Kościół był prostokątną budowlą z wbudowaną w nią wieżą, która miała okrągłą kopułę, i szczytem od zachodu. Przed szczytem ustawiono kamienne rzeźby ewangelistów, wykonane przez Andreasa Schmidta w 1775 r. z piaskowca (zob. niżej), później zastąpione kopiami. Drzwi wejściowe kościoła miały piękną snycerkę i pochodziły z czasu budowy. Od północy znajdowała się kaplica chrzcielna z reliefem przedstawiającym chrzest Chrystusa (1775 r.). Wysokie okna zamknięte półkoliście umieszczono w prostokątnych wnękach.
Ambona, ustawiona w nawie głównej od strony północnej. Obrazy z XVIII w., jeden z nich — kopia Rembrandta, „Zdjęcie z krzyża”, „Judyta z głową Holofernesa” itd. Chrzcielnica z 1752 r. Organy z 1790 r.
Wewnątrz kościół miał trzy nawy, oddzielone kolumnami, na których wspierały się sklepione stropy z malowidłami wykonanymi w latach 1892–93. Ołtarz pośrodku miał obraz ujęty kolumnami.
Kościół katolicki został zniszczony w sierpniu 1944 r. podczas nalotów lotnictwa brytyjskiego. Następnie ucierpiał w kwietniu 1945 r. podczas szturmu Królewca przez wojska radzieckie.
Po wojnie był to korpus nawy bez dachu i wieża bez kopuły ze zniszczonymi w górnej części stropami. Mimo to budynek objęto ochroną państwową.
Kościół katolicki na fragmencie planu Królewca.
Jednak brak opieki doprowadził go do stanu awaryjnego. W 1961 r. po oględzinach kościoła komisja orzekła, że budynek kościoła katolickiego nie nadaje się do odbudowy z powodu przelotowych pęknięć w murach, braku architektonicznych elementów konstrukcyjnych oraz osiadłych fundamentów z głębokimi pęknięciami. Na tej podstawie komisja wnioskowała o skreślenie tej budowli z rejestru obiektów objętych ochroną państwową.
Potem kościół zaczął systematycznie, bez pośpiechu, popadać w ruinę. Jego ruiny ostatecznie rozebrano do połowy lat 60. Częściowo przez miejsce, w którym stał kościół, przebiega Prospekt Moskiewski.
* * *
W latach 50. w gazecie wschodniopruskich przesiedleńców Ostpreussen-Warte, wydawanej w dolnosaksońskim Getyndze, opublikowano cykl notatek byłego królewieckiego lekarza i zapalonego historyka-regionalisty Herberta Mühlpfordta „Zakątki Królewca”. Niektóre z nich już dawno przetłumaczyła Tatiana Kolivaj i są dostępne na naszej stronie, inne wciąż czekają na swoją kolej. Poniżej przedstawiamy epizod tej sagi, mający najbardziej bezpośredni związek z kościołem katolickim.
Plac przy Kościele Katolickim
Skręciwszy z gwarnej ulicy Królewskiej (Königstraße) w cichą Landhofmeisterską (Landhofmeisterstraße), można było pomyśleć, że kończy się ona ślepym zaułkiem przy kościele katolickim (Katholische Kirche), którego surowy, lecz elegancki budynek widniał na jej końcu. Nie było to jednak prawdą; na końcu ulicy między starymi domami można było łatwo przejść na plac przy Kościele Katolickim. I był to kolejny sielski zakątek naszego rodzinnego miasta.
Od wschodu i zachodu kościoła dwoje szerokich schodów prowadziło w dół na Sackheim (Sackheim), którego ruch i hałas skrywał imponujący budynek kościoła. Otaczająca zieleń stanowiła przyjemne tło. Po północnej stronie placu stał zachwycający barokowy budynek Kapelanii (Katholische Kaplanei) z dachem czterospadowym, pięknym portalem i wyrazistym frontonem. Zewnętrzne biegi schodów, prowadzące na ganek do głównego wejścia, zdobiła kuta balustrada ozdobiona rokokowymi chwostami, które zdawały się wesoło pobrzękiwać przy każdym powiewie wiatru. Tralki wykonano jeszcze kunsztowniej (zob. niżej).
Kapelania, znajdująca się w sąsiedztwie kościoła.
Od zachodu plac graniczył z ogrodem kapelanii, w którym stał pawilon ogrodowy w postaci niewielkiego domku z kopułą i pilastrami.
Kościół katolicki na tle Sackheimu i Pregoły.
Za ogrodzeniem ogrodu znajdował się tu Dwór miejski Löbenicht (Löbenichtscher Stadthof), potocznie zwany „Zajęczym zakątkiem” (Der Kohlhasenwinkel / Zajęczy zakątek na kapuścianym polu).
Spójrzmy teraz na kościół z tego sielskiego zakątka!
Stary kościół katolicki, założony w 1614 roku, ten, który był jeszcze bez wieży, spłonął. W latach 1765–1777 przebudował go architekt Johann Samuel Lilienthal (Johann Samuel Lilienthal, 1724–1799). Wśród prywatnych datków na budowę była znaczna suma od członka Tajnej Rady Franza Friedricha Saturgusa (Franz Friedrich Saturgus, 1697–1754). Zarobiwszy ogromne pieniądze w pierwszym okresie rosyjskiej okupacji Królewca na dostawach zboża dla armii rosyjskiej, mógł sobie pozwolić na szerokie gesty. O tym zdolnym człowieku powiemy więcej w innym miejscu.
Kościół zbudowano pod wpływem surowego i oszczędnego oficjalnego berlińskiego stylu architektonicznego, dlatego miał nieco chłodny i surowy wygląd. Jednak piękna kopuła wieży swoją ogromną masą wywoływała pożądany efekt, przyćmiewając swą potęgą pozostałe szczegóły.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
