Haberberg (Haberberg, w przekładzie — Owsiana Góra) rozciąga się z zachodu na wschód — od ulicy Koronnej (Kronenstraße, obecnie odcinek Prospektu Leninskiego od Dworca Południowego do ul. Bagrationa) do Bramy Frydlandzkiej (Friedländer Thor). Most Wysoki (Hohe Brücke) łączy Haberberg z Groblą Wierzbową (Weidendamm, obecnie ul. Oktiabrska) na wyspie Lomse (Lomse, obecnie Oktiabrskij). Na południu granicę Haberbergu stanowi ulica Haberberger Wallstraße (Haberberger Wallstraße). Przez przedmieście ciągną się dwie długie równoległe ulice: Dolny Haberberg (Unterhaberberg, ul. Bagrationa) i Górny Haberberg (Oberhaberberg, ul. Bogdana Chmielnickiego), połączone zaułkami. We wschodniej części obie wychodzą na Targ Mięsny (Viehmarkt).
Początkowo Haberberg był niewielką wioską należącą do zakonu krzyżackiego (Deutscher Orden). Jego główną ulicą był dzisiejszy Dolny Haberberg.
Najdalej na południe wysunięte dzielnice „Innerstadt”, Haberberg i Alter Garten, na rekonstrukcji mapy miast, przedmieść i dzielnic Królewca przed ich połączeniem w 1724 roku.
W 1522 roku zakon podarował wieś mieszkańcom Kneiphofu (Kneiphof) za ich wierność w czasie wojny z Polską w latach 1520–21.
Dolny Haberberg — główna ulica dzielnicy.
Na wschodzie, gdzie dziś znajduje się Targ Mięsny, wznosiło się dawniej wzgórze, które zaspokajało zapotrzebowanie Kneiphofu na piasek, o czym świadczy nazwa sąsiednich Zaułków Piaskowych (1.–3. Sandgasse, obecnie ulice Bolszaja i Małaja Piesocznaja).
Na wschód od dzisiejszego Targu Mięsnego aż do osady Neuendorf (Neuendorf, obecnie teren przed skrzyżowaniem ul. Jemieljanowa z obwodnicą), leżącej za Bramą Frydlandzką, nad brzegiem Pregoły (Pregel) rósł niegdyś wielki las dębowy, dziś zupełnie zniknął. Tutejsze dęby wykorzystano głównie do budowy grobli ulicznych na Przedmieściu (Vorstadt).
Od zachodu do Haberbergu przylega wieś Alter Garten, która ciągnie się aż do osady Nasser Garten (Nasser Garten).
W 1626 roku zbudowano wał forteczny, który podzielił Nasser Garten na Stary i Nowy. Nowy to dzisiejszy Nasser Garten, a Stary, ten, który znalazł się wewnątrz pierścienia wałów, stał się Alter Garten (Alter Garten).
„Ogrodowa” nazwa tłumaczy się obecnością licznych ogrodów warzywnych, zaopatrujących w warzywa całe miasto. Położony tuż za wałem miejskim Nasser Garten do dziś (1895) zarządzany jest z Królewca.
(Słowo „nasser” można przetłumaczyć jako „wilgotny”, „mokry”. Odpowiednio cała nazwa oznacza Wilgotny Ogród. Alter Garten w przekładzie znaczy Stary Ogród — red.)
Ta część miasta często cierpiała z powodu pożarów. W 1520 roku, w czasie konfliktu zbrojnego z Polską, który przeszedł do historii jako wojna jeźdźców (Reiterkrieg), wobec zbliżania się oddziałów nieprzyjaciela mieszkańcy Kneiphofu sami spalili przedmieścia Nasser Garten i Przedmieście (Vorstadt) — aż do Rowu Obwodowego (Zuggraben). 10 maja 1775 roku, w Dniu Pokuty (Bußtag), pożar znów obrócił tu wszystko w perzynę i popiół: spłonęły Haberberg aż do Grobli Wierzbowej, Dalsze Przedmieście (Hintere Vorstadt), Alter Garten i Nasser Garten. Ocalał tylko kościół na Haberbergu (Haberberger Kirche). Straty oszacowano na milion talarów.
Iglica kościoła na Haberbergu wyłania się zza wałów fortecznych.
Dzielnica jest uboga w zabytki. Jej najważniejszą budowlą jest kościół na Haberbergu. Założono go w 1526 roku jako kościół filialny katedry (Königsberger Dom).
Kościół na Haberbergu i drewniana figura Hansa von Sagana.
Początkowo była to kaplica zbudowana z datków mieszkańców Kneiphofu. W 1653 roku zaczęto wokół niej budować kościół. Budowa szła powoli i zakończyła się dopiero w 1683 roku.
Stara kaplica przez cały czas budowy nowego kościoła pozostawała w nim jak w futerale i rozebrano ją dopiero po zakończeniu prac. W 1652 roku zorganizowała się samodzielna gmina kościelna Haberbergu i więź z gminą katedry została zerwana. W 1747 roku kościół doszczętnie spłonął po uderzeniu pioruna i został odbudowany w latach 1753–55 w obecnej postaci. W 1783 roku znów uderzył w niego piorun, ale obyło się bez pożaru. Potem na kościele zamontowano piorunochron, pierwszy zastosowany w Królewcu.
Długość kościoła wynosi 57 metrów, szerokość — 27 metrów, wysokość dachu — 36 metrów.
Gipsowe sklepienia stropu wspiera 14 pilastrów w dwóch rzędach ze szwedzkiego kamienia. Ostrołukowe okna pojawiły się dopiero w 1853 roku. Bardzo interesujący jest ołtarz, bogato zdobiony snycerką i malarstwem; konsekrowano go w 1766 roku, a kosztował 2976 guldenów.
(Kościół stał na działce, na której obecnie znajduje się Dom Sztuki, znany starym mieszkańcom jako kino „Oktiabr” — red.)
W 1756 roku w kościele zainstalowano organy dzieła Kaspariniego (Kasparini). Wysokość wieży od podstawy do najwyższego punktu wynosi 77 metrów. Złocona figura anioła na jej iglicy jest wiatrowskazem o wysokości 2,2 metra i wadze 75 kilogramów. Ustawiono ją w 1774 roku i ponownie pozłocono w 1820 roku.
Górny Haberberg nie miał torów tramwajowych, ale był szerszy od Dolnego.
W zewnętrznym murze ogrodzenia przykościelnego cmentarza zwraca uwagę tkwiąca w nim kula armatnia. Napis obok głosi: „Na pamiątkę francuskiego ostrzału 14 czerwca 1807 roku”.
Zaułek Piaskowy zachował swoją nazwę do naszych czasów.
Na cmentarzu przy kościele, w bezimiennych grobach, spoczęli trzej radcy księcia Albrechta (Albrecht von Brandenburg-Ansbach, 1490–1568): Funcke, Schnelle i Horst (Funcke, Schnelle, Horst), którzy w 1566 roku dali głowy na szafocie za udział w intrygach awanturnika Skalicha (Paul Skalich / Stanislav Pavao Skalić, 1534–1573). Nowy cmentarz gminy Haberberg znajduje się za Bramą Brandenburską (Brandenburger Thor), niedaleko Schönbusch (Schönbusch).
(W miejscu tego cmentarza urządzono Park Bałtycki, dawny park im. Jurija Gagarina — red.)
Niedaleko kościoła stoi stara pompa (alte Pumpe), którą jeszcze niedawno zdobiła wyrzeźbiona z drewna figura. Lud nazywał ją Hansem von Saganem (Hans von Sagan). Podanie głosi, że w czasie wojny z Litwą w 1370 roku w bitwie pod Rudau (Rudau, obecnie osiedle Melnikowo) zwycięstwo zakonowi krzyżackiemu przyniósł czeladnik szewski z Kneiphofu, Hans von Sagan.
Choć ranny w nogę, śmiało podjął upadłą chorągiew, dodając tym otuchy niewielkiemu wojsku zakonnemu, co przesądziło o wyniku bitwy na jego korzyść. W podzięce za to wielki mistrz zaprosił mieszczan Kneiphofu na Zielone Świątki na uroczystą wieczerzę na zamku, co stało się miejską tradycją.
Taki zwyczaj rzeczywiście istniał. Ale święto urządzano zapewne z innych powodów niż przytoczona wyżej historia, a i bitwa pod Rudau odbyła się nie w dzień Wniebowstąpienia Pańskiego, lecz w przededniu Wielkiego Postu. Doroczna ceremonia degustacji piwa na zamku, Schmeckbier (Schmeckbier), wywodzi się zapewne z tradycji miejscowego cechu piwowarów słodowych: ponieważ zakon miał na zamku własny browar, urządzano tam co roku uroczystą degustację dla miejskich kolegów, a piwowarzy miejscy w odpowiedzi zapraszali zakonnych towarzyszy wraz z ich zwierzchnictwem na podobną uroczystość. Ostatni raz kroniki wspominają o piwnej biesiadzie na zamku w 1619 roku, gdy władzę w Prusach objął elektor Jerzy Wilhelm.
(Wojna trzydziestoletnia (1618–48), która niemal zrujnuje Prusy, już się zaczęła, ale mało kto rozumiał, jak długo potrwa i do czego doprowadzi. Z pewnością ta i inne średniowieczne tradycje urwały się z powodu nieszczęść, które przyniosła — red.)
Targ Mięsny, w tle widać domek dozorcy Mostu Wysokiego.
Nawiasem mówiąc, prawdziwość legendy o czynie Hansa von Sagana także budzi wiele pytań. Choć w kronikach XVI wieku imię to pojawia się w opisach różnych epizodów historycznych, to jedynie jako przedstawiciela mieszczaństwa Kneiphofu.
Kościół Lutra zbudowano przy Targu Mięsnym w XX wieku.
Czasem występuje on jako odziany w rycerską zbroję trzymacz tarczy herbu Kneiphofu. Wizerunek ludowego bohatera znajdował się na starej Bramie Kramarskiej (Krämerthor). Natomiast jego figura na starej studni nie robiła wrażenia, na jakie liczyli ci, którzy ją ustawili.
Wielu nawet uważa, że na studni stał święty Florian (heiligen Florian) — obrońca od pożarów, którego figura tradycyjnie zdobi studnie w wielu krajach katolickich. Inni widzą w figurze uogólniony wizerunek chorążego w stroju z XVII wieku i uważają ją po prostu za rozwiązanie dekoracyjne, bez żadnego podobieństwa do kogokolwiek.
Przy ulicy Dolny Haberberg w domu nr 25 mieści się zakład naukowy dla głuchoniemych (Ostpreußische Vereins-Taubstummenanstalt), utrzymujący się głównie z prywatnych datków.
We wschodniej części Targu Mięsnego, otoczonego dużymi i nieładnymi budynkami, przed najnowszymi umocnieniami fortecznymi stała stara Brama Frydlandzka.
Pozostałości starych wałów i fos znajdziemy dziś, jeśli udamy się w stronę kąpieliska Grothego (Grotheschen Schwimmanstalt) — największego i najstarszego z kąpielisk nad Pregołą.
Niedaleko kąpieliska znajduje się magazyn oleju (Ölzmagazin), należący do administracji miejskiej. Zbudowano go w 1812 roku jako piekarnię polową, ale w 1814 roku budynek przeszedł w gestię miasta i stał się magazynem.
(Stare budowle forteczne przebiegały dawniej mniej więcej wzdłuż dzisiejszej ul. Olsztyńskiej — red.)
Brama Frydlandzka nosi nazwę miasteczka Friedland (Friedland, obecnie miasto Prawdinsk), ponieważ prowadzi przez nią droga w jego kierunku. Jak inne bramy miejskie, Frydlandzka zbudowana jest z cegły i ozdobiona figurami z piaskowca. Od strony wewnętrznej zdobi ją figura hrabiego Friedricha von Zollerna (Friedrich von Zollern, 1325–1368), a od zewnętrznej — wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Siegfrieda von Feuchtwangena (Siegfried von Feuchtwangen, 1273–1311).
Friedrich von Zollern — przedstawiciel pruskiej dynastii królewskiej. Był komturem zamku Bałga. W bitwie pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku, w której zakon poniósł klęskę, znalazł się wśród tych, którym udało się ujść z życiem.
Siegfried von Feuchtwangen był wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego w latach 1303–11. Przeniósłszy w 1309 roku swoją rezydencję z Wenecji do Marienburga (obecnie miasto Malbork w Polsce), znacznie odmienił to miasto na lepsze.
Brama Frydlandzka.
Ulicą Haberberger Wallstraße (Haberberger Wallstraße) przejdziemy wzdłuż wałów, obok różnych budowli wojskowych, i zbliżymy się do Bramy Brandenburskiej.
Brama Brandenburska.
Wiadukt kolejowy przed Bramą Brandenburską, zbudowany w latach 20. XX wieku.
Swoją nazwę brama otrzymała od niewielkiej miejscowości Brandenburg położonej nad zalewem (Brandenburg, obecnie osiedle Uszakowo). Od strony wewnętrznej brama ozdobiona jest wizerunkami generałów Hermanna von Boyena (Hermann von Boyen, 1771–1848) i Ernsta von Astera (Ernst Ludwig von Aster, 1778–1855).
(Droga przez tę bramę, oprócz jednoimiennej wsi nad brzegiem zalewu, prowadziła w kierunku Marchii Brandenburskiej — red.)
Hermann von Boyen w 1813 roku jako szef sztabu generalnego III korpusu armii brał udział w bitwach pod Großbeeren, Dennewitz i Lipskiem, w 1814 roku uczestniczył w bitwach pod Laon i Paryżem, które przyniosły mu sławę. Później uczestniczył w tworzeniu nowej armii pruskiej i stał na czele pruskiego ministerstwa wojny. Za jego szczególną zasługę uważa się utworzenie Landwehry (pospolitego ruszenia).
Ernst Ludwig von Aster doszedł do stanowiska pruskiego szefa sztabu generalnego II korpusu armii. Wyróżnił się w 1815 roku w bitwach pod Ligny i Waterloo. Następnie służył jako generalny inspektor przy budowie twierdz.
Stara Brama Brandenburska znajdowała się w obrębie obecnego wału na końcu ulicy Brandenburger Torstraße (Brandenburger Thorstraße). Była otynkowana i pomalowana na żółto. Miała tylko jeden przejazd. Przed nią znajdował się Dom Strzelecki Kneiphofu (Schießhaus der Kneiphöfer).
Przy tej samej ulicy, w domu nr 4b (ulica się nie zachowała, była zachodnim przedłużeniem ul. Olsztyńskiej), która biegnie obok kościoła na Haberbergu i przechodzi w ulicę Górny Haberberg, mieści się zbudowany w 1867 roku Prowincjonalny Zakład dla Niewidomych (Provinzial-Blinden-Unterricht-Anstalt). Uczy się ich tu nie tylko pisania, liczenia i czytania, ale także muzyki, wyplatania i innych rzemiosł. Wszystkie wykonane wyroby wystawiane są na sprzedaż. Dochód trafia do zakładu.
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
