Herb
Tapiau
W 1275 roku Tapiow oblegli Litwini, lecz nie zdołali zdobyć warowni. Do 1280 r. granica zdobyczy zakonnych przesunęła się daleko na północny wschód. Postanowiono przebudować Tapiow w lepiej chronionym miejscu, na półwyspie otoczonym rzekami i bagnami. Nowy zamek od 1280 do 1301 roku był siedzibą komturii. Pierwszym komturem był Ulrich Bauwarus, poległy w 1281 roku w bitwie z Jaćwingami. W latach 1281–90 komturem był Dietrich von Speyer, w latach 1290–1301 — rycerz Werner, zwany Werniko. W 1301 roku siedziba komtura przeniosła się do Wystrucia / Insterburg (Czerniachowsk), a Tapiau zaczął należeć do komturii królewieckiej. W latach 1326–28 prokuratorem (Pfleger) zamku Tapiau był Henryk Dusemer, później obrany wielkim mistrzem Zakonu.
W 1383 roku w Tapiau po raz pierwszy ochrzczono księcia litewskiego Witolda.
Po 1340 r. rozpoczęto budowę nowego, murowanego zamku. Zamek miał osłaniać budowany kanał od Pregoły do zalewu Kurisch (Kurońskiego) — przyszłą rzekę Dejmę. Przy zamku znajdowała się pierwsza śluza na tym kanale. Mniej więcej w latach 1347–59 wzniesiono czteroskrzydłowy budynek bez wież. Przed zamkiem znajdowało się przedzamcze z licznymi pomieszczeniami mieszkalnymi, przeznaczonymi dla braci zakonnych i „gości” uczestniczących w wyprawach przeciw Litwie. W czasie takich wypraw w zamku zatrzymywało się wiele znakomitych osobistości: w 1377 roku książę Albrecht Austriacki, w 1378 roku książę lotaryński, w latach 1390 i 1391 — Henryk Derby, przyszły król Anglii Henryk IV.
Podczas wojny trzynastoletniej (1454–66) zamek Tapiau został w 1454 r. zajęty przez zwolenników Związku Pruskiego, lecz już w 1455 roku odbiły go wojska Zakonu.
Widok na Tapiau od strony Królewca. Rycina Christopha Hartknocha, XVII w.
Po utracie w pierwszej połowie XV wieku Malborka / Marienburg (Malbork, Polska) władze zakonne przewiozły do Tapiau swoje archiwum. W 1474 roku w piwnicach zamku, używanych jako więzienie, zmarł z głodu popadły w niełaskę biskup sambijski Dietrich von Cuba.
Ratusz w Tapiau.
W 1502 r. zbudowano w mieście kościół parafialny, a w 1520 roku otwarto pierwszą szkołę.
Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w zamku Tapiau umieszczono organy administracji urzędu (Amt). Sam zamek stał się tymczasową rezydencją książęcą. 20.03.1568 w zamku Tapiau zmarł pierwszy książę pruski Albrecht Brandenburski.
03.01.1615 w Tapiau urodził się Johann Ernst von Wallenrodt / Wallenrodt — syn założyciela Biblioteki Wallenrodtów w Królewcu, Martina von Wallenrodta, przyszły landhofmistrz (od 1660 r.) i kontynuator dzieła ojca w rozbudowie rodzinnej biblioteki.
W maju 1697 roku przez Tapiau przejechało Wielkie Poselstwo, zatrzymując się tam na odpoczynek. (Piotra I nie było w jego składzie, przybył on do Królewca drogą wodną.)
06.04.1722 Tapiau otrzymał prawa miejskie od króla Fryderyka Wilhelma I.
W latach 1723–1808, zgodnie z nowym podziałem administracyjnym, Tapiau stał się siedzibą jednoimiennego kameramtu, w skład którego (po 1752) wchodziły urzędy główne (Hauptamt) Labiawa / Labiau (Polessk), Tapiau, Taplacken / Taplacken (Tałpaki) i Wehlau / Wehlau (Znamiensk). W 1786 roku w pomieszczeniach zamku otwarto przytułek.
W 1818 roku, gdy tworzono powiaty (Landkreis), Tapiau nie dostąpił prawa bycia siedzibą własnego powiatu i został włączony do powiatu Wehlau / Wehlau (Znamiensk).
Dom, w którym przyszedł na świat Lovis Corinth, wielki malarz pruski.
21.07.1858 w Tapiau urodził się impresjonista Lovis Corinth / Franz Heinrich Louis Corinth (1858–1925), uważany za najsłynniejszego mieszkańca urodzonego w tym mieście.
Dom-muzeum Lovisa Corintha po restauracji (2022).
W 1860 roku na południe od Tapiau poprowadzono Pruską Kolej Wschodnią (Preußische Ostbahn), na której otwarto dworzec Tapiau.
W 1871 roku w Tapiau były 153 domy mieszkalne. W 1879 r. w zamku przeprowadzono zakrojone na szeroką skalę prace budowlane, w trakcie których przekształcono go w więzienie. W 1896 roku w Tapiau zaczęły działać młyn parowy i piekarnia przemysłowa.
09.04.1898 ukończono kolej wąskotorową (750 mm) z Tapiau do Friedlandu / Friedland (Prawdinsk). Dworzec kolejki wąskotorowej znajdował się 300 m od głównego dworca Tapiau.
15.01.1900 kolej ta została połączona w rejonie wsi Possindern / Possindern (Roszczino) z Królewiecką Koleją Wąskotorową / Königsberger Kleinbahn, po czym rozpoczął się regularny ruch pociągów Królewiec – Neuhausen / Neuhausen (Gurjewsk) – Tapiau. W samym Tapiau oprócz głównego dworca kolejki wąskotorowej były jeszcze dwa przystanki osobowe (ich dzisiejsze punkty orientacyjne: ul. Krasnoarmiejskaja 20 i ul. Tielmana 39).
W 1902 roku na przedzamczu zamku rozebrano stare budynki, a w ich miejsce wzniesiono zespół budowli z czerwonej cegły z wieżyczką. W 1904 roku w mieście zaczęła się ukazywać pierwsza gazeta. 13.12.1909 otwarto ruch na kolei wąskotorowej z Tapiau do Labiawy (Polessk).
Rynek i kościół w Tapiau.
Informator z 1910 roku podaje, że w Tapiau były kościoły luterański (na zdjęciu powyżej) i katolicki, a także synagoga.
Dworzec Tapiau.
W wyniku działań wojennych podczas operacji wschodniopruskiej 1914 roku miasto zostało częściowo zniszczone. 26.08.1914 oddziały 25 Dywizji Piechoty (gen. P.I. Bułgakow) i 2 Gwardyjskiej Dywizji Kawalerii (gen. G.O. Rauch) 1 Armii rosyjskiej pod dowództwem gen. P.K. Rennenkampfa dotarły na przedmieścia Tapiau. 28.08.1914 miasto zostało ostrzelane z artylerii w trakcie walki kontrbateryjnej. Do zdobycia Tapiau przez armię rosyjską jednak nie doszło.
30.09.1928 zniesiono obszar dworski (Gutsbezirk) Kleinhof-Tapiau, a jego główna część weszła w skład gminy miejskiej Tapiau.
W latach przedwojennych Tapiau dysponował całą typową infrastrukturą niewielkiego miasteczka. W mieście były urząd pocztowy, telegraf, sąd, szkoła średnia i zawodowa, szkoła ogrodnicza, szpital, oddział banku. Działały zakłady: gazownia, mleczarnia, zakład drzewny, fabryki makaronu, cukru i mydła, zakłady mięsne, młyn. Istniały stocznie budujące i remontujące statki rzeczne i łodzie. Prowadzono pozyskiwanie i przetwórstwo trzciny. Na terenie Tapiau znajdowało się też Nadleśnictwo Tapiau.
Wśród organizacji społecznych działały związek strzelecki, związek kombatantów, towarzystwa śpiewacze, towarzystwa sportowe i wioślarskie, związek kobiet i związek gospodyń domowych.
22.01.1945 czołowe oddziały 39 Armii wkroczyły do Klein Schleuse, lecz w toku walki zostały odrzucone za Dejmę.
23.01.1945, w trakcie operacji wystrucko-królewieckiej, do Tapiau dotarł 17 Gwardyjski Pułk Strzelecki 5 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej 39 Armii pod dowództwem ppłk. A.I. Bankuzowa. Żołnierze pułku sforsowali Dejmę i umocnili się w południowo-wschodniej części Tapiau, blokując system bunkrów i zajmując teren szpitala. 24.01.1945 wsparcia udzieliły im oddziały 94 Korpusu Strzeleckiego i 2 batalionu 12 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej.
25.01.1945 Tapiau zdobyli żołnierze 17 Gwardyjskiego Pułku Strzeleckiego 5 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej i pododdziały 221 Dywizji Strzeleckiej 39 Armii pod dowództwem gen. mjr. W.N. Kusznarenki. W trakcie walk zabudowa miejska poniosła szkody. Zamek Tapiau nie ucierpiał i już w tym samym 1945 roku zaczął być wykorzystywany jako więzienie. W lutym 1946 r. przy więzieniu otwarto dziecięcą kolonię pracy.
07.09.1946 Tapiau przemianowano na Gwardiejsk. Wtedy też utworzono rejon gwardiejski. Osady Kleinhof-Tapiau, Großhof i Klein Schleuse, należące wcześniej do gminy miejskiej Tapiau, faktycznie stały się częścią Gwardiejska.
Na terenie Gwardiejska znalazła się także wieś Lindenhof. W 1946 roku w Gwardiejsku były centrala telefoniczna na 100 numerów, ambulatorium z oddziałami internistycznym, chirurgicznym i stomatologicznym, poczta, szkoła, apteka, biblioteka rejonowa i dziecięca, kilka sklepów, dwie piekarnie i kilka warsztatów. W maju 1947 r. otwarto rzeczną linię pasażerską Kaliningrad–Gwardiejsk–Polessk–Sowieck, na której co dwa dni kursował statek motorowy „S.M. Kirow”. W lipcu 1948 r. uruchomiono linię rzeczną Kaliningrad–Gwardiejsk–Czerniachowsk. Uruchomiono tartak i zakłady mięsne, przedwojenną mleczarnię przeznaczono na fabrykę tekstylną, gazowni i elektrowni nie odbudowano w dawnej postaci, ponieważ brakowało w nich wyposażenia.
W 1949 roku w Gwardiejsku zaczął działać młyn parowy, w 1953 roku uruchomiono fabrykę makaronu.
W 1954 roku w Gwardiejsku oddano do użytku wydział konserw fermy drobiu; wtedy też pod Gwardiejskiem zaczęło działać pierwsze w obwodzie gospodarstwo szklarniowe. W 1956 roku zaczęła działać mleczarnia-serowarnia o zdolności przerobu 3 tys. ton mleka rocznie.
Około 1975 roku osiedle Chlebnoje, w którym nadal były cztery domy, wykreślono z ewidencji i włączono w granice miasta Gwardiejsk.
Pruski krajoznawca Nikołaj Tregub (1959–2020) na centralnym placu Gwardiejska.
W latach 80. kontynuowano rozwój infrastruktury miejskiej: zaczęły działać dom usług, studio lokalnej rozgłośni radiowej, księgarnia, komis i kilka sklepów spożywczych, dom kultury na 480 miejsc (1989). W 1989 r. budynek kościoła luterańskiego przekazano Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej z przeznaczeniem na cerkiew, którą otwarto w 1991 roku.
Zamek Tapiau wznosi się nad ceglanym gruzem rozebranego więzienia (2022).
W 1998 roku w Gwardiejsku otwarto Centrum Kultury i Rekreacji Rejonu Gwardiejskiego.
Obecnie w Gwardiejsku działają zakłady mięsne, fabryka pończoch i skarpet, kombinat piekarniczo-cukierniczy, filia Prawdinskiej Mleczarni-Serowarni, produkcja konserw mięsnych, gospodarstwo leśne, dwie szkoły, przedszkole, szpital, szpital wojskowy. W mieście są parafie prawosławna i katolicka.
Pod koniec 2021 roku teren zamku przekazano na własność obwodu kaliningradzkiego. W 2022 roku trwają prace nad jego restauracją i utworzeniem w zamku kompleksu turystycznego.
Ponieważ przedwojenna gazownia nie została odbudowana, a trasy gazociągów ominęły Gwardiejsk, miasto do dziś (2022) pozostaje niezgazyfikowane.
Zabytki: zamek Tapiau (1283), kościół (1502), wieże ciśnień (1890 i 1920), dom, w którym przyszedł na świat malarz Lovis Corinth, kaplica (1930), zespół budynków szpitala psychiatrycznego Tapiau, budynek ratusza (1922), całe dzielnice zabudowy przedwojennej. Groby wojenne z czasów I wojny światowej: 54°39'27'' N 21°04'26'' E (stan nieznany), 54°38'42'' N 21°06'10'' E (na południowy wschód od miasta, stan nieznany), pomnik na mogile zbiorowej żołnierzy radzieckich (ok. 1900 osób), „podwórko kotów”.
Informacje dodatkowe
Kleinhof-Tapiau założono w 1414 roku. Po 1650 r. nosił nazwę Klein-Hoff / Klein-Hoff, po 1683 r. — Kleiner Hof / Kleiner Hof. Następnie, po 1785 roku, nazwa zmieniła się na Kleinhof Tapiau / Kleinhof Tapiau (od 1905 r. Kleinhof-Tapiau).
W XIX w. Kleinhof-Tapiau był dzierżawioną domeną państwową. Domena tworzyła obszar dworski w powiecie Wehlau / Wehlau (Znamiensk). W skład obszaru dworskiego oprócz samego majątku Neuhof-Tapiau wchodziły też folwarki Großhof / Großhof (Gwardiejsk, skrzyżowanie ul. Tielmana i 2. Siewiernej), Neuhof / Neuhof (54°40'05'' N 21°05'25'' E), Fohlenwiese / Fohlenwiese (54°38'20'' N 21°05'17'' E), Fährkrug Tapiau / Fährkrug Tapiau (Gwardiejsk, rejon ul. Zarieczniej), Milchbude / Milchbude (54°38'07'' N 21°05'46'' E), młyn Tapiau / Mühle Tapiau (54°38'59'' N 21°03'02'' E) i Nadleśnictwo Tapiau / Oberförsterei Tapiau (targowisko w Gwardiejsku) oraz dworzec Tapiau / Bahnhof Tapiau (stacja Gwardiejsk). 13.06.1874 obszar dworski Kleinhof-Tapiau włączono do utworzonego wówczas okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Kleinhof. Pierwszym zarządcą okręgu urzędowego został administrator i dzierżawca domeny Schrewe / Schrewe z Kleinhof-Tapiau. Dopiero w 1917 roku zastąpił go inny dzierżawca majątku — Dieckman / Dieckman, kierujący okręgiem urzędowym do 1922 r.
Od 1880 roku trwał proces wyłączania działek z obszaru dworskiego Kleinhof-Tapiau na rzecz gminy miejskiej Tapiau; niekiedy były to bardzo duże wyłączenia. I tak 12.07.1885 z obszaru dworskiego Kleinhof-Tapiau do gminy miejskiej Tapiau przeszły młyn Tapiau i Nadleśnictwo Tapiau / Oberförsterei Tapiau, a 15.05.1889 — Plantacja Tapiau / Plantage Tapiau. 28.10.1898 do gminy miejskiej Tapiau zaczęło należeć Klein Schleuse (Tapiau, część). 24.08.1911 z obszaru dworskiego Kleinhof-Tapiau wydzielono nowy obszar dworski Domena Großhof / Großhof, Domäne, do którego weszły folwarki Großhof (Gwardiejsk, skrzyżowanie ul. Tielmana i 2. Siewiernej) i Neuhof. 30.09.1928 obszar dworski Kleinhof-Tapiau zniesiono, a jego główna część, łącznie z samym majątkiem, weszła w skład miasta Tapiau. W latach przedwojennych w Kleinhof-Tapiau działała szkoła.
Okręg urzędowy Kleinhof. 13.06.1874 w powiecie Wehlau / Wehlau (Znamiensk) utworzono okręg urzędowy nr 14 Kleinhof, w skład którego weszły trzy gminy wiejskie: Frischenau / Frischenau (Jelniaki), Magotten / Magotten (Riecznoje) i Sielacken / Sielacken (54°37'07’‘ N 21°07'13'' E), a także dwa obszary dworskie: Domena Kleinhof (Gwardiejsk, część) i Tiefenthamm / Tiefenthamm (Jelniaki, część). 24.08.1911 z obszaru dworskiego Kleinhof-Tapiau wydzielono nowy obszar dworski Domena Großhof / Großhof, Domäne, do którego weszły folwarki Großhof (Gwardiejsk, skrzyżowanie ul. Tielmana i 2. Siewiernej) i Neuhof.
30.09.1928 obszary dworskie Kleinhof-Tapiau (główna część bez eksklaw) i Domena Großhof zniesiono i włączono do gminy miejskiej Tapiau. Okręg urzędowy Kleinhof składał się odtąd z trzech gmin wiejskich: Frischenau (Jelniaki), Magotten (Riecznoje) i Sielacken. W takiej postaci przetrwał do zajęcia terenu przez Armię Czerwoną w styczniu 1945 r.
Klein Schleuse założono około 1692 roku. Należało do parafii Tapiau. W XIX w. wchodziło w skład obszaru dworskiego Kleinhof-Tapiau. 28.10.1898 Klein Schleuse wraz z ok. 66 ha ziemi weszło w skład miasta Tapiau. W latach przedwojennych w Klein Schleuse działały państwowe sanatorium i dom starców.
Hubenhof wzmiankowany jest w 1875 roku jako Höfchen / Höfchen. Później nosił nazwę Tapiausche Hube / Tapiausche Hube, od 1820 r. — Hube / Hube. W XIX w. Hubenhof był wsią w granicach gminy miejskiej Tapiau (Gwardiejsk) w powiecie Wehlau / Wehlau (Znamiensk). Wieś należała do parafii Tapiau. 05.07.1950 Hubenhof przemianowano na osiedle Chlebnoje. W 1955 roku w Chlebnoje były cztery domy.
Lindenhof był niewielką wsią wchodzącą w skład gminy wiejskiej Zophen / Zophen (Suworowo) w powiecie Wehlau (Znamiensk). Wieś należała do parafii Tapiau. 13.06.1874 wieś Lindenhof w składzie gminy włączono do utworzonego wówczas okręgu urzędowego Pregelswalde / Pregelswalde (Zarieczje).
Liczba ludności Tapiau-Gwardiejska: 1782 – 1200, 1802 – 1637, 1810 – 1462, 1818 – 1628, 1821 – 1923, 1828 – 2987, 1831 – 2574, 1858 – 2729, 1867 – 3269, 1871 – 2733, 1875 – 2679, 1880 – 3116, 1890 – 3763, 1895 – 4061, 1905 – 5118, 1910 – 5986, 1933 – 7683, 1939 – 9326, 1959 – 7560, 1970 – 10 544, 1979 – 10 819, 1989 – 11 904, 2002 – 14 572, 2009 – 13 088, 2010 – 13 889, 2012 – 13 779, 2015 – 13 321, 2017 – 13 186, 2020 – 13 313 mieszkańców.
Struktura ludności Tapiau w 1871: chrześcijanie ewangelicy — 2664, katolicy — 25, wyznawcy judaizmu — 44, dzieci do lat 10 — 596, umiejący czytać i pisać — 1713 (82%), niewidomi — 2, głusi — 2.
Liczba ludności obszaru dworskiego Kleinhof-Tapiau: 1867 – 357, 1871 – 366, 1905 – 564, 1910 – 449 mieszkańców.
Struktura ludności obszaru dworskiego Kleinhof-Tapiau w 1871: ewangelicy — 349, katolicy — 17, dzieci do lat 10 — 95, umiejący czytać i pisać — 183 (68%).
Liczba ludności Klein Schleuse: 1905 — 81 mieszkańców.
Liczba ludności Großhof-Tapiau: 1905 — 91 mieszkańców.
Liczba ludności dworca Tapiau: 1905 — 86 mieszkańców.
Liczba ludności Fährkrug Tapiau: 1905 — 82 mieszkańców.
Liczba ludności Hubenhof: 1905 — 32 mieszkańców.
Liczba ludności Neuhof: 1905 — 35 mieszkańców.
Liczba ludności Fohlenwiese: 1905 — 9 mieszkańców.
Liczba ludności Milchbude: 1905 — 10 mieszkańców.
Skład parafii Tapiau: Altenfelde / Altenfelde (54°40'37'' N 21°03'41'' E), Bieberswalde / Bieberswalde (Ruczji), Adlig Damerau / Adlig Damerau (od 1938 Damerau / Damerau, Krasnoje, część), Eisingen / Eisingen, Freiwalde / Freiwalde (54°35'59'' N 21°05'38'' E), Frischenau / Frischenau (Jelniaki), Großhof-Tapiau / Großhof-Tapiau (Gwardiejsk, skrzyżowanie ul. Tielmana i 2. Siewiernej), Hasenberg / Hasenberg (Prigorodnoje), Hubenhof / Hubenhof (Chlebnoje), Ilmen / Ilmen (Karjernoje), Kleinhof-Tapiau / Kleinhof-Tapiau (Gwardiejsk, część), Lindenhof / Lindenhof (Gwardiejsk, część), Magotten / Magotten (Riecznoje), Koddien / Koddien (54°38'49'' N 21°02'19'' E), Neuendorf / Neuendorf (Krugłowka), Neuhof / Neuhof (54°40'05'' N 21°05'25'' E), Pomauden / Pomauden (Łużki), Pregelswalde / Pregelswalde (Zarieczje), Romau / Romau (Rownoje), Sielacken / Sielacken (Polana), Tapiau (Gwardiejsk), Tiffenthamm / Tiffenthamm (Jelniaki, część), Zophen / Zophen (Suworowo).
Zdjęcia współczesne: Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
