Związek miasta z przedmieściem Hufen (Hufen) sięga roku 1286, kiedy zakon przekazał w posiadanie Altstadtowi ziemie na północnym brzegu Pregoły (Pregel) aż do Lawsken (Lawsken, obecnie ulica Mendelejewa) na głębokość pół mili od brzegu rzeki.
Stopniowo przedmieście zaczęło się zaludniać i podzieliło się na trzy części (ze wschodu na zachód): Hufen Przedni, Hufen Środkowy i Hufen Tylny (Vordern Hufen, Mittern Hufen und Hintern Hufen, zob. niżej). Te trzy części nie tworzyły jednej gminy, ponieważ składały się z odrębnych zagród i gospodarstw chłopskich.
Aleja Hufen (obecny prospekt Mira) w epoce napoleońskiej.
Niegdyś w Hufen było wiele lasów – jeszcze na początku XVIII wieku Altstadt utrzymywał tu leśniczego (Wildnisbereiter). Jego siedziba mieściła się w pierwszym domu Hufen Środkowego, obok Domku Szosowego (Chausseehaus).
Hufen pod koniec XVIII wieku – od Bramy Steindamm do Freigraben w Ratshofie.
Obecnie wszystkie trzy części Hufen tworzą jedną jednostkę terytorialną.
Przecięty malowniczym wąwozem Hufen Środkowy jest kolonią willi ze wspaniałymi parkami, wśród których znajduje się i nasz Tiergarten. Latem ściągają tu wszystkie warstwy królewieckiego społeczeństwa. Jest tu oświetlenie elektryczne zasilane z elektrowni w Luisenhöh (Luisenhöh).
(Nazwa „Hufen” pochodzi od dawnego określenia miary powierzchni, które z czasem nabrało charakteru abstrakcyjnego.
Według dzisiejszej topografii dzielnica Hufen zajmuje obszar mniej więcej od prospektu Sowieckiego na wschodzie do ulicy Krasnej na zachodzie i od ulicy Marszałka Borzowa na północy do ulicy Dmitrija Donskiego na południu.
Dom leśniczego stał w miejscu dzisiejszego teatru dramatycznego, przy dawnym stawie, po którym pozostał skwer ze starymi wierzbami. O „malowniczym” wąwozie lepiej dziś przemilczeć, bo przedstawia sobą obecnie dość zaniedbany parów. Podział dzielnicy na Hufen Przedni, Środkowy i Tylny miał charakter dość umowny. Intensywna zabudowa dzielnicy rozpoczęła się w latach 20. XX wieku. Hufen Środkowy zabudowano domami wielokondygnacyjnymi. Na obrzeżach Hufen w latach 30. pojawiły się wielosegmentowe budynki mieszkalne w ramach programu masowego zaopatrzenia ludności Niemiec w mieszkania. – Przyp. red.)
Widok na Bramę Steindamm od strony Hufen.
Szczególnie ożywiony jest ruch na ulicy przechodzącej przez Bramę Steindamm (Steindammer Thor).
Ogród Hippla i Luisenwahlna mapie Hufen Środkowego z 1815 roku.
Tuż za bramą rozwidla się ona: w lewo odchodzi polna droga przez Hufen Środkowy (Mittelhufen) w stronę Fischhausen i Piławy (Fischhausen und Pillau), prosto – do Hufen Przedniego (Vorderhufen), w prawo – do skromnego budynku szachulcowego Dworca Cranz (Cranzer Bahnhof).
W bezpośrednim sąsiedztwie rozwidlenia ulic za Bramą Steindamm znajduje się plac należący do Związku Wystaw Koni (Verein für Pferdeausstellungen). Znajdziemy tu stajnię pawilonu wystawowego i budynek cyrku (Cirkus).
Od zachodu miejsce to graniczy z Panoramą (Panoramagebäude) – rotundą nakrytą dużą kopułą. Panoramę zbudowano w 1891 roku.
Jej ściany od wewnątrz zdobi obraz panoramiczny. Widzowie mają przebywać pośrodku sali. Stwarza to wrażenie, jakby widz znajdował się w samym środku przedstawionej sceny. Co roku Panorama jest odnawiana.
(Ten teren zmienił się do dziś nie do poznania. Plac targu końskiego zajmował dość duży obszar, na którym stoją obecnie budynki policji i Federalnej Służby Bezpieczeństwa wzdłuż prospektu Sowieckiego oraz zabudowa ulic Händla i Brahmsa. – Przyp. red.)
Na początku Hufen Środkowego znajduje się Miejskie Boisko (Städtische Spielplatz), jakiego trudno byłoby szukać w jakimkolwiek innym niemieckim mieście.
Miejskie Boisko z pomieszczeniem do przechowywania sprzętu i zajęć w niepogodę.
Powstanie boiska w 1892 roku Królewiec zawdzięcza radnemu miejskiemu dr. Walterowi Simonowi (Walter Simon, 1857–1920), którego darowizna pozwoliła sfinansować jego budowę.
Amalienau pojawia się na mapach w XIX wieku. 1. Kohlbornshof; 2. Louisenwahl; 3. Albrechtshöhe; 4. Hufenterrasse; 5. Villa Albrechtshöhe; 6. Julchenthal; 7. Carlsruhe; 8 Hufenpavillon.
Przeznaczył on również znaczne środki własne na utrzymanie obiektu i zakup przyborów do gier. Dzieci Królewca mają możliwość, pod kierunkiem doświadczonych opiekunów, bawić się i uprawiać sport na świeżym powietrzu, odpoczywając od wyczerpującej nauki szkolnej. W 1895 roku za pieniądze tego samego dobroczyńcy zbudowano tu krytą salę gimnastyczną, zwieńczoną, z jego inicjatywy, zgrabną wieżą z zegarem dobrze widocznym z daleka.
Teren Miejskiego Boiska zajmuje 6,83 hektara, z czego jedna trzecia przypada na alejki i klomby, które również przyciągają tu wielu spacerowiczów. Najintensywniej jest ono użytkowane od maja do października.
(Boisko nosiło imię swojego założyciela Waltera Simona (Walter-Simon-Platz). W czasach nazizmu imię żydowskiego mecenasa „zapomniano”, a teren przemianowano na cześć gauleitera Prus Wschodnich na plac Ericha Kocha (Erich-Koch-Platz). Na jego terenie zbudowano stadion piłkarski, na którym grała miejscowa drużyna „Königsberg”. W czasach radzieckich stadion przemianowano najpierw na „Piszczewik”, potem nazywał się „Bałtika”. – Przyp. red.)
Pomnik królowej Luizy dłuta Christiana Raucha (Christian Daniel Rauch, 1777–1857) w parku Luisenwahl.
Spośród tutejszych wspaniałych ogrodów, położonych po obu stronach Alei Hufen (Hufenallee), wymieńmy Park Hufen (Hufenpark), na którego terenie odbywa się Północnoniemiecka Wystawa Rzemiosła (Norddeutsche Gewerbausstellung).
Ogrody i wille Hufen Środkowego na mapie z 1885 roku.
Obok znajduje się Luisenhöh – uroczy park naturalny, teatr, ogrody i kwietniki.
(Park Hufen zajmował zachodnią część terenu obecnego ogrodu zoologicznego. Po południowej stronie ulicy znajdował się teatr „Belle Alliance”. Luisenhöh to dziś zarośnięty dziką roślinnością, zaniedbany parów Potoku Parkowego od prospektu Mira do Parku Centralnego – Przyp. red.)
W zachodniej części Hufen znajduje się park Luisenwahl (Luisenwahl, co można przetłumaczyć jako „Wybór Luizy”), przez który płynie Potok Hufen (Hufenbach, obecnie Parkowyj). Park słynie z pięknych starych drzew i ogrodów z trawnikami. W jego północnej części na wzniesieniu stoi pomnik ku czci królowej Luizy – półrotunda z kamienną ławą, ozdobiona medalionem z popiersiem królowej, pod którym na kamiennej płycie wykuto: „Geniuszowi Prus, niezapomnianej królowej Luizie – obywatele Królewca, 1874”. Pomnik poświęcono 2 września 1874 roku. (Pamiątkowa półrotunda w Parku Centralnym zachowała się w opłakanym stanie do dziś – przyp. red.)
Pierwotnie ziemia, na której założono park Luisenwahl, była własnością tajnego radcy wojennego i prezydenta miasta Theodora Gottlieba von Hippla (Theodor Gottlieb von Hippel, 1741–1796).
Założył on tu park w stylu angielskim, co było charakterystyczne dla tamtych czasów. Po śmierci Hippla park nabył radca rejencyjny Busolt (Gotthilf Christoph Wilhelm Busolt, 1771–1831). Naprzeciw wejścia do parku, po północnej stronie Alei Hufen, zbudował skromny domek w wiejskim stylu, który do dziś stoi tam w niezmienionej postaci. W miesiącach letnich 1808 i 1809 roku w tym podmiejskim domku mieszkała z dziećmi królowa Luiza (Königin Luise / Luise Auguste Wilhelmine Amalie zu Mecklenburg, 1776–1810). Ta wielka kobieta gorzko płakała, dowiedziawszy się o okropnościach straszliwej wojny lat 1806–1807; liczyła na odrodzenie niepodległego państwa pruskiego, podbitego przez Napoleona. Nie doczekawszy się nowego rozkwitu ojczyzny, królowa Luiza zmarła 19 lipca 1810 roku w zamku ojca Hohenzieritz (Hohenzieritz), mając zaledwie 34 lata. Na pamiątkę swojej matki, królowej Luizy, cesarz Wilhelm I (Wilhelm I / Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen, 1797–1888) wykupił później spadek po Busolcie.
„Byki” z Hufen Augusta Gaula (Georg August Gaul, 1869–1921) opuszczające odlewnię.
Cesarz Francuzów Napoleon latem 1812 roku, przed wyprawą na Rosję, planując zatrzymać się w Królewcu na trzy dni, zamierzał zamieszkać w posiadłości Busolta, ponieważ słyszał, że mieszkała tam rodzina królewska.
Hufen na początku XX wieku – między Luisenwahl a Dworcem Sambijskim.
Bonaparte spodziewał się ujrzeć wspaniałą rezydencję królewską i był niezwykle zdziwiony, zastając skromny wiejski domek. Natychmiast zawrócił do miasta i zatrzymał się na zamku.
(Istnieje wersja pochodzenia nazwy parku: rzekomo w 1796 roku radca Busolt nazwał park imieniem swojej żony Luizy. Po 1945 roku w domku, według niepotwierdzonych danych, mieściła się stołówka, potem zakład fotograficzny. Następnie tę historyczną pamiątkę rozebrano, a około 1995 roku w jej miejscu postawiono budynek wspólnoty religijnej mormonów. – Przyp. red.)
_______________
Królewiec od A do Z
W tym samym almanachu w latach 2015–16 opublikowano dzieło królewieckiego lekarza i zapalonego krajoznawcy Herberta Mühlpfordta „Królewiec od A do Z” („Königsberg von A bis Z”, Dr. H. M. Mühlpfordt, 1972), który, zmuszony opuścić rodzinne strony, stał się bardzo płodnym autorem powojennej prasy wschodniopruskich wysiedleńców. W rozdziale „Bliskie przedmieścia Królewca” opowiedział wszystko, co pamiętał o historii Hufen. Przedstawiamy Państwu ten fragment.
Hufen (Hufen) – zachodnie przedmieście Królewca – zostało wzmiankowane już w 1300 roku jako Huben (Huben); nazwa ta pochodzi od dawnej miary powierzchni. Najstarszym mieszkańcem Huben był w 1710 roku staromiejski leśniczy Lasu Kapornskiego.
Zamożni królewczanie lubili letnie wycieczki do Hufen, dlatego w 1786 roku prezydent miasta Theodor von Hippel (Theodor Gottlieb von Hippel, 1741–1796) wyłożył drogę w tym kierunku drewnianym pomostem, dzięki czemu można było nią (późniejszą Aleją Hufen) dojechać do Pojenter Hof (Pojenter Hof) nawet w deszczową pogodę.
Gdy na początku XIX wieku ta drewniana nawierzchnia zaczęła gnić, właściciele tutejszych rezydencji założyli w celu jej odnowienia stowarzyszenie „Drogi Bierwionowe”, które przez pewien czas skutecznie radziło sobie z postawionym zadaniem.
Tam, gdzie dawniej na gruncie bankiera Adlera stała karczma „Żółta”, znajduje się teraz „Carlsruh”. W należącym do niego domku ogrodowym, stojącym nad wąwozem Freigraben z płynącym jego dnem potokiem, gdzie później powstała willa „Hufenterrasse”, mieszkał diakon Christoph Wasianski (Ehregott Andreas Christoph Wasianski, 1755–1831), troskliwy przyjaciel Kanta. Na krótko przed śmiercią wielki filozof odwiedził to miejsce.
Królowa Luiza z dziećmi w swoim królewieckim schronieniu w Hufen.
W 1807 roku teren „Carlsruh” sprzedano lokalowi rozrywkowemu „Flora”, który stał się tak eleganckim miejscem wypoczynku i rozrywki, że miasto wydało tam w 1879 roku oficjalne przyjęcie na cześć rodziny cesarskiej.
Dawne główne wejście do ogrodu zoologicznego od strony Alei Hufen.
W 1812 roku stary Lauerhof (Lauerhof) stał się willą „Conradshof”. W 1826 roku spłonęło siedem willi wraz ze wszystkim, co je otaczało. W 1829 roku przez Hufen do Lawsken zbudowano ulicę Kunststraße. Przy domu leśniczego, obecnie Domku Szosowym, znajdowała się karczma „Legan”. Na części majątku starosty okręgowego (lub dzierżawcy dóbr państwowych) Albrechta (Karl Gottlieb Albrecht) przy Wąwozie Hufen (Hufenschlucht), na wschód od Luisenwahl (Luisenwahl), powstał lokal rozrywkowy „Albrechtshöh”, później przemianowany na „Luisenhöh”. Tu w 1870 roku występował w popularnych wówczas farsach aktor Saalmeyer (Saalmeyer).
Dzięki budowie willi finansowych magnatów centrum letniego wypoczynku mieszczan przeniosło się znad Stawu Zamkowego do Hufen.
Pojawiły się tu: lokal rozrywkowy „Conradshof”, park „Villa Nova”, wille „Hufenpark”, „Hufenterrasse”, „Raguzki”, „Frederika”, „Bella” (później cukiernia „Amende”), „Birkenhäuschen” („Brzozowy domek”), „Fortuna”, „Flora”, „Drachenfels”, „Julchenthal” oraz willa „Kurowski” przy Domku Szosowym (ta ostatnia została rozebrana w 1911 roku).
Bliżej miasta, przy karczmie „Legan”, zbudowano w 1891 roku „Panoramę” (zob. wyżej, u Armstedta i Fischera – red.), na wschód od niej powstał drewniany budynek cyrku.
Luisentheater, jeden z symboli Hufen, zbudowano na początku lat 10. XX wieku.
Naprzeciw parku „Villa Nova” w 1892 roku radny miejski dr Walter Simon (Walter Simon) kupił działkę i wkrótce podarował ją miastu jako boisko sportowe.
„Kąpiąca się” Stanislausa Cauera, która zdobiła Hufen.
Emil Hannemann (Emil Hannemann) założył w 1899 roku w Luisenhöh Teatr Letni (Sommertheater). W wąwozie przy Julchenthal w 1900 roku, w związku z „entuzjazmem dla Burów” (Burenbegeisterung – poparcie walki Burów z angielskimi kolonizatorami w Afryce Południowej), powstał lokal „Tatuś Krüger” (lub „Wujaszek Krüger”, niem. „Ohm Krüger”), później cukiernia „Julchenthal” („Julchenthal”). W 1901 roku rozebrano Domek Szosowy i karczmę „Legan” („Legan”), a na ich miejscu w 1911 roku założono niewielki staw, obok którego stanęła „Kąpiąca się” Cauera („Badende”, Stanislaus Cauer, 1867–1943). W pobliżu według projektu miejscowego architekta Kuckucka (Otto Walter Kuckuck, 1871–1942) zbudowano Luisentheater (Luisentheater, zob. wyżej).
Stopniowo lokale rozrywkowe zaczęły ustępować miejsca domom mieszkalnym. W 1913 roku otwarto promenadę wzdłuż brzegu potoku Freigraben w Wąwozie Hufen (Freigrabenschlucht). W 1930 roku według projektu rejencyjnego radcy budowlanego Liebenthala (Robert Liebenthal) przy Alei Hufen wzniesiono gmach Archiwum Państwowego (Staatsarchiv) kosztem 705 000 marek Rzeszy.
Ilustracje: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
