię własne, a „garben” – góra. Nazwa pasma Alk (grzbietu wzgórz) również ma pruskie pochodzenie – przyp. red.)
W czasach pogańskich na górze Galtgarben, zwanej dawniej Rinauberg (Rinauberg), powstało ziemne umocnienie przypominające twierdzę. Do dziś zachowały się wały i fosy, które według legendy zbudował pruski wódz Samo. Później biskup sambijski wzniósł tu zamek Rinau. Jednak już w 1399 roku warownia nie istniała.
(Nazwa Rinau pochodzi z języka pruskiego i jest zapewne pochodną dawnej nazwy tej okolicy – Erino. Przyp. red.)
Krzyż Landwehry na szczycie góry.
Obecnie na szczycie Galtgarbenu wznosi się żelazny krzyż Landwehry (pruskiego pospolitego ruszenia), ustawiony na granitowym cokole (zob. wyżej). Krzyż wzniesiono 27 września 1818 roku na pamiątkę wojny wyzwoleńczej przeciwko napoleońskiej Francji.
Na początku XX wieku obok krzyża zbudowano jedną z czterech wież Bismarcka w Prusach Wschodnich.
W 1888 roku pomnik odrestaurowano. Widnieje na nim napis: „Z Bogiem za Króla i Ojczyznę” – dewiza orderu Krzyża Żelaznego. Na odwrocie umieszczono nazwiska: Scharnhorst, Yorck, Gneisenau (Scharnhorst, York, Gneisenau). Na osobnej tablicy wymieniono bitwy, w których pruscy żołnierze zwycięsko walczyli z Francuzami w kampanii lat 1813–1815, zakończonej podpisaniem traktatów pokojowych w Paryżu 30 maja 1814 roku i 20 listopada 1815 roku. Na południe od krzyża znajduje się wielki kenotaf (ziemny, symboliczny kopiec grobowy), wzniesiony na cześć żołnierzy poległych w wojnie wyzwoleńczej. Na tablicy pamiątkowej kenotafu można przeczytać następujące słowa: „Tysiące oddały życie za ojczyznę, okrywając się nieśmiertelną chwałą. 1818”. Kurhan ten stał się symboliczną mogiłą zbiorową.
Na północ od kurhanu, w cieniu starych brzóz, spoczywa człowiek, na którego wezwanie mieszkańcy Królewca postawili ten pomnik poległym żołnierzom – radca wojenny Johann Scheffner (Johann Georg Scheffner, 1736–1820). U wezgłowia grobu ustawiono drewnianą tablicę pamiątkową, na której przytoczono wersy z jego wiersza:
Temu, kto żelazny krzyż stawiał na Galtgarbenie,
Wszystko jedno już dziś: nie wzruszy go pochwała,
cieszy go jedynie przystań ciszy.
Niechaj więc wszyscy, którzy tu na tę górę patrzą,
poczują Boską Dłoń.
I niech zstąpią do grobu tak samo szlachetnie,
jak on tam kroczył, skrywając smutek.
Z inicjatywy Scheffnera co roku 18 października (po raz pierwszy w 1817 roku) studenci w dużych, gwarnych grupach, a wraz z nimi wielu mieszkańców Królewca, przychodzą pod górę, aby rozpalić ognisko i uroczyście oddać hołd bohaterom wojny wyzwoleńczej. Podobną uroczystość zorganizowano po raz pierwszy 18 czerwca 1818 roku na pamiątkę bohaterów bitwy pod Waterloo (Belle Alliance). Tę datę obchodzono do 1848 roku. Ochrona i utrzymanie pomnika spoczywają obecnie na administracji prowincji.
(Obecnie na szczyt góry Galtgarben nie można wejść, nie ma też w ogólnodostępnych źródłach informacji o tym, co się tam teraz znajduje. Wiadomo jednak na pewno, że z dawnych obiektów nic nie pozostało – przyp. red.)
Johann Georg Scheffner urodził się 8 sierpnia 1736 roku w Królewcu, studiował prawo na Albertynie. W 1757 roku został osobistym sekretarzem księcia Karola Holstein-Beck. W 1759 roku potajemnie opuścił prowincję zajętą przez Rosjan. Jako żołnierz Scheffner bierze udział w bitwach wojny siedmioletniej i kończy ją w stopniu fenryka (kandydata na oficera). Po zawarciu pokoju, w 1765 roku, został sekretarzem Kamery Wojenno-Domenalnej w Królewcu, a potem w tym samym charakterze służył w Gumbinnen, następnie ponownie w Królewcu i w Marienwerder. Po sprzedaży majątków Sprintlack i Elertswalde (Sprintlack und Elertswalde) w 1796 roku powrócił do Królewca. Otrzymywał zasłużoną emeryturę w wysokości 700 talarów rocznie, założył i utrzymywał ogród botaniczny. Johann Scheffner był człowiekiem odważnym, pracowitym, wykształconym naukowo i oddanym ojczyźnie. Przyjaźnił się z wieloma wielkimi ludźmi naszej ojczyzny: z Kantem, Hamannem, Krausem, Hippelem, Borowskim, Steinem, Arndtem, Yorckiem. Wysoko ceniła go królowa Luiza, która z nim korespondowała. Nie można też pominąć jego popularności jako pisarza i poety, którego autobiografia stanowi cenne źródło informacji dla badaczy dziejów ojczystych. Johann Scheffner zmarł 16 sierpnia 1820 roku.
Galtgarben na mapie Sambii z drugiej połowy XIX wieku.
W drodze powrotnej przejdziemy 10 kilometrów do Powayen (Powayen, osiedle Szypowka w okręgu miejskim Swietłyj) na południowy zachód od Galtgarbenu, skąd pociągiem z Pillau wrócimy do Królewca.
Dworzec we wsi Powayen.
W drodze na stację będziemy podziwiać zalesione stoki gór, przejdziemy przez Prielacken (Prielacken, osiedle Bratskoje), zbliżymy się do Medenau – dawnej pruskiej osady, w pobliżu której w 1255 roku przyszły król czeski Otakar (Přemysl Otakar II, Przemysł Ottokar II) pokonał Prusów sambijskich. Po warowni, którą zakładał tu biskup sambijski, nie pozostał nawet ślad.
Kościół w Medenau zbudowano w XIV wieku w stylu gotyckim z kamieni polnych, później dobudowano do niego wieżę.
Na polu proboszczowskim nieopodal Kathrinhöfen (Kathrinhöfen) stoi pomnik cesarza – piękny granitowy obelisk zwieńczony orłem. Pomnik postawił w 1881 roku właściciel majątku Löwner (Löwner) na pamiątkę cesarza Wilhelma I (Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen, 1797–1888), który przebywał tu podczas manewrów i przyjmował defiladę.
(Nazwę „Medenau” można przetłumaczyć z języka pruskiego jako Leśna Osada. Z kościoła pozostały jedynie ruiny, a pomnika cesarza dziś już nie sposób odnaleźć – przyp. red.)
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
