PRZEDNI ROSSGARTEN
Większa część ziem na wschód od Stawu Zamkowego (Schloßteich), ciągnąca się aż do Sackheimu (Sackheim), w czasach książęcych była prawie niezabudowana i stanowiła pola uprawne i pastwiska. Wspomniana wyżej Brama Krzyżowa (Kreuzthor) stała na granicy między Burgfreiheit (Burgfreiheit) a Rossgartenem (Roßgarten). Ulica Kalthofska (Kalthöfische Straße, dziś z dużą dozą przybliżenia można ją utożsamić z ulicami Jarosławską i 9 Kwietnia — przyp. red.) była polną drogą ciągnącą się przez łąki i pola aż do książęcego folwarku – majątku Kalthof (Kalthof). (Słowo „Rossgarten” w dosłownym tłumaczeniu znaczy „ogród koński”, ale historycznie utarło się, że oznacza ono „ogrodzone pastwisko dla koni”. Majątek Kalthof znajdował się przy obecnej ulicy Gagarina, tam gdzie dziś zachowały się resztki parku i zbudowano kościół protestancki — przyp. red.)
Stopniowo liczba osadników w tej okolicy rosła, co zmusiło księcia Albrechta (Albrecht von Brandenburg-Ansbach, 1490–1568) do wydania 15 lutego 1545 roku specjalnego dekretu, nadającego tej miejscowości przywileje książęcej wolności, czyli czyniącego osadę samodzielną. Rów Świński (Schweinegraben), przemianowany później na Łabędzi (Schwanengraben), ciek wypływający ze Stawu Górnego (Oberteich) i wpadający do Zamkowego (Schloßteich), stał się północną granicą Przedniego Rossgartenu (Vorder Roßgarten; w języku niemieckim słowa świnia (Schwein) i łabędź (Schwan) brzmią podobnie. Dlatego budzącą nieprzyjemne skojarzenia nazwę rowu zastąpiono bardziej melodyjną. Mostek Świńsko-Łabędzi znajdował się w najniższym miejscu dzisiejszej ulicy Kliniczeskiej — przyp. red.)
Sołtys i jego ośmiu pomocników tworzyli sąd. 10 października 1576 roku osada otrzymała herb: białego konia na zielonym polu.
Rynek Rossgarteński. W lewo odchodzi ulica Białoskórników, w prawo – Królewska, na wprost – Rossgarten.
Niegdyś niczym niewyróżniający się plac Rynek Rossgarteński (Roßgärter Markt, dziś skrzyżowanie z ruchem okrężnym ulic Frunzego, Kliniczeskiej, Szewczenki i Zarajskiej) stał się miejscem o bardzo ożywionym ruchu.
Kasyno oficerskie na rogu ulic Przedni Rossgarten i Królewskiej.
Przecinają go dwie główne linie tramwaju konnego (Pferdebahn). Pierwsza łączy Bramę Królewską z dworcem, druga biegnie od Bramy Rossgarten do Bramy Steindamm.
Dom z zegarem elektrycznym, stojący na samym początku ulicy Królewskiej (Königstraße, dziś ulica Frunzego), był wcześniej domem gubernatorskim (Gouvernementshaus), potem stał się siedzibą intendentury wojskowej (Militär-Intendantur), obecnie mieści się tu kasyno oficerskie (Offizier-Kasino). W czasach księcia Albrechta znajdował się tu dwór uprzęży (Schirrhof), który w 1724 roku przebudowano na koszary pułku von Winterfelda (Regiment v. Winterfeld). Do niedawna główny budynek tego kompleksu tak mocno wystawał na ulicę Królewską, że utrudniał ruch. Wąskie gardło usunięto dopiero w 1887 roku, w przededniu wizyty w Królewcu cesarza Wilhelma I (Wilhelm I, 1797–1888), poprzez wyburzenie części budynku.
Poza Zaułkiem Tylnorossgarteńskim (Roßgärter Hinter Gasse) i ulicą Białoskórników (Weißgerberstraße, dziś ścieżka dla pieszych od mostu przez Staw Dolny do ulicy Kliniczeskiej) dzielnica ta nie ma innych przejść ani przejazdów na brzeg Stawu Zamkowego. Pasaż (Passage) po prawej stronie ulicy Przedni Rossgarten (Vorder Roßgarten) jest zarazem przejściem na ulicę Królewską. Zbudował go fabrykant Robert Neumann (Robert Neumann) w 1884 roku na wzór berlińskiego. To wysoki budynek z gigantycznym szklanym dachem. W środku znajdują się liczne sklepiki (dziś powiedziano by – butiki — przyp. red.), teatr variétés (Spezialitätentheater), a także taras widokowy zwany „Panoramą”, z którego roztacza się piękny widok na miasto. Przy wejściu do Pasażu jest popularna duża restauracja, w której zawsze panuje ożywienie. (Na miejscu zniszczonego Pasażu urządzono dziś skwer przy skrzyżowaniu ulic Kliniczeskiej i Frunzego, przylegający do budynku „Jantarenergo” — przyp. red.)
Wnętrze Pasażu, który łączył Rossgarten z ulicą Królewską w Neue Sorge.
Niemal naprzeciwko Pasażu, po zachodniej stronie ulicy Przedni Rossgarten, w domu nr 49 (dziś plac przed muzeum historyczno-artystycznym przy Kliniczeskiej), znajduje się dysponujące wielką liczbą eksponatów Muzeum Techniki i Rzemiosła (Kunstgewerbliche und technische Museum, w XX wieku przeniesiono je na teren ogrodu zoologicznego — przyp. red.)
Dawny pałac hrabiego Keyserlingka.
Muzeum należy do Związku Politechnicznego i Rzemieślniczego (Polytechnischen und Gewerbeverein), który powstał w 1875 roku na bazie kilku wcześniej istniejących organizacji: Towarzystwa Politechnicznego, założonego w 1845 roku przez Waltera Simona, Towarzystwa Rzemieślników, utworzonego w 1832 roku, oraz Towarzystwa Sztuki. W 1882 roku państwo wykupiło dla tego muzeum działkę przy ulicy Przedni Rossgarten, dzięki czemu udało się tu zachować bezcenne dzieła sztuki dekoracyjnej i użytkowej. Jednak niedostatek powierzchni nie pozwala ich tu korzystnie zaprezentować. (Znaczna część eksponatów muzeum została w 1895 roku przekazana do Muzeum Etnograficznego w Tiergartenie (Ogród zoologiczny), które w latach przedwojennych ewakuowano do obecnego polskiego miasta Olsztynek — red.)
Po tej samej stronie ulicy, dalej w stronę Mostu Łabędziego, znajduje się niedawno przebudowany Pałac Dowództwa (Palais des kommandierenden Generals / General-Kommando). Dawniej był tu majątek hrabiego Keyserlingka (Heinrich Christian von Keyserlingk, 1727–1787). W 1809 roku pałac wykupił król Fryderyk Wilhelm III (Friedrich Wilhelm III, 1770–1840) i przez długi czas nazywał się on Pałacem Następców Tronu (Kronprinzliche Palais).
(Pałac hrabiów Keyserlingków był swego czasu ośrodkiem życia kulturalnego i politycznego Królewca. Bywali w nim Immanuel Kant, rosyjski następca tronu Paweł, rosyjska działaczka oświeceniowa Daszkowa i inne sławy. Pałac, według dzisiejszej orientacji, znajdował się na północ od budynku Muzeum Historyczno-Artystycznego. — Przyp. red.)
Ulica Dworu Myśliwskiego (Jägerhofstraße) łączy Przedni Rossgarten z ulicami Królewską i Kalthofską (Kalthöfischen Straße). Ta ostatnia była dawniej Zaułkiem Lawendowym (Lawendelgasse). Należą one tylko częściowo do Przedniego Rossgartenu.
TYLNY ROSSGARTEN
Zabudowa tej dzielnicy zaczęła się dopiero w 1560 roku. Wtedy właśnie niejaki David Pusch (David Pusch) został mianowany sołtysem i otrzymał działkę ziemi między Rowem Świńskim (Schweinegraben) a Starą Śluzą (alten Schleuse). Stawszy się tu właścicielem hufy, mógł na prawie chełmińskim zbudować karczmę i nią władać. Założona przez niego piwiarnia otrzymała nazwę „Niebieska Karczma” (Blaue Krug).
(Pod terminem „hufen” rozumie się tu nie dzielnicę Królewca, lecz starą miarę powierzchni „hufe” lub „gufe”, równą mniej więcej 66 morgom albo 16,5 hektara. Jednak w tym wypadku można przypuszczać, że słowo „hufen” oznacza po prostu nadział ziemi — Przyp. red.)
Nazwa Tylny Rossgarten (Hinter Roßgarten) powstała i weszła w użycie między 1576 a 1596 rokiem. 5 maja 1596 roku osada otrzymała od margrabiego Jerzego Fryderyka swoją pieczęć z sylwetką byka i napisem: „Sigel des Gerichts aufm eußersten Rosgarten” (Pieczęć sądu na Tylnym Rossgartenie).
Przejdźmy ulicą Tylny Rossgarten (dziś ulica Kliniczeskaja, część północna) w kierunku Bramy Rossgarten, a po lewej zobaczymy nowy budynek komendantury. Ten kawałek ziemi kupił w 1693 roku komendant Królewca książę von Holstein (Friedrich Ludwig von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck, 1653–1728). Później posiadłość przeszła w ręce rodziny von Borck (von Borck oder Borcke) i zaczęto ją nazywać Ogrodem Borcków (Borckscher Garten). Nazwa ta przetrwała długo. W tamtym czasie ogród był ogólnodostępny. Urządzano tu koncerty. Dzięki pięknemu położeniu nad Stawem Zamkowym (Schloßteich, dziś – Dolny) i cudownym starym drzewom ogród cieszył się wielką popularnością wśród mieszkańców miasta.
Rossgarten na rekonstrukcji planu miast, wolności i dzielnic Królewca sprzed połączenia w 1724 roku.
Naprzeciwko budynku komendantury, na rogu ulicy Kościelnej Starego Rossgartenu (Alt-Roßgärter Kirchenstraße, dziś ul. Nierczinska), mieści się Szpital Miłosierdzia (Krankenhaus der Barmherzigkeit). Ta ważna placówka medyczna zaczynała od całkiem niewielkiego budynku, a dziś ma duże znaczenie dla całych Prus Wschodnich.
Komendantura, która przetrwała do naszych czasów.
Już w 1847 roku hrabianki Magda i Klara zu Dohna (Magda und Klara zu Dohna), córki ówczesnego dowódcy I Korpusu Armii generała hrabiego Friedricha zu Dohny (Friedrich Ferdinand Alexander Burggraf und Graf zu Dohna-Schlobitten, 1771–1831), postanowiły założyć tu, w Królewcu, dom diakonis na wzór tego, który istniał w Kaiserswerth nad Renem. Jednak niestabilność polityczna w 1848 roku przeszkodziła w realizacji tych szlachetnych celów. Dopiero 20 listopada 1848 roku, dzięki staraniom pułkownika von Plehwego (Bernhard Joachim von Plehwe, 1792–1858), sprawa ruszyła z martwego punktu. Jako cele nowej placówki medycznej ogłoszono: 1. Pomoc w postaci pocieszenia i leczenia potrzebującym chorym kobietom, niezależnie od charakteru choroby i przynależności wyznaniowej. 2. Szkolenie sanitariuszek do pracy w szpitalach i domach prywatnych.
Nowy szpital poświęcono 18 maja 1849 roku. Jego patronką została sama królowa. 30 maja przyjęto pierwszych pacjentów. Początkowo było tylko 12 łóżek. 16 stycznia 1856 roku otwarto oddział męski. W 1859 roku było już 80 łóżek. Obecnie szpital jeszcze się powiększył. W 1894 roku leczyło się tu 1 056 chorych (mężczyzn, kobiet i dzieci), codziennie przyjmowano po 180 osób, ogólne obłożenie wyniosło 9 687 osobodni, 24 osoby codziennie leczono bezpłatnie. Miejscowi pracodawcy mogą wykupić w szpitalu abonament na opiekę medyczną dla swoich pracowników najemnych.
Oprócz zwykłych pacjentów placówka pomaga ludziom niedołężnym. W tym celu 15 lipca 1894 roku otwarto nowy lazaret. W ubiegłym roku leczyło się w nim 49 inwalidów i starców, podzielonych na trzy kategorie opieki medycznej. Zakończenie budowy nowego oddziału chirurgicznego zaplanowano na 1 października 1895 roku.
Wygląd zewnętrzny kaplicy przy Szpitalu Miłosierdzia.
Obecnie w szpitalu pracuje sześciu lekarzy chorób wewnętrznych, zewnętrznych i innych, a także okuliści oraz specjaliści od chorób uszu i gardła. Pomaga im dwóch asystentów. Liczba diakonis (luterańskich sióstr miłosierdzia) wzrosła do 440. 181 pielęgniarek odbywa tu praktykę, a kolejnych 259 uczy się zawodu.
Wnętrze kaplicy przy Szpitalu Miłosierdzia.
Siostry te pracują w 43 szpitalach i klinikach, 13 leprozoriach oraz w zakładach dla epileptyków w Carlshofie i w nowo zbudowanym w 1895 roku przytułku św. Magdaleny przy Bramie Steindamm. (Później przytułek przeniósł się na ulicę Stresemanna 109–111 – dziś więzienie przy prospekcie Sowieckim — red.) Ponadto pielęgniarki pracują w 11 sierocińcach dla dziewcząt i w 27 przedszkolach, a także w klinikach gminnych i prywatnych. To ważna, potrzebna i szlachetna, ale bardzo ciężka praca!
Analogicznie do udanego rozwoju Szpitala Miłosierdzia wspaniałym przykładem dobroczynności w naszych czasach jest historia Szpitala Miejskiego (Städtischen Krankenhaus), położonego bliżej Bramy Rossgarten (Tylny Rossgarten 63–66).
Szpitali dla ubogich w Królewcu nie było do 1797 roku. Niezamożnych chorych po prostu odwożono do Nowej Wieży Altstadtu (Neuer Turm der Altstadt), która służyła jako więzienie i do leczenia chorych zupełnie się nie nadawała. Wtedy prezydent miasta i tajny radca Gervais (Gervais) wraz z radnym miejskim Neumannem (Neumann) wysunęli pomysł wydzielenia dla chorych kilku pokoi w miejskim domu przędzalniczym i domu pracy (Städtischen Spinn- und Arbeitshaus), który znajdował się na miejscu obecnego Szpitala Miejskiego.
Tu każdemu choremu miało przysługiwać czyste łóżko w ciepłym i jasnym pomieszczeniu, a ponadto każdy otrzymywał cztery pruskie grosze dziennie na utrzymanie.
Ci, którzy nie byli przykuci do łóżka, mieli zarabiać na życie przędzeniem. Oprócz tego trzech lekarzy miało bezpłatnie leczyć ubogich mieszkańców swojego rejonu w zamian za bezpłatne mieszkanie i pensję w wysokości 50 talarów.
Szpital Miejski na 24 łóżka otwarto 31 sierpnia 1797 roku. W pierwszym roku działalności przyjął 155 pacjentów.
W 1811 roku przędzalnię i dom pracy połączono z zakładem poprawczym przy ulicy Kneiphofska Łąka Drzewna (Kneiphöfsche Holz Wiese, dziś wschodnia część nabrzeża Staropriegolskiego) i przeniesiono na Vorstadt. W rezultacie w szpitalu od razu zwolniło się 15 pokoi dla 120 chorych. Po nabyciu w 1830 roku budynku sąsiedniego przytułku (Fahrenheidscher Armenstift), który przeniesiono na Sackheim, udało się zrobić kolejny ważny krok w rozwoju szpitala. W tamtym roku szpital mógł przyjąć już 790 osób. 
Szpital Miejski, zbudowany bliżej Bramy Rossgarten.
W 1832 roku otwarto oddział dla chorych na ospę. Dalszy rozwój szpitala i budowa postępowały znacznie szybciej, co jest szczególnie widoczne w naszych czasach. Obecnie planuje się budowę nowego pawilonu chirurgicznego na 100 chorych, którego szacunkowy koszt wynosi 286 tysięcy marek.
Nowy pawilon Szpitala Miejskiego na Tylnym Rossgartenie.
Najbardziej wymowną ilustracją rozwoju placówki jest wzrost liczby pacjentów przyjętych i leczonych – ze 155 w roku założenia szpitala do 3149 w roku 1894–95. Od września 1891 roku wprowadzono regularne bezpłatne wyżywienie dla niezamożnych pacjentów.
W skład szpitala wchodzi również oddział psychiatryczny, na który przyjmuje się pacjentów z Królewca (a w wyjątkowych przypadkach także z innych miejsc) z uleczalnymi chorobami psychicznymi. Od 1 października 1892 roku oddział ten służy zarazem jako uniwersytecka klinika psychiatryczna.
Wydatki administracyjne szpitala za rok 1895/96 wynoszą 183 400 marek. Dochody własne prognozuje się na poziomie 77 300 marek, co wymaga dotacji ze strony miasta w wysokości 106 100 marek.
Oprócz dyrektora i lekarza prowadzącego oddziału ambulatoryjnego w szpitalu pracuje trzech asystentów lekarza.
(Opisano tu placówki lecznicze, które mieściły się w budynkach na terenie obecnego szpitala obwodowego przy ulicy Kliniczeskiej. Właśnie tu znajdowały się Szpital Miłosierdzia i Szpital Miejski. Budowa nowych pawilonów Szpitala Miejskiego została w zasadzie zakończona do 1895 roku, a budowa nowych pawilonów Szpitala Miłosierdzia – w 1928 roku. — Przyp. red.)
Przy ulicy Kościelnej Starego Rossgartenu znajduje się należący do parafii obu części Rossgartenu Altrossgarteński kościół (Staro-Rossgarteński). Pierwotnie nazywał się po prostu Rossgarteńskim. Obecną nazwę otrzymał, gdy na zachód od Steindammu zbudowano kościół Neurossgarteński (Nowo-Rossgarteński).
Kościół Rossgarteński (po lewej). Na pierwszym planie Centrum Kliniczno-Diagnostyczne BFU (ul. 9 Kwietnia 60).
Mieszkańcy Rossgartenu, podobnie jak mieszkańcy Tragheimu, byli niegdyś parafianami kościoła löbenichtskiego, gdzie wydzielono im niewielkie miejsce za amboną. Kiedy ludność osady zaczęła rosnąć, elektor Jerzy Wilhelm zezwolił Rossgartenowi na budowę własnego kościoła.
Nawa kościoła Rossgarteńskiego.
Przed Bożym Narodzeniem 1625 roku poświęcono niewielki kościół, stojący na miejscu obecnego. Wkrótce okazało się, że nie odpowiada on potrzebom ludności, i już 5 czerwca 1651 roku położono kamień węgielny pod fundament nowego. Budowa szła powoli, ponieważ prowadzono ją wokół wciąż czynnego starego kościoła. Dopiero w latach 1692–1693 zakończono budowę wzniesieniem wieży, choć sam kościół poświęcono już w 1683 roku. Jego wnętrze do dziś jest bardzo skromne. Wiatrowskaz na dachu przedstawia konia i orła pruskiego. Kościół poświęcono Trójcy Świętej.
O wiele piękniejszy niż kościół jest wielokrotnie opiewany miejscowy cmentarz, na którym wznoszą się przepiękne lipy. (Sądząc z map Królewca, cmentarz zajmował teren na północ i północny wschód od kościoła. Dziś na miejscu cmentarza stoją dziewięciopiętrowe domy przy ulicy 9 Kwietnia — przyp. red.)
Osobliwością jest także znajdująca się obok kościoła studnia, której woda, jeśli wierzyć miejscowej legendzie, uchodziła za świętą, dopóki jej właścicielka nie zaczęła brać za nią pieniędzy. Od tej chwili straciła ona cudowną moc.
Od ulicy Kościelnej Starego Rossgartenu w kierunku Wału Litewskiego (Litthauer Wallstraße) ciągnie się ulica Kaznodziei Starego Rossgartenu. Tu, oprócz szkoły ludowej dla chłopców (Knaben-Volksschule) i żłobka, osobliwością jest kaplica gminy katolicko-apostolskiej (Kapelle der Katholisch-apostolischen Gemeinde). (Na miejscu tych budynków znajduje się dziś biurowiec, zwrócony fasadą ku placowi Marszałka Wasilewskiego — przyp. red.)
Misją stowarzyszenia „Edukacja pozaszkolna” (Verein Kinderhort) jest ochrona dzieci w wieku od dwóch do czternastu lat przed przemocą i zapewnienie im dobrego wychowania. W tym celu utworzono ludowe przedszkola i programy zajęć pozalekcyjnych dla chłopców i dziewcząt. Stowarzyszenie utrzymuje także drugi klub na wyspie Lomse (Lomse).
Fabryka likierów i wódek A. Mendthal na Tylnym Rossgartenie.
Gminę katolicko-apostolską założył w 1830 roku pochodzący ze Szkocji Edward Irving (Edward Irving, 1792–1834). Jej członków nazywa się irwingianami. Wyznawcy tej nauki odtworzyli realia pierwotnego chrześcijaństwa. Ich nabożeństwa wyróżniają się wystawnym i wyszukanym stylem. W gminie panują ścisły porządek i pobożność. W Królewcu gmina istnieje od 1853 roku.
Brama Rossgarten.
Początkowo gmina wynajmowała jedną salę w Staromiejskim Zaułku Wodopojowym (Altstädtischen Tränk Gasse), na granicy Laaku i Lastadii. Później jednak zbudowano nową kaplicę w Rossgartenie pod adresem: ulica Kaznodziei Starego Rossgartenu 4. Rozrost gminy doprowadził w 1890 roku do urządzenia jeszcze jednej sali nabożeństw pod adresem: Kneiphof, Zaułek Junkerhofski 22 (dziś Wyspa Kanta).
Ulica Tylny Rossgarten (dziś ul. Kliniczeskaja) kończy się przy Bramie Rossgarten (Roßgärter Thor). Zbudowano ją w miejscu, gdzie w wałach twierdzy już w 1705 roku wykonano przejście. Wewnętrzną stronę bramy zdobią medaliony z portretami generałów naszych dzielnych sił zbrojnych Gerharda Scharnhorsta i Neidhardta von Gneisenaua, bohaterów czasów wojny wyzwoleńczej z Francją. (Brama Rossgarten zachowała się na placu Marszałka Wasilewskiego, ale służy dziś nie jako brama, lecz jako restauracja — przyp. red.)
Gerhard Scharnhorst (Gerhard Johann David von Scharnhorst, 1755–1813) był synem chłopa z Hanoweru. W 1801 roku wstąpił na służbę do armii pruskiej. W 1806 roku przeżył nieszczęsną bitwę pod Auerstedt i otrzymał tytuł szlachecki. W tym samym roku w wyniku kapitulacji Blüchera pod Lubeką dostał się do niewoli.
Po negocjacjach go uwolniono, natychmiast wrócił do służby i wziął udział w bitwie pod Pruską Iławką 7–8 lutego 1807 roku. Po zawarciu pokoju w Tylży Scharnhorst zaczął reformować armię pruską z żołnierskiej w ludową, usuwając przy tym wszelkie bariery w awansie na oficerów dobrych żołnierzy niearystokratycznego pochodzenia i zakazując poniżających kar. Armia pruska wzoru 1813 roku była jego dziełem.
W bitwie pod Großgörschen 2 maja 1813 roku (u nas znanej jako bitwa pod Lützen – pierwsza wielka bitwa między Napoleonem a połączoną armią rosyjsko-pruską pod dowództwem rosyjskiego generała Wittgensteina — red.) Scharnhorst został ranny, ale nie zważając na ranę, ruszył z wojskami na Pragę i zmarł w trakcie tego marszu na skutek odniesionej rany.
Na stanowisku szefa sztabu generalnego następcą Gerharda von Scharnhorsta został Neidhardt von Gneisenau (August Wilhelm Antonius Graf Neidhardt von Gneisenau, 1760–1831), który po raz pierwszy odznaczył się w 1807 roku podczas oblężenia przez armię francuską Kołobrzegu, który zdołał utrzymać aż do zawarcia pokoju w Tylży. Pod dowództwem Blüchera 26 sierpnia 1813 roku walczył w bitwie nad Kaczawą. Następnie 16, 18 i 19 października 1813 roku pod Lipskiem.
Po zawarciu pokoju paryskiego Gneisenau otrzymał wysoki tytuł hrabiowski, a 18 czerwca 1815 roku wziął udział w bitwie z Napoleonem pod Waterloo. Później Gneisenau otrzymał stopień feldmarszałka. Zmarł w Poznaniu na cholerę.
Ulica Wrangla (dziś ulica Czerniachowskiego) znajduje się na zachód od Bramy Rossgarten i ciągnie się wzdłuż murów obronnych otaczających Staw Górny aż do Bramy Tragheim. (Mury obronne na południowym brzegu Stawu Górnego nie zachowały się, podobnie jak Brama Tragheim na skrzyżowaniu obecnych ulic Baranowa i Gorkiego — przyp. red.) Na wschód od Bramy Rossgarten zaczyna się Wał Litewski, ciągnący się do Bramy Królewskiej i dalej – do Bramy Sackheim. Między Bramą Rossgarten a Bramą Królewską znajduje się Herzogsacker (w tłumaczeniu z niemieckiego – Pole Książęce). Odbywają się tu ćwiczenia musztry. Nazwę okolica otrzymała od swojego właściciela – księcia Holsztyna. (Obecnie teren Herzogsacker w rejonie między ulicą Pionierską a zaułkiem Griega jest zabudowany nowymi domami — przyp. red.) Herzogsacker otaczają głównie wolno stojące domy należące do resortu wojskowego, wśród których największe są koszary „Kronprinz”. (Budynek zachował się, pomieszczenia w nim są wynajmowane. A teraz spróbujmy wyznaczyć granice Tylnego Rossgartenu na współczesnej mapie Kaliningradu. Od zachodu ogranicza go Staw Dolny, od północy – Brama Rossgarten, od której granica biegnie na południowy wschód wzdłuż Wału Litewskiego. W rejonie koszar „Kronprinz” skręca ona na zachód w stronę Stawu Dolnego — przyp. red.)
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
