Od początku zakładano go jako zamek komturski, choć jego pierwszy komtur wzmiankowany jest dopiero w 1305 roku. Główny budynek Lochstädtu ustępował rozmiarami choćby Pokarminowi i mierzył 53 x 47 m, ale był to również zamek czteroskrzydłowy, jak przystało na zamek komturski.
Istnieją jednak przekazy, że czwartego skrzydła nie zdążono wznieść podczas pierwotnej budowy i postawiono je dopiero w XIV wieku.
Oprócz tych czterech skrzydeł zamek miał bardzo potężną wieżę o grubości murów u podstawy sięgającej pięciu metrów. Zamek miał też klasyczne gdanisko w postaci wysuniętej wieży, położonej nad zalewem.
Od wschodu do zamku przylegało wydłużone prostokątne przedzamcze, utworzone przez trzy budynki, w których mieściły się kwatery żołnierzy i służby, a także magazyny. W samym zamku piwnice służyły jako więzienie, na parterze znajdowały się pomieszczenia służbowe, kuchnia, kotłownia, arsenał oraz różnego rodzaju magazyny. Na piętrze mieściły się pomieszczenia mieszkalne, remter i sala kapitulna. W skrzydle południowym, w jego wschodniej części, zbudowano kaplicę zamkową.
Zamek Lochstädt przed drugą wojną światową (1943–44).
Zamek Lochstädt nie powstał w tym miejscu przypadkiem. Aż do XIII wieku włącznie właśnie tutaj znajdowała się cieśnina łącząca dzisiejszy Zalew Wiślany z Morzem Bałtyckim, natomiast tam, gdzie leży obecnie Bałtyjsk, cieśniny wówczas nie było. Lochstädt kontrolował dostęp od strony morza do Fischhausen, Królewca, Pokarmina i Bałgi.
Lochstädt na średniowiecznej mapie Morza Bałtyckiego.
Nie należy oczywiście sądzić, że kontrola ta przypominała sposób, w jaki cieśniny kontrolowały nadmorskie twierdze późniejszych epok. W XIII–XIV wieku zamek nie mógł dysponować żadnymi skutecznymi środkami rażenia na odległość statków przedzierających się przez cieśninę. Można było jednak założyć zaporę z łańcuchów i bali – wówczas załoga statku musiałaby zejść na ląd przy zamku, aby ją otworzyć. Nie mniej ważnym zadaniem była kontrola statków handlowych, pobieranie od nich ceł, a także korzystanie z prawa brzegowego, na mocy którego wszystkie rozbite statki wraz z towarami stawały się własnością tego, kto władał brzegiem. Ponadto znaczną część dochodów komturii stanowił zbiór bursztynu na plaży, na który monopol miał Zakon.
Plan okolicy zamku Lochstädt (1882).
Jednak już zaledwie 5–10 lat po wzniesieniu zamku plany pokrzyżowała sama natura – cieśnina pod Lochstädt zaczęła szybko spłycać się i zamulać piaskiem. Później podejmowano próby jej pogłębienia, lecz ówczesne środki techniczne nie pozwoliły zrobić tego skutecznie.
Plan architektoniczny zamku Lochstädt.
Za to w pobliżu wsi Wogram, gdzie później miała powstać Piława, utworzyła się już nowa cieśnina, która stała się żeglowna w 1510 roku. W związku z tym zamek Lochstädt utracił znaczną część swoich funkcji i stał się w istocie jedynie ośrodkiem wydobycia bursztynu i zarządu bursztynowego. W XIV wieku komturię Lochstädt zniesiono, zamek przypisano do komturii królewieckiej, a zarządca zamku otrzymał urząd pflegera, czyli opiekuna zamku.
Pfleger zamku Lochstädt pełnił zarazem funkcję mistrza bursztynowego. W 1429 roku zarządcą zamku został bohater obrony Malborka podczas Wielkiej Wojny, obalony, a później zrehabilitowany wielki mistrz Henryk von Plauen.
W uznaniu dawnych zasług otrzymał urząd komtura domowego, czyli osoby równej komturowi w hierarchii, lecz sprawującej pieczę nad zamkiem komturskim bez podległych mu terytoriów.
Na samym początku wojny trzynastoletniej (1454–1466), w 1454 roku, zamek Lochstädt został zajęty przez zwolenników Związku Pruskiego, lecz już w następnym roku odbił go oddział wielkiego szpitalnika Henryka Reussa von Plauen.
Model zamku zdobił jedną z jego sal.
W 1456 roku w wyniku sztormu powstała nowa cieśnina w pobliżu Lochstädt. Podejmowano próby jej poszerzenia i przystosowania do żeglugi, jednak po 1500 roku uznano, że łatwiej będzie zagospodarować cieśninę pod Piławą.
Freski z Lochstädt z końca XIV wieku podzieliły w XX wieku smutny los tego unikatowego zabytku...
Do 1513 roku zamek Lochstädt mocno podupadł i wymagał remontu. Borykający się z brakiem środków Zakon przekazał go dwóm rycerzom pod warunkiem, że przeprowadzą w zamku niezbędne naprawy. W 1629 roku król szwedzki Gustaw Adolf, który rozbił obóz pod Lochstädt, postanowił zbudować tam odcinek wału z bastionami, w tym celu rozebrano mur parchamu zamkowego. Poważne niszczenie zamku rozpoczęło się jednak w 1703 roku, gdy król Fryderyk I polecił zburzyć gdanisko, wielką wieżę, skrzydło północne, wschodnie i część południowego. W 1884 roku pozostałe budynki zamku przebudowano na szkołę. Pożar, który wybuchł w 1888 roku, doszczętnie strawił przedzamcze.
Wreszcie w 1907 roku postanowiono gruntownie wyremontować zamek Lochstädt jako obiekt zabytkowy. Prace trwały aż do samego początku drugiej wojny światowej, kiedy to zostały wstrzymane.
W kwietniu 1945 roku, podczas walk o Piławę, zamek znalazł się pod ostrzałem artyleryjskim i bombardowaniami, które zniszczyły go niemal całkowicie, pozostawiając jedynie piwnice i fragmenty murów. Do 1989 roku piwnice te zostały nieco naruszone przez miejscowych poszukiwaczy, a część murów rozebrano na materiały budowlane. Jednak pod koniec 1989 roku magazyn „Spiegel” niespodziewanie przeznaczył pieniądze na poszukiwania Bursztynowej Komnaty w Lochstädt. W 1990 roku rozpoczęto prace, w których najaktywniej uczestniczył znany krajoznawca i poszukiwacz dóbr kultury Awienir Owsianow. W wyniku pracy ciężkiego sprzętu budowlanego piwnice zamku zostały niemal całkowicie zniszczone. Bursztynowej Komnaty, rzecz jasna, nie odnaleziono.
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen, Bildindex der Kunst & Architektur.
Fragment rozdziału „Wybrzeża Sambii”
z książki miejscowych autorów „Krajoznawstwo Królewca”,
wydanej pod koniec XIX wieku
W latach 2012–2014 w „Pregole”, dodatku literacko-artystycznym do „Bałtijskiego Almanachu”,
ukazał się przekład książki królewieckich autorów – doktora Richarda Armstedta, profesora gimnazjum staromiejskiego, i doktora Richarda Fischera, starszego nauczyciela gimnazjum knipawskiego – „Krajoznawstwo Królewca” („Heimatkunde von Königsberg i. Pr.”, 1895, Kommissionsverlag von Wilhelm Koch, Königsberg), dokonany przez nieznanego tłumacza. Pomysł publikacji należał do Igora Władimirowicza Afonina. Tekst zaadaptowali i opatrzyli objaśnieniami Aleksiej Borisowicz Gubin i Igor Fiodorowicz Awtuchow. W książce tej znalazł się osobny rozdział o dalszych okolicach Królewca, a w nim kilka akapitów o zamku Lochstädt. Po znacznej redakcji przedstawiamy je Państwu jako uzupełnienie tekstu Aleksieja Jewgienjewicza Pietruszyna.
– – – – – – – – –
Dwa kilometry na północny wschód od Neuhäuser (Neuhäuser, obecnie osiedle Miecznikowo w granicach Bałtyjska), na wysokim brzegu zalewu, wznosi się zamek Lochstädt (Lochstädt). Jest to najbardziej okazała zachowana twierdza z czasów zakonu krzyżackiego po zamku wielkich mistrzów w Malborku. Zamek Lochstädt zbudowano w drugiej połowie XIII wieku (ok. 1270) i początkowo nazywał się Witlandsort (Witlandsort) – od miejsca, w którym go wzniesiono. Przypuszczenie, jakoby nazwa pochodziła od istniejącej tu rzekomo niegdyś cieśniny, jest bezpodstawne. Niedawne badania wykazały, że cieśniny w tym miejscu nie było.
Rekonstrukcja widoku skrzydła zachodniego od strony dziedzińca (przed nim skrzydło wschodnie i wieże).
Zamek miał zapewnić kontrolę nad zachodnią częścią Sambii i wkrótce stał się ośrodkiem zarządu wydobycia bursztynu, które od niepamiętnych czasów stanowiło suwerenne prawo państwa.
Rekonstrukcja fasady skrzydła południowego od strony dziedzińca.
W 1581 roku siedzibę mistrza bursztynowego (Bernsteinmeister), najwyższego w Prusach urzędnika do spraw bursztynu, przeniesiono stąd do Germau (Germau, osiedle Russkoje), a następnie do Palmnicken (Palmnicken, osiedle Jantarnyj).
Jak wszystkie duże zamki zakonu krzyżackiego, Lochstädt zbudowano pierwotnie na planie kwadratu; dziś jednak zachowały się tylko dwa skrzydła, ponieważ wschodnie i północne rozebrano w latach 1701–02, gdy potrzebny był materiał budowlany dla wznoszonej wówczas twierdzy Piława.
W skrzydle południowym zachowała się kaplica, która po przebudowie wnętrza w 1869 roku została ponownie poświęcona i w której do dziś odprawiane są nabożeństwa. Napis nad jednym z jej okien głosi: Maria gute haben uns in diner hute (Strzeż nas, Święta Maryjo!).
Od zewnątrz gotyckie łuki zwróconych na północ otworów okiennych skrzydła południowego zdobią jeszcze dwa napisy: Benedigit si der Name Jhesu Cristi (Święte jest imię Twoje, Jezu Chryste) oraz Mase ist czu allen Dingin gut (We wszystkim dobry jest umiar). Litery tych napisów wykonano z wypalanej gliny i pokryto glazurą. Obok kaplicy znajdował się remter konwentu (Konventsremter, sala zgromadzeń braci rycerzy zakonnych), od 1861 roku zamieniony na szkołę.
Skrzydło zachodnie od 1888 roku pozostaje w dyspozycji królewskiego leśniczego, wcześniej przeznaczone było dla komendanta zamku. Początkowo był to dowódca, z czasem jednak stał się zwykłym zarządcą (w hierarchii zakonnej – odpowiednio komtur i komtur domowy). Później mieszkał tu mistrz bursztynowy. Oba pomieszczenia mają piękne sklepienia krzyżowe, zachowane do naszych czasów.
Napis nad oknem skrzydła południowego, zwróconym na dziedziniec: Benedigit si der Name Jhesu Cristi.
W Lochstädt od 1422 do 1429 roku mieszkał Henryk von Plauen (Heinrich von Planen, 1370–1429), były wielki mistrz zakonu krzyżackiego, z którego imieniem wiążą się wspomnienia o wydarzeniach najświetniejszych i bardzo smutnych.
Starzejący się Henryk von Plauen w swoich komnatach w Lochstädt.
W 1410 roku król polski Władysław Jagiełło wraz z Litwinami rozgromił zakon krzyżacki w bitwie pod Tannenbergiem (w historii polskiej „bitwa pod Grunwaldem”, w historii litewskiej „bitwa pod Żalgirisem”), po czym wiele zamków, miast i terytoriów przypadło zwycięzcom. Zakonowi pozostała tylko część jego ziem, w tym siedziba wielkich mistrzów – zamek w Malborku. W oswobodzeniu stolicy państwa zakonnego znaczną rolę odegrał komtur Świecia (Schwetz, obecnie polskie miasto Świecie) Henryk von Plauen. Dowiedziawszy się, że zamek wielkiego mistrza jest oblężony, przybył mu na pomoc ze swoim oddziałem. W dowód wdzięczności za ocalenie towarzysze broni wybrali go wielkim mistrzem. Surowość i wymagania von Plauena wywołały jednak sprzeciw tych, którzy mieli mu podlegać, i wkrótce na podstawie wydumanych zarzutów go usunięto. Rycerze oskarżyli swojego wielkiego mistrza o nadużycie władzy, a nawet podejrzewali o zdradę na rzecz Polski. Przez długie lata Henryk von Plauen niewinnie cierpiał w więzieniu. W 1422 roku w końcu go wypuszczono, a jako miejsce pobytu do końca życia wyznaczono mu zamek Lochstädt. Tu też zmarł w 1429 roku. Jego ciało pochowano w Malborku, w krypcie wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego.
(Dziś z zamku Lochstädt pozostały jedynie wielokrotnie przekopywane, zrujnowane piwnice i fundamenty. Znany miejscowy historyk Adolf Bötticher (Adolf Bötticher, 1842–1901), powołując się na niejakiego Panzera, również wyrażał wątpliwości, czy cieśnina pod Lochstädt kiedykolwiek istniała — przyp. red.)
W oprawie graficznej wykorzystano ilustracje z książki Conrada Steinbrechta „Prusy w czasach wielkich mistrzów. Budownictwo Zakonu Niemieckiego”. (Conrad Steinbrecht. «Preußen zur Zeit der Landmeister beiträge zur Baukunst des deutschen Ritterordens». Berlin. Verlag von Julius Springer. 1888.)
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
