Herb
Piławy
Osada Wogram w miejscu dzisiejszego miasta po raz pierwszy wzmiankowana jest w 1258 roku. W latach 1363 i 1430 wspomina się osadę Pil (Pile, Pillen). Oficjalny rok założenia miasta to 1686.
10.09.1510 potężny sztorm przebił nową cieśninę między Sambią a Mierzeją Wiślaną, która zastąpiła starą, na której brzegu stał zamek Lochstedt. W 1543 roku w Piławie zbudowano pierwszy blokhauz. W 1550 roku rozpoczęto wznoszenie ziemnych wałów obronnych, w 1601 roku wały odnowiono w latach 1625–70 prowadzono prace przy wznoszeniu murowanych umocnień twierdzy. W latach 1626–35 Piława należała do Szwecji; w 1632 roku z rozkazu króla szwedzkiego Gustawa II Adolfa (według innych danych w 1735 roku z polecenia elektora brandenburskiego i księcia pruskiego Jerzego Fryderyka) fortyfikator Abraham zu Dohna rozpoczął budowę cytadeli bastionowej. W 1642 roku i 18.10.1662 Piławę odwiedzał elektor Fryderyk Wilhelm, przy czym za drugim razem z wojskiem, by stłumić bunt gmin miejskich.
W 1697 roku Piława witała Wielkie Poselstwo Piotra I. Później Piotr był w Piławie jeszcze dwukrotnie: w 1711 i 1716 roku.
Fontanna przed ratuszem na Rynku.
18.01.1725 Piława otrzymała status miasta. Od 24.01.1758 do 1762 roku, w czasie wojny siedmioletniej, znajdowała się pod zarządem administracji rosyjskiej.
Najefektowniej twierdza Piława prezentuje się z pokładu MSK.
01.06.1807 miasto zablokowały wojska francuskie, ale weszły do niego dopiero po zawarciu pokoju w Tylży. Po raz drugi Francuzi weszli do Piławy 30.04.1812 i oddali ją bez walki armii rosyjskiej 26.01.1813.
W latach 50. XIX wieku w mieście pojawiły się gazeta miejska i telegraf. 11.09.1865 uruchomiono połączenie kolejowe z Królewcem. W 1871 roku przebudowano twierdzę Piława. 15.11.1901 otwarto kanał morski. W 1902 roku Piławę, Alt Pillau i Wogram połączono.
09.11.1918 w mieście wybuchło powstanie rewolucyjne, zorganizowano Radę Robotniczą i Żołnierską, przejęto część okrętów, jednak 09.03.1919 powstanie stłumiono. W 1921 roku Piława stała się bazą marynarki wojennej Niemiec.
Przystań łodzi przy głównym wejściu do twierdzy.
W 1934 roku rozpoczęto budowę lotniska. W 1935 roku wzniesiono koszary „Himmelreichs”. W 1938 roku wytyczono promenadę wzdłuż wybrzeża morskiego.
Liniowiec Wschodniopruskiej Żeglugi przybija do portu w Piławie.
25–26 kwietnia 1945 roku Piława została zdobyta szturmem przez oddziały Armii Czerwonej.
27.11.1946 miasto przemianowano na Bałtijsk. Od 1952 roku jest bazą Floty Bałtyckiej Marynarki Wojennej ZSRR/FR. W 2004 roku w Bałtijsku otwarto port handlowy. W 2008 roku utworzono rejon bałtijski.
Zabytki: cytadela (1632, obiekt Floty Bałtyckiej), forty „Stiehle” (1889), „Wschodni” (1889), umocnienie „Neuhäuser Schanze” (1887–97), radzieckie wieże dalmiercze, latarnia morska Piława (1813-16), kościół luterański (1866) i kościół katolicki (1910), budynek dawnego sądu miejskiego (1903, Muzeum Marynarki Wojennej), wieża pilotowa (1936), dawna szkoła (1903–10, gimnazjum), kompleks koszar (1904), falochron północny i południowy (1883), wieże ciśnień (1904 i 1927), kolejowa wieża ciśnień (1905), zbiorowa mogiła żołnierzy radzieckich (259 os., pomnik 1949), dom oficerów floty (1934), pomnik G. Hagena (1887), pomnik W. Lenina (1961), kompleks memorialny (1976), memoriał bohaterów kutrów torpedowych (1987), pomnik ofiar obozu Stalag-1A (lata 90.), pomnik Piotra I (1998), pomnik Elżbiety I (2004).
Zabytki na Mierzei Wiślanej: muzeum „Stary lunet”, fort „Zachodni” (1869–71), lotnisko Neutief (1937–39), zbiorowa mogiła żołnierzy radzieckich (1063 os., pomnik 1952).
Liczba ludności: 1768 – 1123, 1782 – 1300, 1810 – 2315, 1816 – 2521, 1828 – 3674, 1831 – 3929, 1875 – 3196, 1880 – 3225, 1890 – 3303, 1905 – 7374, 1910 – 7079, 1933 – 7577, 1939 – 10 980, 1959 – 17 378, 1979 – 23 568, 2002 – 33 252, 2010 – 32 697, 2012 – 32 778, 2014 – 32 922, 2015 – 33 095, 2016 – 33 212, 2017 – 33 181, 2018 – 33 317, 2019 – 33 551, 2020 – 33 658 mieszkańców.
Współczesne zdjęcie (na samej górze): Michaił Ogorodnikow.
Fragment rozdziału „Wybrzeża Sambii”
z książki miejscowych autorów „Krajoznawstwo królewieckie”,
wydanej pod koniec XIX wieku
W latach 2012–2014 w „Pregole”, dodatku artystycznym do „Almanachu Bałtyckiego”, opublikowano przekład książki królewieckich autorów — doktora Richarda Armstedta, profesora Gimnazjum Staromiejskiego, i doktora Richarda Fischera, starszego nauczyciela Gimnazjum Knipawskiego — „Krajoznawstwo królewieckie” („Heimatkunde von Königsberg i. Pr.”, 1895, Kommissionsverlag von Wilhelm Koch, Königsberg), wykonany przez nieznanego tłumacza. Pomysł publikacji należał do Igora Władimirowicza Afonina. Tekst zaadaptowali i opatrzyli objaśnieniami Aleksiej Borisowicz Gubin i Igor Fiodorowicz Awtuchow. Był w tej książce osobny rozdział o okolicach Królewca, którego część poświęcona jest Zalewowi Wiślanemu (Frisches Haff), mierzei i miastu Piława. Po istotnej redakcji przedstawiamy go Państwu jako uzupełnienie tekstu Aleksieja Jewgienijewicza Pietruszyna.
– – – – – – – – –
Zalew Wiślany (Frisches Haff) ma kształt czworoboku wydłużonego z południowego zachodu na północny wschód. Jego długość wynosi około 65 kilometrów, szerokość — od 9 do 22 kilometrów, powierzchnia — 860 kilometrów kwadratowych. Głębokość wynosi średnio od 3 do 5 metrów. Głębokość toru wodnego między Piławą (Pillau) a ujściem Pregoły wynosi około czterech metrów, co jest zdecydowanie niewystarczające dla współczesnej żeglugi. Obecnie wzdłuż północnego brzegu zalewu budowany jest kanał o głębokości 6,5 metra, chroniony groblą przed nanosami piasku.
W Piławie Zalew Wiślany łączy się z Morzem Bałtyckim cieśniną zwaną Tief (Tief, co oznacza tor wodny lub drogę wodną — przyp. red.) Aby nie pomylić jej ze starą cieśniną, dawniej cieśninę w Piławie nazywano Neutief (Nowa Cieśnina). Stara cieśnina znajdowała się przy miejscowości Alttief (Alttief, dosłownie — Stara Cieśnina), na mierzei naprzeciw zamku Bałga. Stała się nieżeglowna w 1456 roku, ponieważ „goście” z Gdańska, chcąc odciąć zakonowi krzyżackiemu dostęp do morza, zatopili w niej pięć statków. Obecna cieśnina koło Piławy istniała już w XIV wieku, ale była przegrodzona tamą. W 1497 roku potężny sztorm ją zniszczył. W 1510 roku, po pracach pogłębiarskich, cieśninę w Piławie otwarto dla żeglugi.
1. neuestes 1510. versandete Tief
(najnowsza cieśnina, zamulona w 1510 roku)
2. Balgasche Tief so nach Versandung des bei Lochstädt entstand und nach her sich wieder zufüllte
(cieśnina naprzeciw Bałgi, wykopana po zamuleniu cieśniny pod Lochstedtem i potem znowu zasypana)
3. ältestes Tief im Jahre 1311. oder 1395. versandet
(najstarsza cieśnina, zamulona w 1311 lub 1395 roku)
Słodka woda z zalewu powoli miesza się z wodami Morza Bałtyckiego, różni się od morskiej nawet kolorem. Jej nurt można niekiedy obserwować wzdłuż zachodniego wybrzeża Sambii od Piławy do przylądka Brüsterort (Brüsterort, obecnie Taran).
Niniejsza mapa Zalewu Wiślanego i trzy jej fragmenty (gestochen von C.Jäck Berlin 1803, zob. wyżej), nie są bezpośrednimi ilustracjami do fragmentu „Krajoznawstwa królewieckiego” Armstedta i Fischera, w którym mowa o dwóch cieśninach (1 i 2 — Starej i Nowej). Przedstawiono tu hipotezę, zgodnie z którą istniała Najstarsza cieśnina (3) przy zamku Lochstedt, co już w 1891 roku podawał w wątpliwość miejscowy historyk Adolf Bötticher (Adolf Bötticher, 1842–1901), który, powołując się na niejakiego Panzera, przypuszczał, że cieśnina pod Lochstedtem „jest wymysłem Simona Grunaua” — przyp. red.
Z kolei słona woda morska przy wietrze zachodnim napiera przez cieśninę do Zalewu Wiślanego, a jeśli sztorm trwa kilka dni, dociera Pregołą nawet do Królewca.
(Nazwa zalewu Frisches Haff pochodzi najprawdopodobniej od niemieckiego słowa „frisch” (Frisch) — świeży, chłodny. Inne wersje wiążą ją z zapożyczeniami z języka pruskiego, a nawet wskazują, że niegdyś brzegi zalewu mogli zamieszkiwać Fryzowie, żyjący dziś na północy Niemiec i w Niderlandach. Z kolei etnonim „Fryzowie” wywodzi się prawdopodobnie od staro-germańskich słów Frese, Fries — „kraj”, „brzeg”. Czyli dosłownie „mieszkańcy wybrzeża” — przyp. red.)
Między zalewem a morzem, w południowej części piaszczystej mierzei biegnącej z północy na południe, leży miasteczko Piława. Dzięki niezwykle korzystnemu położeniu, pierwszorzędnemu portowi, rozwojowi handlu i pięknu przyrody Piława stała się bardzo popularna.
W 1626 roku król szwedzki Gustaw Adolf (Gustav II Adolf, 1594–1632), by stworzyć sobie dogodną pozycję w walce z Polską, zajął Piławę i kazał zbudować tu reduty, które stały się podstawą przyszłej twierdzy.
Pomnik Wielkiego Elektora na tle latarni morskiej.
Wielki Elektor (Friedrich Wilhelm, 1620–1688) w 1680 roku rozbudował tutejszą niewielką osadę, wznosząc stocznię, a następnie port wojenny, który miał służyć jako punkt wyjścia jego zamorskich wypraw.
Wieża ciśnień projektu architekta Hansa Hoppa.
Opracował on także projekt rozbudowy twierdzy Piława do jej obecnego kształtu, ale jego realizacja rozpoczęła się w znacznej mierze dopiero za króla Fryderyka I (Friedrich I, 1657–1713) w pierwszej połowie XVIII wieku. Wykorzystano przy tym kamienie z rozebranych wówczas w tym celu dawnych zamków Bałga, Lochstedt i Fischhausen. Fryderyk Wielki (Friedrich II. der Große, 1712–1786) nie uważał twierdzy w Piławie za ważny obiekt i od 1770 roku zaczął ją stopniowo sprzedawać i burzyć. Ale jego bratanek i następca Fryderyk Wilhelm II (Friedrich Wilhelm II. von Preußen, 1744–1797) całkowicie odbudował twierdzę. Zdolność obronną cytadeli w Piławie poprawiono przy tym, budując dodatkowe umocnienia zewnętrzne, i przetrwała ona do naszych czasów.
W 1807 roku twierdza odegrała znaczącą rolę. 18 czerwca, po zwycięskiej dla Napoleona bitwie pod Friedlandem (14.06.1807), oddział francuski przybył do Piławy i zażądał poddania twierdzy. Spotkawszy się z odmową, Francuzi ją oblegli.
Mimo że mierzeja i przedmieścia miasta były zajęte przez nieprzyjaciela, garnizon twierdzy dzielnie się bronił aż do zawarcia pokoju w Tylży. W 1813 roku Piława stała się pierwszą pruską twierdzą wyzwoloną spod władzy Francuzów. Właśnie wtedy porucznik von Tresckow (von Tresckow), mając do dyspozycji zaledwie 300 żołnierzy, wystąpił przeciwko francuskiemu generałowi Castelli (Pierre François Gilbert Castella, 1751–1825), pod którego dowództwem znajdowało się 1600 ludzi, i zmusił go do opuszczenia twierdzy i miasta.
Ludność Piławy liczy obecnie około 3 300 mieszkańców. Prawa miejskie Piława otrzymała 18 stycznia 1725 roku. W jej herbie widnieje jesiotr w bursztynowej koronie. Znaczenie Piławy wynika przede wszystkim z jej roli niezamarzającego portu zewnętrznego Królewca, który nawet w najsurowsze zimy pozostaje otwarty dla żeglugi.
Dworzec kolejowy w Piławie znajdował się tuż przy nabrzeżu.
Bezpieczeństwo statków wchodzących do Piławy zapewnia przede wszystkim latarnia morska, zbudowana w latach 1805–1813 w miejscu starej, zniszczonej wieży pilotowej.
Falochron północny, chroniący wejście do portu w Piławie.
Jej wysokość wynosi 31,38 m n.p.m., flaga na latarni informuje o kierunku prądu wody w cieśninie. Nocą drogę marynarzom wskazuje jej jasne światło. Z tarasu widokowego latarni roztacza się wspaniała panorama miasta, portu i otaczających wód.
Dwa potężne falochrony, chroniące wejście do cieśniny i portu, zbudowano na początku XIX wieku. Wychodzą w morze na mniej więcej kilometr, tworząc niezniszczalną zaporę dla fal morskich. Na końcu falochronu północnego stoi mała latarnia. Za bezpieczeństwo ruchu przez cieśninę odpowiada służba pilotowa. Jej budynek, wzniesiony w 1815 roku, stoi nad brzegiem zalewu.
Spośród basenów portowych Piławy należy szczególnie wspomnieć wewnętrzny, położony od wschodu. Port ten chroni przed falami zalewu Grobla Rosyjska (Russische Damm), zbudowana w latach 1759–1760 przez Rosjan, do których należały wówczas Prusy Wschodnie.
Obecnie służy on potrzebom stoczni i licznych pobliskich warsztatów. Druga grobla, ciągnąca się na wschód od Rosyjskiej, otacza tak zwany Port Naftowy (Petroleumhafen), w którym cumują statki przewożące produkty naftowe. Były główny dyrektor budowlany Hagen (Gotthilf Hagen, 1797–1884) odegrał ważną rolę w budowie i modernizacji wszystkich tych wspaniałych urządzeń. Kupcy królewieccy oddali mu hołd, stawiając w 1887 roku na Grobli Rosyjskiej granitowy pomnik.
Na północ od portów, niedaleko wsi bliźniaczych Alt-Pillau i Wogram (Zwillingsdörfer Alt-Pillau und Wogram), wznosi się góra Schwalbenberg lub Schwalkeberg (Schwalbenberg / Schwalkeberge, Jaskółcza Góra), z której szczytu można podziwiać wspaniały widok na miasto, statki i taflę zalewu. Szczyt góry zdobi ceglany znak orientacyjny „Landmarke” (Landmarke), przypominający kształtem otwartą księgę.
„Landmarke” na górze Schwalbenberg.
Wysokość znaku wynosi 14 metrów. Zbudowano go w 1812 roku; składa się z trzech kolumn ze spiczastym hełmem i wiatrowskazem nad środkową. Kolumny połączone są ścianami z gotyckimi łukami.
Wieża pilotowa, zbudowana w XX wieku.
(Według innych danych „Landmarke” według projektu Schinkla (Karl Friedrich Schinkel, 1781–1841) pojawiła się w Piławie w 1806 roku i została wysadzona w 1914 roku z nieznanych przyczyn. Termin „Landmarke” wywodzi się z tradycji masońskich, gdzie oznacza „zasady” lub „przykazania”. Najprawdopodobniej to tłumaczy jej kształt. Nazwa miasta „Pillau” pochodzi od pruskiego słowa „pil” — twierdza. Pierwsze wzmianki o pruskiej osadzie w tym miejscu pochodzą z 1258 roku — przyp. red.)
Okolice Piławy były niegdyś pokryte gęstymi lasami aż do Fischhausen (Fischhausen). Ale kiedy Szwedzi w 1657 roku próbowali zaatakować Piławę od strony lądu, komendant twierdzy Pierre de la Cave (Pierre de la Cave, 1605–1679) kazał bezlitośnie wyciąć wszystkie drzewa prawie aż do Lochstedtu (Lochstedt), a także na mierzei aż do Alttief (Alttief). W rezultacie niemal natychmiast rozpoczęło się szybkie natarcie piasków, zagrażające nawet portowi. Stało się jasne, że trzeba będzie podjąć działania na rzecz odnowienia lasu, jednak prace rozpoczęto dopiero w 1793 roku. W rezultacie na północ od Piławy powstało nowe przedmieście — dzisiejsza dzielnica Plantacja (Plantage). Wydmy obsadzono drzewami także w sąsiedniej miejscowości kuracyjnej Neuhäuser (obecnie osiedle Miecznikowo w granicach Bałtijska). W ten sposób błąd generała de la Cave'a został naprawiony.
Kurort nadmorski Neuhäuser (Neuhäuser, obecnie osiedle Miecznikowo w granicach Bałtijska) leży sześć kilometrów na północ od Piławy. Najpierw powstała tu kolonia willi zamożnych kupców królewieckich. Obecnie co roku przyjeżdża tu ponad tysiąc kuracjuszy.
Po budowie kolei miejscowość wypiękniała i zaczęła się szybko rozrastać. W pewnej odległości od stacji, na pięknym wzgórzu, wznosi się budynek miejscowego domu zdrojowego (Kurhaus). Na samej linii przyboju, na morskim piasku, zbudowano pawilon plażowy (Strandhalle). Dalej na południe, w lesie, bliżej Piławy, na Wzgórzu Jubileuszowym (Jubiläumshöhe) stoi wieża widokowa. Wspaniały widok na morze i okolicę roztacza się także z Naleśnikowej Góry (Pfannkuchenberg) — najwyższego punktu tej części mierzei.
Na północ od Neuhäuser półwysep na całej szerokości porasta las liściasty ze wspaniałymi starymi drzewami. Przecina go linia kolejowa i droga do Piławy; w części zachodniej znany jest jako Grzybowy (Pilzenwald), a we wschodniej nazywa się Zalewowym (Hafswald). Jest to najdalej na północ wysunięte miejsce, gdzie do dziś zachowała się znaczna liczba buków czerwonolistnych, znanych też jako „miedziane”.
Pomnik dyrektora budowlanego Hagena.
Zdjęcie: Bildarchiv Ostpreußen.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
