Sig transit gloria mundi
— Tak przemija chwała świata.
Ten dość duży teren w zachodniej części miasta, porośnięty roślinnością naturalnego pochodzenia, znalazł się wewnątrz „miasta w murach”, czyli „Miasta Wewnętrznego”, gdy do połowy XVII wieku wzniesiono pierwszy wał obronny Królewca, który objął nie tylko istniejącą już zabudowę miejską, lecz także przyległe grunty. Ogród Ludowy na początku swoich dziejów leżał w dwóch dzielnicach miasta — południowa, węższa część obejmowała Laak (Laak), północna znajdowała się na Neurossgarten (Neurossgarten), w pobliżu Bramy Ausfall (Ausfalltor). Ta dawna brama, otwierająca drogę do Piławy (obecnie Bałtijsk), przy budowie drugiego pierścienia wałów znalazła się poniżej poziomu nowych, zmodernizowanych umocnień, w związku z czym zamieniła się w tunel pod nowym wałem (obecnie na tej bramie stoi niewielka prawosławna kaplica upamiętniająca poległych tu w kwietniu 1945 r. żołnierzy radzieckich).
Do 1753 roku Ogród Ludowy był najprawdopodobniej niewielkim kompleksem leśnym — swego rodzaju rezerwowym, niezabudowanym terenem miejskim; później znany jest już jako Ogród Miejski (Stadtgarten), choć w gruncie rzeczy pozostawał parkiem leśnym z minimum ogrodowego zagospodarowania.
Od 1780 r. w niższej części parku urządzono kilka studni artezyjskich, za pomocą których władze miejskie próbowały rozwiązać problem wody pitnej dla jednej z dzielnic Królewca — Laak (Laak). Ściany studni obłożono balami, a same studnie przykryto z góry specjalnymi konstrukcjami, które z wyglądu przypominały domki.
Założone w 1838 roku z inicjatywy doktora medycyny Kessela „Towarzystwo Upiększania Miasta” (Gründung des Kesselschen Verschönerungsvereinst) zajmowało się zagospodarowaniem terenów zielonych miasta, w tym również tego ogrodu miejskiego: oczyszczaniem, urządzaniem miejsc wypoczynku, sadzeniem kwiatów. Na ile można sądzić z mapy topograficznej Królewca (1890), w tym okresie ogród był już zadbanym zielonym terenem z utwardzonymi ścieżkami, klombami kwiatowymi i miejscami wypoczynku z ławkami.
Ogród cieszył się zainteresowaniem mieszczan, nierozpieszczanych możliwością spędzania czasu na łonie natury — w gęsto zabudowanych kwartałach „Miasta Wewnętrznego” wszystkie ogrody były własnością prywatną.
Na dodatek zabudowa kwartałów w obrębie miejskich murów obronnych postępowała pod koniec XIX wieku szczególnie intensywnie. Teren Ogrodu Ludowego znów się wówczas zmniejszył: południową granicą stała się linia kolejowa, której obiekty zajęły dawną południową część ogrodu. A na początku nadchodzącego XX wieku kolejny kawałek południowej części ogrodu odcina nowa ulica Friedricha Eberta (obecnie ul. Gornaja). Ziemia odebrana ogrodowi jest stopniowo sprzedawana firmom budowlanym, które prowadziły planową zabudowę miasta… [Znajomy obraz, prawda?]
Zachodnią część ogrodu ograniczała w tym okresie kolejka wąskotorowa, której pierwsza stacja znajdowała się przy Parkstraße (ulicy Parkowej) — wąskiej, w kształcie podkowy, głęboko wcinającej się w zielony teren Ogrodu Ludowego. Nieco wcześniej południową i środkową część pozostałego terenu ogrodu zabudowano zespołem budynków, w których mieści się obecnie instytucja znana w mieście jako Szkoła Milicji (kaliningradzka filia Uniwersytetu MSW Rosji w Petersburgu). Ten zespół budynków powstał w Królewcu do 1931 r. i był przeznaczony dla Giełdy Ziemskiej i Urzędu Pracy: jeśli wierzyć Fritzowi Gausemu, w ówczesnym Królewcu było ponad 30 tysięcy bezrobotnych.
Brama Ausfall, w oddali iglica kościoła na Neurossgarten, między nimi — Ogród Ludowy (i Ogród botaniczny Albertyny).
W ten sposób pod zabudowę poszła znaczna część Ogrodu Ludowego.
Budynek królewieckiego Urzędu Pracy.
Kolejka wąskotorowa, okrążając Ogród Ludowy od zachodu, biegła poniżej poziomu ogrodu i ulicy Deutschordenring (obecnie prospekt Gwardiejski) — to obniżenie, nazywane bardzo poetycko Lilienthal (Dolina Lilii), prowadziło w stronę Litauer Wallstraße (Litowski Wał) i dalej Königstraße (obecnie ul. Frunzego) do północno-wschodnich dzielnic miasta, Kalthof i Devau (rejon ul. Gagarina).
Tak więc na początku XX wieku Ogród Ludowy zajmował już niespełna połowę swojego historycznego terenu i leżał między Deutschordenring z jednej strony a Ausfalltorstraße (obecnie ul. Generała Butkowa) i Steindammer Wall (obecnie ul. Generała Galickiego) z drugiej. W XVIII i na początku XIX wieku północna część Ogrodu Ludowego przechodziła w tereny cmentarzy parafialnych, jednak na planie Królewca z 1928 r. miejsce cmentarzy zajmują już koszary i inne budynki resortu wojskowego. W tym samym okresie do starej, obsadzonej kasztanowcami Deutschordenstraße przylegają zazielenione według planu tego samego Ernsta Schneidera tereny wąwozu linii kolejowej, bastionów Astronomicznego, Butterberg, Krauseneck i Laak, a także zazielenione brzegi stawu, którego podstawą była wypełniona wodą fosa dawnych umocnień obronnych. Północna część Ogrodu Ludowego, która zachowała swoje funkcje, była najwyraźniej nieperspektywiczna dla zabudowy ze względu na swoje położenie w rzeźbie terenu i przebiegającą obok kolejkę wąskotorową. Poza tym w zachowanej części ogrodu znajdowała się budowla pamiątkowa, której kamień węgielny położono w 1873 roku, a którą ustawiono w 1877 roku — pomnik żołnierzy poległych w wojnie francusko-pruskiej 1870–71. Projekt pomnika stworzył inżynier budowlany o nazwisku Krüger; pomnik wykonano z piaskowca saksońskiego, miał ośmiokątny kształt, a wieńczyła go kolumna wznosząca ku górze orła o rozpostartych skrzydłach. Obwód pomnika zdobiło osiem naprzemiennych płycin — cztery z brązu i cztery z piaskowca.
Na płytach pomnika wyryto dewizy, których autorstwo przypisuje się profesorom uniwersytetu królewieckiego: „Najwyższym skarbem żołnierza jest miłość do swego narodu” (Felix Dahn); „Nie wasza nagroda, lecz nasza wdzięczność” (Ernst Wichert).
Na południowej stronie pomnika wykuto maskę umierającego wojownika i wizerunek Krzyża Żelaznego, a także nazwy miejscowości, w których w walkach brały udział jednostki I Korpusu Armijnego.
W naszych czasach [pocz. XXI w.] zachowały się ruiny pomnika; w czasach radzieckich jego cokół, pozbawiony tablic pamiątkowych, wykorzystano pod niewielką karuzelę dla dzieci.
W północnej części ogrodu znajdował się Cmentarz Honorowy (Ehren Friedhof), poświęcony w 1817 r., na którym spoczęło wielu profesorów miejscowego uniwersytetu. Ludzie często nazywali go Profesorskim, ponieważ w pobliżu znajdował się kościół na Neurossgarten i jeszcze kilka cmentarzy.
Być może dlatego ulica Wagnera (Wagnerstraße) do 1889 roku nosiła nazwę Totenstraße — ulica Umarłych, bo właśnie tą ulicą odprowadzano zmarłych w ostatnią drogę na cmentarz przy kościele na Neurossgarten. Później ulicę nazwano na cześć słynnego chirurga Carla Ernsta Albrechta Wagnera, który w latach 1858–1871 kierował kliniką chirurgiczną Albertyny (w budynku dawnej kliniki uniwersytetu królewieckiego mieści się obecnie Szpital Portowy). W czasie wojny francusko-pruskiej 1870–71 Albrecht Wagner, naczelny lekarz korpusu armijnego, zmarł na tyfus i został pochowany na Cmentarzu Profesorskim w Królewcu, jednak przez wszystkie następne lata klinikę nadal nazywano Wagnerowską.
Kościół na Neurossgarten założono w 1644 roku, w 1737 roku zainstalowano w nim organy dzieła znanego mistrza Caspariniego, a wysokość jego wieży, wzniesionej w latach 1685–1695, wynosiła 90,7 m. Jeśli nie liczyć donżonu zamku, była to najwyższa wieża w mieście, a jej iglicę pokrywała lśniąca miedź i wieńczyły krzyż i korona, takie same jak w herbie Altstadtu, do którego kościół ten pierwotnie należał. Koszt budowy kościoła pokryły dobrowolne datki mieszkańców miasta.
Kościół na Neurossgarten przez długi czas był najwyższy w mieście i służył statkom za punkt orientacyjny.
Po straszliwych walkach o Królewiec w kwietniu 1945 r. wiele nagrobków Cmentarza Profesorskiego z wyrazistymi rzeźbami i dawnymi kutymi kratami ocalało, jednak w latach 60. zostały one planowo zniszczone, a tereny cmentarne przeznaczono pod garaże i bazę produkcyjną zakładu „Sojuzgazawtomatika”.
Pomnik profesorów uniwersytetu królewieckiego (2014).
Obecnie teren ten jest zaniedbany i stanowi żałosne, zaśmiecone nieużytki: kilka starych, jeszcze cmentarnych drzew (kasztanowców), resztki ceglanego muru zakładu, legowiska bezdomnych, pogorzeliska ognisk… Wśród innych profesorów pochowani byli tu: Friedrich Wilhelm Bessel (Friedrich Wilgelm Bessel), astronom, 1784–1846; Robert Caspary (Robert Caspari), botanik, jeden z dyrektorów Ogrodu Botanicznego uniwersytetu, 1818–1887; Theodor Gottlieb Hippel (Theodor Gottlib Hippel), prezydent miasta Królewca (taki tytuł nadawano wyłącznie burmistrzowi Berlina i, w drodze wyjątku, jedynemu burmistrzowi Królewca — T.G. Hippelowi), 1741–1796 (według innych źródeł pochowany przy kościele); Karl Lehrs (Karl Lehrs), filolog, 1802–1878; Franz Neumann (Franz Neumann), fizyk, 1798–1895; Karl Rosenkranz (Karl Rosenkranz), filozof szkoły heglowskiej, 1805–1871; Albrecht Wagner (Albrecht Wagner), chirurg, 1827–1871.
W tym szeregu znanych nazwisk jest niemiecki matematyk i wybitny astronom rodem z Westfalii (Minden), zaproszony na uniwersytet królewiecki na Wielkanoc 1810 r. z uniwersytetu w Kolonii, Friedrich Wilhelm Bessel, który przeżył w Królewcu 36 lat, tu też zmarł i został pochowany jako znany członek społeczności przy kościele na Neurossgarten 17 marca 1846 r., lecz nawet jego grobu, mimo zasług dla ludzkości, nie zachowano. Przyszły słynny astronom wcześnie ujawnił swoje uzdolnienia: będąc uczniem w domu handlowym w Bremie, od 15. roku życia prywatnie zajmował się matematyką i astronomią, a od 1806 r. pracował jako asystent w prywatnym obserwatorium pod Bremą. Dorobek naukowy Bessela liczy około pięciuset prac o bardzo szerokim spektrum tematycznym. Jego imię pozostało na zawsze nie tylko w historii, ale i we współczesnej astronomii, matematyce i geodezji.
Rozpocząwszy pracę w Albertynie w 1810 r., F.W. Bessel w latach 1811–13 zbudował w najwyższym punkcie starych wałów Królewca obserwatorium uniwersyteckie, które, wznosząc się nad terenem Ogrodu Ludowego na wzgórzu Butterberg, było nie tylko naukowym skarbem uniwersytetu, ale i jedną z najwspanialszych atrakcji miasta.
…Tu, na Butterbergu, dawniej, w czasach zakonnych, stała szubienica. To strome wzniesienie nad głębokim jarem, jedno z siedmiu wzgórz Królewca, u Prusów nosiło nazwę Glappenberg od imienia wodza raz po raz buntujących się rdzennych mieszkańców, który po stłumieniu przez rycerzy jednego z powstań (1269–1273) został schwytany i stracony tu, na tym wzgórzu…
Później, aż do 1811 roku, na wzgórzu Butterberg na Windmühlenplatz (placu Wiatraka) wznosił się jeden z licznych w ówczesnym Królewcu wiatraków, który rozebrano w związku z budową obserwatorium.
Obserwatorium i pomnik bohaterów wojny francusko-pruskiej.
Był okres, kiedy w Ogrodzie Ludowym w Królewcu stały obok siebie aż dwa obserwatoria.
Znamienne zjawisko: w bardzo trudnym dla Prus czasie stare miasto ustępuje miejsca nowemu Królewcowi XIX wieku — wielkiemu ośrodkowi naukowemu i handlowemu.
Park Ludowy (VolksPark) na mapie z 1880 roku.
…Napoleonowi, który, zmierzając w 1812 r. do Rosji przez Królewiec, zobaczył budowę obserwatorium, przypisuje się słowa: „Mój Boże, król Prus po przegranej przez siebie wojnie (chodzi o wojnę 1806–1807) wciąż znajduje czas, by myśleć o takich rzeczach…”.
Ogród Ludowy otaczał z trzech stron budynek obserwatorium, który miał w planie kształt krzyża. Obserwatorium było niewielkie, lecz szeroko znane… Rzeźbiarskie portrety Bessela można było później zobaczyć na fasadzie nowego gmachu uniwersytetu królewieckiego i na pomniku Fryderyka Wilhelma III.
…Drugi pierścień wałów Królewca wzniesiono w połowie XIX wieku, gdy obserwatorium stało już na Butterbergu. Zapewne dlatego jeden z bastionów wału obronnego (zbudowany w 1831 r., architekt Johann Müller / Johann Valerian Theodor Müller, 1771-1839), położony niedaleko Ogrodu Ludowego, po drugiej stronie ulicy Deutschordenring, nazwano Obserwatoryjnym (Sternwarte, obecnie Astronomiczny).
Obserwatorium Bessela odwiedzali i prowadzili w nim obserwacje słynni astronomowie tamtych czasów — niemieccy, polscy, rosyjscy i amerykańscy, a Rosyjska Akademia Nauk wybrała słynnego astronoma na swojego honorowego członka zagranicznego.
W 1831 roku według projektu tego samego Johanna Müllera zbudowano nowe obserwatorium. Do Müllera, nawiasem mówiąc, należał także projekt teatru na Placu Paradnym. Nowe obserwatorium wyposażono w wieżę z obrotową kopułą i najnowocześniejszy na owe czasy teleskop.
W 1884 roku brązowe popiersie F.W. Bessela dłuta rzeźbiarza Johanna Friedricha Reuscha (Johann Friedrich Reusch, 1843–1906) ustawiono w Ogrodzie Ludowym otaczającym nowy budynek obserwatorium (nie zachowało się).
Muzeum Zoologiczne.
Na cześć słynnego astronoma nazwano niewielką ulicę okalającą od północy Ogród Botaniczny, a adresem obserwatorium stała się Besselstraße 4 (nazwa ulicy przetrwała do dziś).
Park Miejski (Stadt Park) i dwa obserwatoria na planie Królewca z 1881 roku.
Rzeźbiarz Reusch, choć przybył do miasta dopiero w 1881 roku, był w Królewcu dobrze znanym mistrzem, wykładowcą miejscowej akademii sztuk pięknych i autorem szeregu znanych pomników Królewca, w tym księcia Albrechta, cesarza Wilhelma I (1797–1888), „żelaznego kanclerza” Ottona von Bismarcka (1815–1898), który faktycznie rządził państwem za panowania Wilhelma I, oraz brązowej rzeźby Deutsche Michel (Deutsche Michel), ustawionej obok wieży Wrangla (Wrangelsturm). Wieża stoi do dziś przy ulicy Profesora Baranowa, podobnie jak niski cokół bez Michela (rzeźba zaginęła w latach powojennych; Niemiecki Michel to postać zbiorowa, uosabiająca niemieckiego ducha, coś w rodzaju rosyjskiego Iwanuszki — prosty, niezrażający się przeciwnościami, pracowity chłop, zapewne dlatego uwieczniony w brązie Michel trzymał w rękach cep do młócenia zboża).
Obserwatoria, a nawet ich wieża przetrwały wojnę, jednak pod koniec lat 50. ubiegłego wieku zostały zniszczone bez żadnych widocznych powodów, podobnie jak Cmentarz Profesorski, wzięty przez państwo pod ochronę jako zabytek historii, który mimo to nie przetrwał lat 60. Obecnie, od lat 90. ubiegłego wieku, miejsce, gdzie stało obserwatorium, oznacza płyta nagrobna F.W. Bessela (odnaleziona i odrestaurowana w 1989 roku). Na szczycie wzgórza gęsto porośniętego klonami, wśród których zachowało się też kilka starych drzew o bukietowych koronach, w cieniu starych ocalałych dębów, w półmroku zaniedbanego i dziś bezimiennego zielonego zakątka, dawnego Ogrodu Ludowego, tuż obok Ogrodu Botanicznego uniwersytetu królewieckiego, leży ta płyta, do której prowadzą niewielkie schody obramowane starymi lipami, wśród uschniętych młodych świerków i bujnych mleczy, zamiast obserwatorium, zamiast Ogrodu Ludowego, zamiast historycznych grobów Cmentarza Profesorskiego…
Na zachód od tego smutnego i rzadko odwiedzanego miejsca, w dawnej Dolinie Lilii, znajduje się obecnie to, co w Królewcu nazywano Ogrodem Ludowym, a co dziś [pocz. XXI w.] jest nieużytkiem przy ulicy Generała Galickiego o powierzchni 8,0 ha, wilgotnym, zaniedbanym, gęsto zarośniętym samosiejkami drzew. Cóż się dziwić, skoro tutaj, kilkadziesiąt metrów od Pomnika gwardzistów poległych w walkach o Królewiec, znajduje się zbiornik kanalizacji deszczowej i komunalnej — dawna Dolina Lilii, zalana brudną wodą.
Jesiony z suchymi konarami, lipy i dożywające swoich dni kasztanowce o obwodzie do 3 metrów przypominają, że był tu kiedyś bardzo stary ogród, jeden z trzech najstarszych ogrodów tego dawnego miasta, w którym zresztą nie sadzono egzotycznych, obcych gatunków drzew, bo nie był to ogród prywatny, lecz Ludowy, a mimo to stanowił on niewątpliwą część architektoniczno-artystycznego oblicza Królewca.
W przewodniku po mieście z 1910 roku odnotowano, że ogród ten „już od 40 lat zdobi Królewiec, podobnie jak nowe zazielenione tereny promenady nad Stawem Zamkowym i placu Mennicy w południowej części Stawu Zamkowego”.
Rozbieżność dat, od których liczy się historię Ogrodu Ludowego — 1753 i 1870 — wynika zapewne z istnienia dwóch okresów tej historii: w pierwszym, od 1753 roku, był to niemal naturalny kompleks leśny; w drugim, którego początek należy odnieść do czasu ustawienia tu pomnika żołnierzy poległych w wojnie francusko-pruskiej, rozpoczętym w 1875 r. — zadbany ogród miejski z kwitnącymi parterami, urządzony z myślą o wypoczynku mieszczan. Zresztą już w tekście przewodnika z 1928 roku można zwrócić uwagę na wyrażenie „pozostałości Ogrodu Ludowego”. A jednak leżące tuż obok tereny Ogrodu Botanicznego, zazielenionego wzgórza obserwatoryjnego, pozostałości Ogrodu Ludowego z Cmentarzem Profesorskim i Doliną Lilii, zazielenione wały ziemne — stoki bastionów dawnych umocnień obronnych tworzyły w krajobrazie miejskim urokliwą, ciekawie rozplanowaną, położoną w urozmaiconej rzeźbie terenu historyczną strefę zieleni w kwartałach starego miasta.
Fragment Pomnika 1200 gwardzistów przy prospekcie Gwardiejskim.
Ósmego maja 1945 roku generał pułkownik K.N. Galicki, dowódca 11 Gwardyjskiej Armii, polecił wznieść nad zbiorową mogiłą żołnierzy radzieckich budowlę pamiątkową.
Pomnik bohaterów I wojny światowej przy Bastionie Astronomicznym.
Prace nad pomnikiem 1200 gwardzistów, którzy oddali życie w ciężkich walkach o miasto-twierdzę Królewiec, trwały cztery miesiące i 30 września 1945 r. przy prospekcie Gwardiejskim odsłonięto pomnik żołnierzy 11 Gwardyjskiej Armii. Pomnik stworzyli moskiewscy architekci I.D. Mielczakow i S.S. Nanuszjan oraz litewscy rzeźbiarze B. Pundzius, R. Vaivada, K. Jarošūnas i inni pod kierunkiem zasłużonego działacza sztuki Litewskiej SRR, zasłużonego architekta J. Mikėnasa. Prace budowlane wykonali żołnierze 11 Gwardyjskiej Armii, kierownikiem budowy był gwardyjski podpułkownik M.W. Bewzo. Pomnik 1200 gwardzistów znajduje się przy prospekcie Gwardiejskim, obok Bastionu Astronomicznego i Bramy Ausfall. Po drugiej stronie prospektu Gwardiejskiego, niemal naprzeciwko, od ponad pół wieku leży zaniedbana strefa zieleni, dawny Ogród Ludowy, którego nieprzyjemny stan opisano wyżej.
Od końca lat 80. ubiegłego stulecia planowano poniżej, za pomnikiem, na brzegu stawu, który ciągnie się od ul. Gornaja do końca ul. Generała Butkowa, założyć park Zwycięstwa — drugi etap kompleksu memorialnego. Kamień pamiątkowy jako znak zamiaru przeleżał na brzegu stawu do 2000 roku, kiedy z inicjatywy gubernatora obwodu kaliningradzkiego dokonano założenia parku (architekt krajobrazu T.G. Wiedieniejewa, architekt zieleni L.N. Tiełyszewa).
Teren parku obejmuje część strefy zieleni przylegającej do fos twierdzy, które dawno utraciły znaczenie funkcjonalne.
Fosy na początku XX wieku oczyszczono; woda w nich, według relacji naocznych świadków, także po wojnie była przejrzysta. Stawy te otaczała strefa plażowa, urządzona do wypoczynku mieszczan. Do 2000 roku teren zarósł samosiejkami mało wartościowych gatunków: głogiem, czarnym bzem, topolami itp. Przy zakładaniu parku większość drzew i krzewów usunięto, pozostawiając jedynie w centrum parku ogromny buk zwyczajny o brązowych liściach (Fagus silvatica) oraz klony i graby na wzgórzu z mogiłami żołnierzy radzieckich niedaleko ul. Gornaja.
W nowym parku dobrze widoczne są układ i sposoby nasadzeń. Z mostku nad stawem otwiera się widok na nowy Pomnik ku czci dywizji, jednostek i dowódców gwardyjskich — jego czerwony marmur jest jak przelana krew. Kilka całkiem młodych czerwonolistnych klonów o płaczącym pokroju i głóg krwisty powtarzają tę barwę niczym pojedyncze krople. Za Pomnikiem posadzono żywotnik zachodni — gdy i jeśli drzewka podrosną, powstanie strzyżony żywopłot zasłaniający torowisko kolei i tworzący odpowiednie tło dla pomnika. Przestrzeń przed budowlą pamiątkową zdobią nasadzenia roślin iglastych — jałowców (sabińskiego i kolumnowego), których niekrzykliwe, szarawe igły symbolizują siwiznę, która przyszła wraz z ciężko wywalczonym zwycięstwem.
Wzdłuż południowo-zachodniej granicy park obrzeża aleja grabowa, na razie młoda i prześwitująca; później graby staną się ciemnozielonymi drzewami o jedwabiście wzorzystej korze, romantycznie smutnymi, o rozłożystych koronach.
Przestrzeń parku przecinają pod kątem do siebie dwie aleje z klonów 'Drummondii' o pstrych liściach — jaskrawych, strojnych drzew, które dzielą park na kilka jasnych polan.
Kształtowanie parku jako całości nie zostało zakończone — trzeci etap Pomnika 1200 gwardzistów zostanie założony dalej na południe (od ciepłociągu i dalej na południe) i obejmie teatr letni, plac zabaw, kawiarnię itp. …Kiedyś cienkie drzewka nowego parku Zwycięstwa, pierwszego rosyjskiego parku założonego w Kaliningradzie, osiągną obwód około 3 metrów…
Ilustracje i zdjęcia: Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
