Dziś wiemy, że średnica Ziemi na równiku wynosi 12 756 kilometrów, a obwód na równiku – 40 076 kilometrów. Dane te zawdzięczamy pracom geodezyjnym i geofizycznym przeprowadzonym w latach 1831–1834 przez wielkiego astronoma Friedricha Wilhelma Bessela, który rozpoczął swoje pierwsze obserwacje w Królewcu 12 listopada 1813 roku.
W 1826 roku Joseph Fraunhofer1 w Monachium udostępnił mu pierwszy wielki niemiecki heliometr2 i za pomocą tego przyrządu Bessel wyznaczył paralaksę gwiazdy 61 Cygni i stwierdził, że jej położenie względem innych gwiazd zmienia się o 5 sekund rocznie. Na tej podstawie obliczył odległość Ziemi od tej gwiazdy, która wyniosła 11,1 roku świetlnego.
Choć Bessel nie był rodowitym Prusakiem Wschodnim, lecz urodził się 22 lipca 1784 roku w Minden, Królewiec może być dumny z tego, że wielki uczony spędził tu niemal całe życie.
Obserwatorium królewieckie i pomnik bohaterów wojny francusko-pruskiej.
Początkowo Bessel był bremeńskim kupcem, który prywatnie studiował matematykę i astronomię. W 1806 roku porzucił karierę handlową i został inspektorem prywatnego obserwatorium niedaleko Bremy. Pracując tam, swoimi publikacjami przyciągnął baczną uwagę środowiska naukowego, co stało się jedną z przyczyn, dla których specjalnie dla niego, dwudziestosiedmioletniego astronoma, zbudowano w Królewcu obserwatorium. Stało się to z inicjatywy wybitnego królewieckiego działacza Heinricha Ludwiga Nicoloviusa3 i za sprawą Wilhelma von Humboldta, który kierował wówczas sekcją kultu i oświecenia jako tajny radca Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.
Humboldt w 1809 roku mieszkał w domu Saturgusa (im Saturgusschen Hause) i znał Królewiec nie ze słyszenia. Rozumiał, że znaczenie państwa określają właśnie osiągnięcia naukowe.
Początkowo planowano umieścić obserwatorium w głównej wieży zamku, potem na najwyższym piętrze budynku biblioteki przy ulicy Królewskiej na Neue Sorge.
Jednak w latach 1811–1813 „wieżę dla gwiaździarza” zbudowano nie w centrum i nie na wschód od niego, lecz na zachodzie. Wzniesiono ją na jednym ze wzgórz, nazywanym potocznie Wiatrakową Górą (Windmühlenberg), oficjalnie zaś zwanym bastionem „Butterberg” (Butterberg, dosł. Masłowa Góra), którego historia sięga 1626 roku, kiedy powstał w tym miejscu według projektu Valeriana Müllera4. Przed bastionem stała tu szubienica, a później – wiatrak. Dzisiejszy plac Bessela pierwotnie od niego nazywał się Młyńskim.
Bessel z duńskim Orderem Danebroga (dagerotyp, 1843).
Bessel przyjechał do Królewca w 1810 roku. Po drodze odwiedził wielkiego matematyka Carla Gaussa, który powiedział mu: „A więc jest Pan teraz profesorem w Królewcu. Są tam bardzo zdolni ludzie – trzymajcie się razem!”
Rodzina Friedricha Bessela (dagerotyp, 1843).
Stary radca wojenny Scheffner5, przyjaciel Hippla i Kanta, w swojej książce „Moje życie” opowiada o wmurowaniu kamienia węgielnego obserwatorium: „Przedwczoraj (24 maja 1811 roku) zaproponowano mi, bym rzucił kielnię zaprawy na kamień węgielny obserwatorium, które ma zostać zbudowane obok Ogrodu Botanicznego. W kapsule czasu6 oprócz krótkiej notatki o obecnym stanie nauki w Królewcu umieszczono także następujący mój krótki wiersz:
Zur Zeit, da jeder Stand- und Messpunkt auf der Erde
Verrückt war, da sprach unser Friederich,
Der Recht und Wahrheit liebt: 'Es werde
Die Sternwart' hier gebaut, damit der Preuße sich
Am Himmel in das Laufen aller Sterne,
Ohn' sich zu irren, finden lerne.
Denn so lang' Bessels hier den Horizont beschauen,
Kann man ganz dreust den Sternen trauen».
Budowa ta nie pozostała niezauważona. Zdobywca świata Napoleon uznał ją w 1812 roku za nie na czasie. Podobno zauważył przy tej okazji: „Czyżby król Prus miał tyle wolnych pieniędzy, że może sobie teraz pozwolić na myślenie o takich rzeczach?!”
Johanna, żona Friedricha Bessela.
Obserwatorium było miejscem pracy Bessela. Sam mieszkał obok, w domu przypominającym niewielką willę. Dom ten pozostawał mieszkaniem dyrektora obserwatorium aż do zniszczenia miasta przez angielskie bomby fosforowe w nocy z 29 na 30 sierpnia 1944 roku.
Gabinet Bessela znajdował się w budynku obserwatorium.
Bessel tak zżył się z naszym miastem, że odrzucił nawet bardzo zaszczytną propozycję objęcia kierownictwa Obserwatorium Berlińskiego.
O wszechstronności wielkiego uczonego świadczy fakt, że oprócz astronomii sferycznej7 i fizycznej do 1829 roku wykładał także matematykę czystą8.
W kwietniu 1829 roku 45-letni Bessel gościł u siebie słynnego Aleksandra von Humboldta, który w wieku 60 lat wyruszał na swoją wielką wyprawę syberyjską. Pisał on do swego brata Wilhelma: „Królewiec, 16 kwietnia 1829 roku…
Mieszkam tu u pogodnego i uprzejmego Bessela w obserwatorium, które zbudowałeś. Dziś rano znów prowadziłem z nim obserwacje magnetyczne”.
Ku wielkiemu żalowi 17 marca 1846 roku, w samym rozkwicie jego działalności naukowej, cholera przerwała życie wybitnego astronoma. Grabarze nie musieli daleko nieść trumny: szczątki Bessela pochowano na Cmentarzu uczonych (Königsberger Gelehrtenfriedhof) tuż naprzeciwko obserwatorium.
Co zaś do osobowości Bessela, mamy pochlebną opinię starego Scheffnera z 1816 roku (tamże): „…obserwatorium, zbudowane w bardzo dogodnym miejscu, znalazło w profesorze Besselu niepoprawnego entuzjastę astronomii”.
A w 1846 roku doktor Alexander Jung9 nazwał go „największym astronomem na ziemi, którego wzrok przenika ku wzniosłym i wiecznie nieprzemijającym celom”.
Popiersie Bessela dłuta Friedricha Reuscha w ogrodzie obserwatorium.
Z charakteru Bessel był człowiekiem bardzo powściągliwym i skrytym, lecz serdecznie brał pod swoją opiekę tych studentów, których uważał za utalentowanych i ambitnych.
W liberalnym ruchu studenckim lat 40. XIX wieku stał, choć bardzo powściągliwie, w istocie po stronie takich ludzi jak Rosenkranz10, Burdach11 i Lobeck12.
Niedługo przed początkiem XX wieku w ogrodzie obserwatorium ustawiono popiersie Bessela. Rzeźbiarz Friedrich Reusch (Friedrich Reusch), który stworzył wiele rzeźb dla Królewca, wymodelował je i odlał w brązie. Na początku XX wieku zbudowano Nowe Obserwatorium, z którego w mroźne noce również można było obserwować ruch gwiazdozbiorów, choć oczywiście nie z takim powodzeniem, jak czynił to w swoim czasie Friedrich Bessel.
PRZYPISY
1.Joseph Fraunhofer (Joseph Fraunhofer; 6 marca 1787, Straubing – 7 czerwca 1826, Monachium) – niemiecki fizyk, optyk, wynalazca.
2.Heliometr – instrument astrometryczny do pomiaru niewielkich kątów na sferze niebieskiej. Jego nazwa pochodzi od pierwotnego sposobu zastosowania – pomiaru średnicy Słońca.
3.Georg Heinrich Ludwig Nicolovius (13 stycznia 1767 – 2 listopada 1839) był wysokim pruskim urzędnikiem ministerialnym, do którego kompetencji należały głównie sprawy kościelne i szkolne.
4.Johann Valerian Müller (Johann Valerian Müller; ur. w 1771 roku w Kwidzynie (Marienwerder), Prusy Zachodnie; zm. w 1839 roku w Królewcu ) – niemiecki architekt i pruski urzędnik budowlany w Królewcu. Reprezentował styl prostego klasycyzmu.
5.Johann George Scheffner (8 sierpnia 1736 – 16 sierpnia 1820), radca wojenny, pisarz, bliski przyjaciel Theodora Gottlieba von Hippla i Immanuela Kanta.
6.Kapsuła czasu to przesłanie przeznaczone dla przyszłych pokoleń, które zwykle umieszcza się w wodoszczelnym pojemniku (kapsule) i wmurowuje w fundamenty wznoszonych budynków, obiektów infrastruktury, pomników itp.
7.Astronomia sferyczna, czyli astronomia pozycyjna – dział astronomii badający sposoby wyznaczania położenia obiektów na sferze niebieskiej przy ich obserwacji z Ziemi w określonym momencie i w określonym miejscu.
8.Matematyka fundamentalna (matematyka czysta, matematyka teoretyczna) – całkowicie abstrakcyjna matematyka, jej podstawowa część, która w odróżnieniu od matematyki stosowanej bada abstrakcyjne struktury bez odnoszenia ich do obiektów świata rzeczywistego (obejmuje m.in. algebrę, geometrię, kombinatorykę i in.)
9.Alexander Jung (Alexander Jung; ur. 28 marca 1799 roku w Kętrzynie (Rastenburg); zm. 20 sierpnia 1884 roku w Królewcu) – niemiecki publicysta, historyk literatury, prozaik i autor tekstów pieśni.
10.Johann Karl Friedrich Rosenkranz (Johann Karl Friedrich Rosenkranz; ur. 23 kwietnia 1805 roku w Magdeburgu; zm. 14 czerwca 1879 roku w Królewcu, Prusy ) – niemiecki filozof. Był uczniem Georga Wilhelma Friedricha Hegla.
11.Karl Friedrich Burdach (Karl Friedrich Burdach; 12 czerwca 1776, Lipsk – 16 lipca 1847, Królewiec) – niemiecki anatom i fizjolog, profesor uniwersytetów w Dorpacie (1811–1814) i w Królewcu (od 1814).
12.Christian August Lobeck (Christian August Lobeck; 5 czerwca 1781 – 25 sierpnia 1860) – niemiecki filolog klasyczny. W 1814 roku objął w Królewcu katedrę retoryki i literatury antycznej, którą zajmował przez dwa lata aż do swojej śmierci.
ZDJĘCIA
Bildarchiv Ostpreußen bildarchiv-ostpreussen.de.
ŹRÓDŁO
Ostpreußen-Warte / 01 vom Januar 1959
● Od redakcji: Przeczytajcie na VisitPrussia.com wywiad z tłumaczką niemieckich, a w szczególności pruskich baśni, naszą stałą autorką Tatianą Koliwaj, prowadzącą własny blog, na którym opublikowano niezliczone mnóstwo innych przypowieści, legend i baśni w jej przekładach.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
