Istnieją podstawy, by sądzić, że wzniesiono ją na miejscu dawnego grodu wałowego tubylców. Samo położenie sprzyjało budowie zamku: miał on stać się swoistym przyczółkiem na drodze z Nadrowii do Królewca. Ponadto nowa warownia kontrolowała dwie najważniejsze arterie wodne – Pregołę i Dejmę. Po ostatecznym stłumieniu powstania pruskiego w 1272 roku koloniści założyli pod murami zamku osadę.
W 1275 roku warownię oblegli i szturmowali Litwini. Mimo pewnych sukcesów nie zdołali jej zdobyć. Okolica została oczywiście spustoszona, a osada pod zamkiem spalona. Najwyraźniej oblężenie to pokazało, że miejsce na zamek wybrano niefortunnie. Dlatego w 1280 roku zamek przeniesiono na półwysep otoczony z trzech stron wodą.
Po wykopaniu fosy warownia łączyła się z lądem jedynie mostem zwodzonym. Wtedy też, w 1280 roku, Tapiow stał się siedzibą komturii i pozostawał nią do 1301 roku. Znane jest imię pierwszego komtura Tapiowa – Ulrich Bavarus. Rok później, w 1281 roku, zginął on w bitwie z plemieniem Sudawów. Gdy wraz z początkiem wypraw na Litwę obszar działań wojennych zakonu przesunął się daleko na wschód, komturię z Tapiau przeniesiono najpierw do Insterburga (Czerniachowsk), a następnie jeszcze bliżej umownej linii frontu – do Ragnety (Niemen). Utrzymywanie komturii w Tapiau Krzyżacy uznali za nieuzasadniony zbytek i zamek Tapiau przypisano do komturii królewieckiej.
Po przeniesieniu stolicy zakonu do Marienburga (Malbork, Polska) w 1309 roku na ziemiach pruskich ostatecznie ukształtowało się państwo zakonu krzyżackiego. Okoliczność ta, a także nieustanne najazdy plemion litewskich sprzyjały budowie nowych zamków z kamienia i przebudowie w kamieniu dawnych.
Po 1340 roku przebudowa objęła także zamek Tapiow. Zbudowano wówczas również kanał ze śluzami Tapiow–Labiow (Polesk), przeznaczony do transportu wodnego wewnątrz państwa zakonnego.
Prace przy budowie zamku, prowadzone pod kierunkiem marszałka zakonu Siegfrieda von Dahenfelda, ostatecznie ukończono w latach 50. XIV wieku. W rezultacie powstała klasyczna czteroskrzydłowa budowla w kształcie zamkniętego prostokąta o wymiarach 48 × 46 m. Zamek wyróżniał się brakiem wież w obrębie domu głównego. Zamiast tego, dla wzmocnienia walorów obronnych, szczyt każdego skrzydła, wyposażony w strzelnice, lekko wysuwał się poza obrys czworoboku, tworząc swego rodzaju półkaponierę. Zamek miał też rozległe przedzamcze w formie wydłużonego prostokąta. Na przeciwległym brzegu rzeki powstała nowa osada. Prawa miejskie otrzymała ona jednak znacznie później.
W 1382 roku w kaplicy zamkowej w Tapiowie wielki książę litewski Witold przyjął chrzest w obrządku katolickim. Liczył na pomoc zakonu krzyżackiego w walce o władzę na Litwie, dlatego był gotów na takie formalności. Nawiasem mówiąc, Witold chrzcił się w sumie trzy razy, w tym raz w obrządku prawosławnym.
Mniej więcej od 1450 roku Tapiom-Tapiow zaczęto nazywać Tapiau. W czasie wojny trzynastoletniej (1454–1466) zakonu ze Związkiem Pruskim zamek został zdobyty przez wojska Związku Pruskiego, lecz w następnym roku odbili go stronnicy zakonu krzyżackiego. Już po klęsce zakonu w tej wojnie i utracie dawnej stolicy przywieziono do zamku Tapiau z Marienburga archiwum zakonu krzyżackiego. Archiwum pozostawało w zamku do 1722 roku. W 1474 roku w lochu zamku zamknięto na śmierć głodową biskupa sambijskiego Dietricha von Cubę, który niepochlebnie wyrażał się o mistrzu Heinrichu von Richtenbergu. Od tej pory zamek trwale owiała zła sława.
Akwarela „Królewski powóz przeprawia się przez Pregołę w Tapiau”.
Znaczenie zamku Tapiau znacznie wzrosło za księcia Albrechta Brandenburskiego. Uczynił go on swoją rezydencją, a ponadto w zamku ulokowano administrację Hauptamtu („urzędu głównego”) Tapiau.
W tym celu Albrecht przeprowadził w zamku gruntowną przebudowę, jak wymagał tego status świeckiego władcy. W ostatnich latach życia Albrecht często bywał w Tapiau. Tu też zmarł w 1568 roku i został pochowany w zamku, lecz później jego szczątki przeniesiono do krypty w katedrze w Królewcu.
Po śmierci Albrechta zamek, stopniowo popadając w ruinę, pełnił funkcję ośrodka administracyjnego, w którym mieściły się różne organy władzy lokalnej. W 1786 roku przebudowano go na dom opieki. Od 1793 roku zamek Tapiau przyjmował nędzarzy, żebraków i ubogich chorych. Podczas przebudowy rozebrano trzy z czterech skrzydeł zamku, w zamian na jego terenie wzniesiono jeszcze jeden budynek – na przytułek.
W 1879 roku, podczas przebudowy na więzienie, zamek nadbudowano o dwie kondygnacje. Na najwyższej z nich urządzono kościół. W 1902 roku na terenie dawnego przedzamcza wzniesiono gotycki budynek z czerwonej cegły ze szczytami i wieżyczką. Ten sam, który niektórzy przewodnicy przedstawiają dziś jako sam zamek zakonny.
Zamek Tapiau (dziedziniec) w trakcie odbudowy w 2024 roku.
Po zajęciu Tapiau przez oddziały Armii Czerwonej w 1945 roku nowa władza postanowiła nie zmieniać przeznaczenia obiektu i w zamku ponownie urządzono więzienie, tym razem już radzieckie. W tej postaci zamek przetrwał do naszych czasów. Status zakładu karnego kilkakrotnie się zmieniał, ale istota pozostawała ta sama.
Od dziesięciu lat regularnie powraca kwestia przekształcenia więzienia w lokalną atrakcję przyciągającą turystów. Nieliczni badacze, którym udało się wejść na teren tego strzeżonego obiektu, odnotowują, że zachowało się jedno ze skrzydeł krzyżackiego zamku oraz dawne piwnice innego. Nie ulega wątpliwości, że zamek, przez długi czas niedostępny, zainteresuje miłośników historii i turystów, jednak przeniesienie zakładu karnego w nowe miejsce z godną podziwu regularnością jest odkładane z różnych przyczyn na czas nieokreślony.
Ilustracje: Bildarchiv Ostpreußen, bildarchiv-ostpreussen.de, Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
