Między 1288 a 1298 rokiem w Juditten wzniesiono kościół, który przetrwał do dziś i jest najstarszą budowlą na terenie Kaliningradu. Przy budowie kościół poświęcono Najświętszej Marii Pannie. Około 1330 r. kościół w Juditten otrzymał nowy dach i sklepienia. Pod koniec XIV w. obok nawy zbudowano wieżę, która w gruncie rzeczy była osobną budowlą, dopiero później połączoną z głównym budynkiem. Około 1470 roku do kościoła dobudowano kryptę grobową rodu von Röder.
W 1577 roku podczas remontu kościoła iglicę jego wieży ozdobiono wiatrowskazem.
W 1672 roku w kościele w Juditten ustawiono drewniany ołtarz z elementami malarskimi i złoceniami. W 1686 roku z jednej strony ostrołukowej arkady dobudowano drewnianą ambonę z rzeźbieniami i wizerunkami ewangelistów.
02.02.1700 w domu pastora kościoła w Juditten urodził się Johann Christoph Gottsched (zm. 1766), niemiecki pisarz, dramatopisarz i teoretyk literatury. W 1760 roku majątek Juditten nabył handlarz winem Balthasar Schindelmeißer. W 1768 r. w krypcie kościoła w Juditten pochowano pruskiego feldmarszałka, uczestnika wojny siedmioletniej Johanna von Lehwaldta (1685–1768).
Wieżę dobudowano do kościoła w Juditten pod koniec XIV wieku.
W 1785 roku Juditten klasyfikowane jest jako „wieś królewska z kościołem i młynem królewskim” (Königlich Dorf mit einer Kirche und einer Königlich Mahmühle).
Dom starców w Juditten — dla tych, którzy mieli w życiu szczęście.
Młyn w Juditten występuje także jako Kaddigmühle. W Juditten było wówczas cztery gospodarstwa domowe. Do 1818 roku ich liczba wzrosła do dziewięciu. W tym czasie Juditten występuje w dokumentach jako „wieś królewska i młyn” (Königlich Dorf und Mühle).
W 1819 roku przeprowadzono kolejny remont kościoła w Juditten. W jego trakcie przebudowano niektóre pomieszczenia i wzniesiono sklepienie łączące wieżę z nawą. W 1840 roku w kościele w Juditten zainstalowano organy.
11.09.1865 otwarto ruch na linii kolejowej Królewiec–Piława, która przebiegała południowym skrajem Juditten. Mniej więcej pół kilometra od Juditten urządzono na niej przystanek osobowy (stacja Brusniczna).
W 1871 roku w gminie Juditten było osiem domów mieszkalnych, w których mieszkało 12 rodzin i jeden kawaler. Przy tym w samej wsi stało pięć domów, kolejne trzy należały do młyna Juditten. Status osady był w tym czasie niejednoznaczny: o ile w 1871 r. wzmiankowana jest gmina wiejska złożona z osady przy młynie Juditten (Juditten Mühle) i osady przy kościele Juditten, o tyle już w 1874 roku występuje tylko osada przy młynie, jako teren nienależący ani do gmin, ani do obszarów dworskich. 30.04.1874 młyn Juditten jako samodzielny podmiot włączono do utworzonego okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Juditten, a w 1883 roku w składzie tego okręgu ponownie wzmiankowana jest gmina wiejska Juditten. 30.03.1910 do gminy wiejskiej Juditten włączono wieś Lawsken, która wcześniej tworzyła samodzielną gminę wiejską.
Przystanek końcowy linii tramwajowej nr 7 w Juditten.
16 czerwca 1927 roku gminę Juditten włączono w granice miasta Królewca.
Etablissement (podmiejska restauracja) „Park Luisenthal”.
Okręg urzędowy Juditten
30.04.1874 w powiecie ziemskim Królewiec utworzono okręg urzędowy (Amtsbezirk) nr 21 Juditten, w którego skład weszły cztery gminy wiejskie: Lawsken (Mendelejewo, część), Moditten (osiedle im. A. Kosmodiemjanskiego), Spittelhof (Mendelejewo, część), Wallenthal (54°42'55'' szer. pn. 20°24'14'' dł. wsch.), pięć obszarów dworskich: Charlottenburg (Lermontowo), Adlig Friedrichswalde (Mendelejewo, część), Groß Rathshof (Wozdusznyj), Klein Rathshof (Kaliningrad, początek ul. Łomonosowa), Moditten (osiedle im. A. Kosmodiemjanskiego), a także nienależący do gmin ani obszarów dworskich młyn Juditten (Juditten Mühle).
26.10.1882 do okręgu urzędowego Juditten z okręgu urzędowego Amalienau (Kaliningrad, ul. Kutuzowa) przeszły obszary dworskie Amalienau (Kaliningrad, ul. Kutuzowa) i Groß Friedrichsberg (Sowchoznoje).
Do 1883 roku okręg urzędowy Juditten składał się z dwóch gmin wiejskich, Juditten i Lawsken, oraz z siedmiu obszarów dworskich: Amalienau, Friedrichswalde (Mendelejewo, część), dawna domena Friedrichsberg (Sowchoznoje), Groß Friedrichsberg (Sowchoznoje), Groß Rathshof (Wozdusznyj) i leśny obszar dworski Kobbelbude, Forst, z administracją w nadleśnictwie Kobbelbude (Bobrowo).
16.09.1904 z obszaru dworskiego Amalienau (Kaliningrad, ul. Kutuzowa) wydzielono nowy obszar dworski Waldgarten (Kaliningrad, okolice fortu 5a), który także wszedł do okręgu urzędowego Juditten. 01.05.1905 Amalienau podzielono między gminę miejską Królewiec a gminę wiejską Neuhufen (Kaliningrad, Prospekt Sowiecki – ul. Marszałka Borzowa).
Na rok 1908 okręg urzędowy Juditten składał się z trzech gmin wiejskich, Juditten, Lawsken i Moditten (osiedle im. A. Kosmodiemjanskiego, część), oraz czterech obszarów dworskich: Adlig Friedrichswalde, Groß Friedrichsberg (Sowchoznoje), Rathshof (Wozdusznyj) i Waldgarten (Kaliningrad, okolice fortu 5a). 30.03.1910 gmina Lawsken utraciła samodzielność i weszła do gminy Juditten.
Droga do kościoła w Juditten.
16.06.1927 gminę Juditten oraz obszary dworskie Friedrichswalde i Rathshof (Wozdusznyj) włączono w granice Królewca. 02.12.1927 okręg urzędowy Juditten przemianowano na okręg urzędowy Moditten.
Kolonia willowa Juditten.
Lawsken wzmiankowane jest po raz pierwszy prawdopodobnie w 1286 roku w akcie lokacyjnym Altstadtu jako wieś Lauchsen (łac.). W 1299 roku występuje jako Lauxen, a w 1396 jako Lauken. Od 1405 roku spotyka się nazwę Lawsken.
W 1785 roku Lawsken wymieniane jest w dokumentach jako wieś królewska (Königlich Dorf) z dziesięcioma gospodarstwami domowymi. Do 1818 roku status wsi, w której nadal było 10 gospodarstw, zmienił się na królewską wieś chłopską (Königlich Bauer-Dorf).
W XIX w. Lawsken było wsią, tworzącą od 1818 r. gminę wiejską w powiecie ziemskim Królewiec. Wieś należała do parafii Juditten (Mendelejewo, część). W 1865 roku północnym skrajem Lawsken przeprowadzono linię kolejową Królewiec–Piława (Kaliningrad–Bałtijsk). W pobliżu Lawsken znajdowały się od razu dwa przystanki osobowe (w odległości 0,7 i 1 km). Tuż przy Lawsken stał na tej linii dom dróżników.
W 1871 roku w Lawsken były 23 domy mieszkalne, w których mieszkało 50 rodzin. W 1874 roku do gminy Lawsken weszła jako folwark posiadłość Willky (Mendelejewo, część). 30.04.1874 gminę wiejską Lawsken włączono do utworzonego okręgu urzędowego Juditten. 01.04.1905 wschodnia część Lawsken weszła w skład Królewca. 30.03.1910 pozostała część Lawsken utraciła samodzielność i stała się częścią gminy wiejskiej Juditten. 21.02.1911 Lawsken w całości włączono do Królewca, w którym stało się jedną z dzielnic.
W ciągu dwóch dekad międzywojennych (1919–39) w Lawsken zbudowano kilka domów dla robotników. W 1930 roku w Lawsken było 50 domów.
Adlig Friedrichswalde w 1785 roku wzmiankowane jest jako „folwark królewski w dzierżawie wieczystej” (Königlich Erbpacht-Vorwerk).
W połowie XIX w. Adlig Friedrichswalde było majątkiem, tworzącym od 1867 roku obszar dworski w powiecie ziemskim Królewiec. Majątek należał do parafii Juditten (Mendelejewo, część). 30.04.1874 obszar dworski Adlig Friedrichswalde włączono do utworzonego okręgu urzędowego Juditten. Właściciel majątku Douglas zajmował stanowisko naczelnika okręgu urzędowego w latach 1884–91, inny mieszkaniec Adlig Friedrichswalde — zarządca, a następnie właściciel majątku Charisius — kierował okręgiem w latach 1901–13. Po 1874 r. do obszaru dworskiego Adlig Friedrichswalde zaczął należeć także młyn Juditten. W 1879 roku obszar dworski dysponował gruntami o powierzchni 266 ha, roczny dochód netto majątku wyniósł w tym roku 4079 marek. 26.06.1927 obszar dworski zniesiono i włączono do gminy miejskiej Królewiec. W latach przedwojennych w Friedrichswalde działała cegielnia i znajdowało się pole doświadczalne Uniwersytetu Królewieckiego.
Luisenthal założono w 1766 roku jako Charlottenberg. Po 1814 roku zaczęło nosić nazwę Luisenthal na cześć królowej Luizy. Po 1871 r. pisownia nazwy zmieniła się na Louisenthal.
Park Luisenthal.
W XIX w. Luisenthal było wsią, tworzącą od 1818 r. gminę wiejską w powiecie ziemskim Królewiec. Wieś należała do parafii Juditten (Mendelejewo, część). Do gminy oprócz samej wsi należał także dom leśny (Waldhaus).
Waldhaus Luisenthal.
W 1871 roku w gminie Luisenthal były cztery domy mieszkalne, w których mieszkało pięć rodzin. Trzy domy należały do wsi Luisenthal, kolejny był domem leśnym (Waldhaus). W wyniku reformy administracyjnej z 1874 r. wieś Luisenthal utraciła samodzielność i (wraz z domem leśnym) weszła w skład gminy Juditten. 30.04.1874 Luisenthal jako część gminy Juditten włączono do utworzonego okręgu urzędowego Juditten. 16.06.1927 wieś Luisenthal weszła w skład gminy miejskiej Królewiec, stając się jedną z jej dzielnic.
Marienberg do 1818 roku nosił nazwę Toussanthöfchen. W 1871 roku Marienberg składał się z jednego domu mieszkalnego, w którym mieszkała jedna rodzina. Marienberg był osadą nienależącą do gmin wiejskich ani obszarów dworskich, terytorialnie należał do powiatu ziemskiego Królewiec i do parafii Juditten (Mendelejewo, część). W wyniku reformy administracyjnej z 1874 r. Marienberg włączono do obszaru dworskiego Domena Friedrichsberg (Friedrichsberg, Domäne; Sowchoznoje).
21.05.1883 Marienberg przeszedł z obszaru dworskiego Domena Friedrichsberg (Sowchoznoje) do gminy wiejskiej Juditten. 16.06.1927 wieś Marienberg weszła w skład gminy miejskiej Królewiec.
Spittelhof w 1785 roku wymieniany jest jako królewski folwark domenalny (Königlich Amtsvorwerk) z siedmioma gospodarstwami domowymi. Do 1818 r. liczba gospodarstw zmniejszyła się tu do sześciu, a sam Spittelhof stał się królewskim majątkiem w dzierżawie wieczystej (Königlich Erbpachtgut).
W połowie XIX w. Spittelhof był majątkiem, tworzącym obszar dworski w powiecie ziemskim Królewiec. Majątek należał do parafii Juditten (Mendelejewo, część). W 1865 roku obok majątku Spittelhof przeprowadzono linię kolejową Królewiec–Piława (Kaliningrad–Bałtijsk). Odległość do najbliższej stacji wynosiła 1,4 km (drogą). W pobliżu majątku Spittelhof znajdował się dom dróżników. W 1871 roku w majątku Spittelhof było pięć domów mieszkalnych, w których mieszkało 10 rodzin. W wyniku reformy administracyjnej z 1874 roku obszar dworski Spittelhof przekształcono w gminę wiejską o tej samej nazwie. 30.04.1874 gminę wiejską Spittelhof włączono do utworzonego okręgu urzędowego Juditten. Nie później niż w 1883 r. gmina Spittelhof utraciła samodzielność i weszła w skład gminy wiejskiej Juditten (Mendelejewo, część).
16 czerwca 1927 roku wieś Spittelhof weszła w skład gminy miejskiej Królewiec.
Spittelkrug znany był od 1540 r. jako Spyttelkrog. W 1818 roku klasyfikowany jest jako królewski majątek w dzierżawie wieczystej (Königlich Erbpachtgut) z czterema gospodarstwami domowymi.
W połowie XIX w. Spittelkrug był majątkiem, tworzącym obszar dworski w powiecie ziemskim Królewiec. Majątek należał do parafii Juditten (Mendelejewo, część). W 1865 roku północnym skrajem Spittelkrug przeprowadzono linię kolejową Królewiec–Piława (Kaliningrad–Bałtijsk), najbliższy przystanek osobowy znajdował się na niej w odległości 0,8 km od majątku. W 1871 roku Spittelkrug składał się z siedmiu domów mieszkalnych, w których mieszkało 16 rodzin. W wyniku reformy administracyjnej z 1874 r. obszar dworski Spittelkrug rozwiązano, majątek Spittelkrug wszedł w skład gminy wiejskiej Juditten. Z chwilą utworzenia 30.04.1874 okręgu urzędowego Juditten majątek wszedł w jego skład. Mieszkańcy Spittelkrug zajmowali stanowisko naczelnika okręgu urzędowego w latach 1880–81 (Wewel) i 1891–94 (były nauczyciel Jaruschewski). W 1879 roku majątek Spittelkrug posiadał 61 ha ziemi, roczny dochód netto majątku wyniósł 981 marek. Pod względem obu wskaźników Spittelkrug zajmował jedno z ostatnich miejsc w powiecie. 16.06.1927 Spittelkrug wszedł w skład gminy miejskiej Królewiec.
Spittelpark był folwarkiem wchodzącym w skład gminy wiejskiej Juditten (Mendelejewo, część) w powiecie ziemskim Królewiec. Folwark należał do parafii Juditten. 30.04.1874 Spittelpark jako część gminy Juditten włączono do utworzonego okręgu urzędowego Juditten. W 1905 roku w Spittelpark był jeden dom. 16.06.1927 Spittelpark wszedł w skład gminy miejskiej Królewiec.
Willky w różnych latach nosił nazwy Wilcky (1818), Neu Lawsken (1860), Willky (od 1871). Spotyka się też nazwę Abbau Lawsken.
W 1818 roku Willky wymieniany jest jako przedsiębiorstwo na prawie chełmińskim (Cöllmisch Etablissement) z siedmioma gospodarstwami domowymi. W połowie XIX w. Willky był majątkiem, tworzącym obszar dworski w powiecie ziemskim Królewiec. Majątek należał do parafii Juditten (Mendelejewo, część). W 1871 roku Willky składał się z jednego domu mieszkalnego, w którym mieszkała jedna rodzina. W wyniku reformy administracyjnej z 1874 r. majątek Willky utracił samodzielność i jako folwark wszedł do gminy wiejskiej Lawsken. 30.03.1910 folwark Willky przeszedł do gminy wiejskiej Juditten.
16.06.1927 Willky wraz z całą gminą Juditten stał się częścią gminy miejskiej Królewiec.
29 lipca 1948 roku decyzją Kaliningradzkiego Miejskiego Komitetu Wykonawczego dawnej dzielnicy Juditten nadano nazwę Miasteczko Papierników, ponieważ w pobliżu znajdował się Kombinat Celulozowo-Papierniczy nr 2, a wielu jego pracowników otrzymało mieszkania w Juditten.
Nazwa ta utrzymała się jednak niedługo i 18.08.1949 nową decyzją komitet wykonawczy przemianował Juditten, Marienberg, Lawsken i Willky na osiedle Mendelejewo. Według relacji dawnych mieszkańców miasta nazwa osiedla była w pierwszych latach dość powszechnie używana przez miejscową ludność.
Kościół w Juditten, który nie ucierpiał w czasie działań wojennych, pozbawiony należytej opieki zaczął popadać w ruinę, co w 1960 roku doprowadziło do zawalenia się dachu i części ściany.
06.10.1985 w kościele w Juditten, przekazanym wcześniej Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, otwarto pierwszą w Kaliningradzie świątynię chrześcijańską. W diecezji prawosławnej kościół otrzymał nazwę cerkwi św. Mikołaja.
Obecnie nazwa osiedla Mendelejewo praktycznie wyszła z użycia, choć osiedle oficjalnie istnieje i od czasu do czasu pojawia się na mapach i planach miasta. Używają jej głównie ludzie od dawna mieszkający w mieście i w samym Mendelejewie.
Informacje dodatkowe
Skład parafii Juditten: Adlig Friedrichswalde (Mendelejewo, część), Am Fort (Priegolskij, część), Bahnhof (stacja Lesnoje-Nowoje), Bahnhof Juditten (stacja Brusniczna), Charlottenburg (Lermontowo), Dammkrug (Kaliningrad, 54°41'53'' szer. pn. 20°26'21'' dł. wsch.), Fischhof (Kaliningrad, 54°41'24'' szer. pn. 20°23'53'' dł. wsch.), Forsthaus (osiedle im. A. Kosmodiemjanskiego, część), Fort nr 5 (Fort 5), Fort nr 6 (Fort 6), Fürstenteich (Kaliningrad, zaułek Bassiejnyj), Groß Friedrichsberg (Sowchoznoje), Groß Holstein (Priegolskij), Halbehufe (54°45'00'' szer. pn. 20°26'00'' dł. wsch.), Klein Friedrichsberg (Sowchoznoje, część), Klein Holstein (54°41'40'' szer. pn. 20°21'42'' dł. wsch.), Lawsken (Mendelejewo, część), Louisenthal (Mendelejewo, część), Marienberg (Mendelejewo, część), Metgethen (osiedle im. A. Kosmodiemjanskiego), Moditten (osiedle im. A. Kosmodiemjanskiego), Rathshof (Wozdusznyj), Rieselfeld (Priegolskij, część), Spittelhof (Mendelejewo, część), Spittelkrug (Mendelejewo, część), Spittelpark (Mendelejewo, część), Waldgarten (54°44'25'' szer. pn. 20°26'19'' dł. wsch.), Waldschlößchen (Wiesiołowka, część), Wallenthal (54°42'55'' szer. pn. 20°24'14'' dł. wsch.), Wehrdamm (Kaliningrad, 54°41'19'' szer. pn. 20°22'52'' dł. wsch.), Willky (Mendelejewo, część).
Zmiany liczby ludności gminy Juditten: 1818 – 56, 1831 – 68, 1840 – 29, 1858 – 51, 1864 – 86, 1867 – 75, 1871 – 721, 1885 – 157, 1905 – 12602, 1910 – 2130 mieszkańców.
Zmiany liczby ludności gminy Lawsken: 1818 – 104, 1867 – 278, 1871 – 276, 1885 – 293, 1895 – 303, 1905 – 4253 mieszkańców.
Zmiany liczby ludności Adlig Friedrichswalde: 1885 – 111, 1905 – 93, 1910 – 115 mieszkańców.
Zmiany liczby ludności gminy Luisenthal: 1867 – 34, 1871 – 264 mieszkańców.
Zmiany liczby ludności wsi Luisenthal: 1871 – 14, 1905 – 14 mieszkańców.
Zmiany liczby ludności Marienbergu: 1867 – 6, 1871 – 6, 1905 – 50 mieszkańców.
Zmiany liczby ludności Spittelhof: 1818 – 44, 1905 – 112 mieszkańców.
Zmiany liczby ludności Spittelkrug: 1818 – 17, 1905 – 53 mieszkańców.
Liczba ludności Spittelpark: 1905 – 3 mieszkańców.
Zmiany liczby ludności Willky: 1818 – 40, 1867 – 12, 1871 – 12, 1905 – 146 mieszkańców.
Liczba ludności dworca Juditten: 1905 – 4 mieszkańców.
Restauracja w parku Luisenthal.
Struktura ludności gminy Juditten w 1871: chrześcijanie ewangelicy – 71, katolicy – 1, dzieci do lat 10 – 16, umiejący czytać i pisać 49 (89%).
Struktura ludności Lawsken w 1871: chrześcijanie ewangelicy – 275, katolicy – 1, dzieci do lat 10 – 76, umiejący czytać i pisać – 159 (82%), obłąkani – 1.
Struktura ludności obszaru dworskiego Friedrichswalde w 1871: wszyscy 91 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do lat 10 – 25, umiejący czytać i pisać – 55 (86%).
Struktura ludności gminy Luisenthal w 1871: wszyscy 26 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do lat 10 – 6, umiejący czytać i pisać – 11 (55%).
Struktura ludności Marienbergu w 1871: wszyscy 6 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do lat 10 – 0, umiejący czytać i pisać – 6 (100%).
Struktura ludności Spittelhof w 1871: wszyscy 63 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do lat 10 – 19, umiejący czytać i pisać – 31 (78%), niewidomi – 1.
Struktura ludności Spittelkrug w 1871: chrześcijanie ewangelicy – 73, katolicy – 1, dzieci do lat 10 – 17, umiejący czytać i pisać – 34 (61%).
Struktura ludności Willky w 1871: wszyscy 12 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do lat 10 – 1, umiejący czytać i pisać – 7 (64%).
1 – w tym we wsi Juditten 37 mieszkańców, przy młynie Juditten 35 mieszkańców.
2 – w tym w samej wsi Juditten 638 mieszkańców.
3 – w tym w samej wsi Lawsken 275 mieszkańców.
4 – w tym w samej wsi Luisenthal 14 mieszkańców, w domu leśnym (Waldhaus) – 12 mieszkańców.
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de
– – – – – – – – –
Rozdział „Juditten i Puszcza Caporn”
z książki miejscowych autorów „Krajoznawstwo królewieckie”,
wydanej pod koniec XIX wieku
W latach 2012–2014 w „Pregole”, dodatku artystycznym do „Almanachu Bałtyckiego”,
opublikowano przekład książki królewieckich autorów, doktora Richarda Armstedta, profesora Gimnazjum Staromiejskiego, i doktora Richarda Fischera, starszego nauczyciela Gimnazjum Kneiphofskiego, „Krajoznawstwo królewieckie” („Heimatkunde von Königsberg i. Pr.”, 1895, Kommissionsverlag von Wilhelm Koch, Königsberg), dokonany przez nieznanego tłumacza. Pomysł publikacji wyszedł od Igora Władimirowicza Afonina. Tekst opracowali i opatrzyli objaśnieniami Aleksiej Borisowicz Gubin i Igor Fiodorowicz Awtuchow. W książce tej był osobny rozdział o okolicach Królewca, którego część poświęcona jest Juditten i Puszczy Caporn. Po znacznej redakcji przedstawiamy go Państwu jako uzupełnienie tekstu Aleksieja Jewgienjewicza Pietruszyna.
– – – – – – – – –
Juditten und die Caporner Heide
Okolice Królewca od niepamiętnych czasów porastały gęste lasy. Jeszcze na początku XIX wieku wzdłuż Landgrabenu (Landgraben) rósł las świerkowy, w którym bez trudu można było spotkać łosie i dziki.
W XVIII wieku lasy na zachód od Królewca służyły miejscowej szlachcie za tereny łowieckie. Wsie Friedrichswalde i Friedrichsberg (Friedrichswalde und Friedrichsberg, dawne osiedle Sowchoznoje i koniec Prospektu Mira, odpowiednio) zostały założone przez króla Fryderyka I (Friedrich I, 1657–1713) jako domy myśliwskie i nazwane na jego cześć. Gospoda Willky (Gasthaus Willky, obecnie osiedle Mendelejewo) jeszcze kilkadziesiąt lat temu stała pośród gęstego lasu, z którego dziś zostały jedynie niewielkie zagajniki — drzewostan został zaatakowany przez owady-szkodniki, gąsienice spustoszyły go, dlatego drzewa trzeba było niemal całkowicie wyciąć. Szczególnie ucierpiał las w Willky, gdzie dawniej zawsze można było spotkać wielu ludzi. Wytyczono tam w latach 40. i 50. XIX wieku szlaki turystyczne i często urządzano festyny. Dziś jednak mieszkańcy Królewca niemal zapomnieli o tych miejscach. Tylko niewielki lasek, jako przypomnienie przeszłości, zachował się w pobliżu Juditten (Juditten). To Las Parafialny (Pfarrwald), do którego można trafić, idąc z Hufen (Hufen) ścieżką pieszą, która ciągnie się dawną przecinką przez Amalienau i Hammer (Amalienau und Hammer, obecny Prospekt Mira).
Puszcza Caporn na mapie Prus Wschodnich z 1730 roku.
Kościół w Juditten stoi na szczycie wzgórza w malowniczym miejscu. Zbudowano go najprawdopodobniej między 1288 a 1298 rokiem, a może jeszcze wcześniej. Jego mury mają pięć stóp grubości — świątynia miała jednocześnie służyć jako twierdza.
W 1577 roku dobudowano wieżę, którą później połączono z kościołem. W prezbiterium umieszczono obraz „Zmartwychwstanie Chrystusa” — dar cesarza Wilhelma I (Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen, 1797–1888), nad ołtarzem wisi portret królowej Luizy (Luise Auguste Wilhelmine Amalie zu Mecklenburg, 1776–1810), namalowany przez miejscowego artystę, profesora Knorra (Hugo Knorr, 1834–1904), i podarowany przez niego kościołowi w Juditten w 1883 roku na pamiątkę tego, że podczas swego pobytu w Królewcu królowa Luiza odwiedzała ten kościół, by się w nim modlić. Po obu stronach ołtarza wiszą portrety pruskich wodzów: feldmarszałka von Rödera (Erhard Ernst von Röder, 1665–1743) i feldmarszałka von Lehwalda (Johann von Lehwaldt, 1685–1768), namalowane przez królewieckiego artystę Knopkego (A.E. Knopke). Lehwald znany był ze swojej klęski z rąk Rosjan pod Gross-Jägersdorf (Groß Jägersdorf) 30 sierpnia 1757 roku. Portrety namalowano na zamówienie Sophie von Buddenbrock (Anna Sophie Agnes von Lehwald, geb. von Buddenbrock, 1699–1773), małżonki feldmarszałka Lehwalda, i przekazano w darze kościołowi.
(Feldmarszałek Lehwald został pochowany na cmentarzu w Juditten. Co zaś do kościoła, to szczęśliwie przetrwał on wojnę, a po 1945 roku służył jako magazyn, potem spłonął, został porzucony i stopniowo niszczał. Do 1988 roku odbudowano go jako cerkiew prawosławną — przyp. red.)
Nawa kościoła w Juditten z portretami generałów. (Wspaniały strop!)
Pochodzenie nazwy Juditten wciąż budzi pytania. Według jednej wersji wywodzi się ona od imienia bogatego miejscowego Prusa Jedetusa (Jedetus), który, jeśli wierzyć tej legendzie, w 1288 roku przyjął chrześcijaństwo i złożył przysięgę wierności zakonowi krzyżackiemu.
Figura Maryi Panny z kościoła w Juditten.
Według innej — od imienia świętej Judyty (niem. Jutta). Druga wersja wydaje się mniej prawdopodobna, ponieważ kościół poświęcony jest Maryi Pannie, a w czasach katolickich był miejscem pielgrzymek do drewnianej figury Matki Bożej, bardzo starego wizerunku Maryi, któremu przypisuje się cudowne właściwości. Nawet po reformacji 1525 roku przychodzili tu pielgrzymi z dalekich krajów, by otrzymać od miejscowych duchownych luterańskich zaświadczenie o odbyciu nałożonej na nich jako pokuta pielgrzymki i rozgrzeszenie. Figura dobrze się zachowała, do dziś można ją zobaczyć w kościele.
Trzy kilometry na zachód od Juditten, w pobliżu wsi Moditten (Moditten, obecnie osiedle im. A. Kosmodiemjanskiego), idąc dalej w kierunku zachodnim, znajdziemy się w lesie przeważnie iglastym, ciągnącym się wzdłuż zalewu od Królewca aż do Fischhausen (Fischhausen, obecnie miasto Primorsk). Dawniej ten kompleks leśny nazywał się Puszczą Caporn (Caporner Heide), później — leśnictwem Bludau (Bludausche Forst), obecnie jest to Las Miejski Fischhausen (Fischhauser Stadtwald).
Jeszcze w połowie XIX wieku lasy te były schronieniem dla wielu przedstawicieli miejscowej fauny, w tym także olbrzymich jeleni, które niegdyś licznie zamieszkiwały nasze lasy. Dziś na zachód od Królewca już ich nie spotkamy. Niewielka populacja (około stu osobników) pozostała w lasach przy ujściu rzeki Memel (Memel, rzeka Niemen) do Zalewu Kurońskiego.
Droga przez las z Caporn (po lewej) do Moditten (po prawej) na mapie z lat 90. XVIII wieku.
W leśnej głuszy dawnej Puszczy Caporn, około pięciu kilometrów na zachód od Juditten, przy drodze wita wędrowców słynna karczma „Gospoda Czterech Braci” (Vierbrüderkrug).
Nazwę miejsca wyjaśnia wiersz na pamiątkowej drewnianej kolumnie, wkopanej tu w ziemię:
Tysiąc dwieście dziewięćdziesiąt pięć — tak kroniki mówią.
Meinhardt von Querfurt był podówczas Zakonu mistrzem.
Tu, w gaju, czterej bracia snem wiecznym śpią,
Co z Sudawii wrócili z wielkim, szybkim zwycięstwem…
Był wśród nich dzielny Diwel i Kobenzel nieugięty,
I mężny Stobemel, i Röder, mieczem władający zręcznie.
Wszyscy Zakonowi wierni, a przysięgę, którą złożyli,
W bojach z wrogiem własną krwią potwierdzili.
Pod zamkiem Conowedit raz przy posiłku siedzieli,
Gdy nagle z gęstwiny mordercy na nich runęli.
Mieczem, drągiem i włócznią wszyscy czterej zabici,
A na pamiątkę bohaterów kolumnę w ziemię wkopano.
♥ ♥ ♥ ♥
Podanie głosi:
W 1295 roku w tak zwanym Kącie Sudawskim Sambii wybuchło wielkie powstanie. Aby je stłumić, z zamku Conowedit (Conowedits), który podobno stał na tak zwanej Górze Zamkowej niedaleko wsi Margen (Margen) nad brzegiem zalewu, wysłano oddział pod dowództwem Martina von Golina z czterema towarzyszami. W drodze powrotnej rycerze wpadli w zasadzkę ścigających ich Sudawów i z wyjątkiem Golina wszyscy zginęli. Meinhard von Querfurt (Meinhard von Querfurt 1240–1298), mistrz krajowy zakonu krzyżackiego w Prusach, nakazał wznieść pomnik w miejscu ich śmierci. Pierwotny pomnik się nie zachował; obecną kolumnę ustawiono dopiero w XIX stuleciu.
(Twierdza Conowedit, czyli Caporn (Caporn), stała nad brzegiem zalewu niedaleko ujścia Pregoły, zapewne od końca XIII w. do połowy XVII wieku. Co zaś do pomnika „Czterech Braci”, to nie pozostał po nim żaden ślad. Znajdował się w miejscu przystanku komunikacji publicznej naprzeciwko znaku pamiątkowego w miejscu śmierci A. A. Kosmodiemjanskiego, przy trasie 27A-002 Kaliningrad – Bałtijsk, przy zjeździe w kierunku Kaliningradzkiego Kanału Morskiego — przyp. red.)
Do „Gospody Czterech Braci” najłatwiej dotrzeć ze stacji Metgethen (Metgethen) na linii kolejowej Królewiec – Piława (Pillau). Znajdujący się w pobliżu dom leśny (Waldhaus), podobnie jak karczma „Gospoda Czterech Braci”, jest popularnym miejscem letniego wypoczynku mieszkańców Królewca.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
