"Samo istnienie jest porównaniem…"
(Osip Mandelsztam).
Wielki wkład w tworzenie zielonej koronki Królewca wniosły zazielenione przedmieścia, które stały się dzielnicami miasta. W latach 1905–1910 do starego miasta przyłączono Kalthof, Tragheimsdorf, Vorder- i Mittelhufen, Lawsken, Ponarth, Schönfließ, Amalienau, Groß Ratshof, Karolinenhof, Mühlenhof, Neue Bleiche i Rosenau. Do 1 grudnia 1910 r. tereny te zajmowały 24,11 km2 i mieszkało na nich 30 868 osób. Do 10 czerwca 1927 r. doszły Juditten, Devau, Kummerau, Neuhufen, Friedrichswalde, Maraunenhof, Ratshof i Speichersdorf, przez co do Królewca przypadło kolejne 40,2 km2. Do 15 listopada 1928 r. w granice miasta weszły Ballieth, Methgethen i Jerusalem (418 ha, 253 mieszkańców), do 1 stycznia 1929 r. — Groß Holstein i Spandienen (820 ha, 391 mieszkańców). W 1933 roku — Altenberg (278 mieszkańców), Beydritten, Charlottenburg, Lauth, Moditten, Quednau, Palmburg, Seligenfeld, Neuendorf (7138 ha). Łącznie przedmieścia dodały do „miasta wewnętrznego” 7416 ha z 13 190 mieszkańcami.
Przyjrzyjmy się wariantom zielonych przestrzeni, które z biegiem czasu, do początku XX wieku, ukształtowały się w niektórych dzielnicach miasta zaplanowanych na wzór „miasta-ogrodu”.
Ratshof (Rathshof)
Zachodnie przedmieście Królewca, którego pierwsza wzmianka sięga jeszcze tych odległych czasów, gdy wznoszono pierwsze domy Altstadtu, czyli XIII wieku. Historia Ratshofu, z racji jego dawnego pochodzenia, jest złożona i nie daje się prześledzić w całości: założono tu zagrodę starszego duchownego miasta Altstadt i odtąd w tym miejscu, położonym na zachód od Laak (dzielnicy miasta w pobliżu Zamku), przez ponad 200 lat mieściło się najpierw gospodarstwo parafii Altstadtu, potem kuźnia, a następnie majątek. W 1533 roku gospodarstwo kościelne sprzedano radcy Bettnerowi, a w 1586 roku odsprzedano je Urbanowi Rodemanowi, który na brzegach strumienia Ratshof Freigraben zaczął zakładać park. Wiadomo, że w 1806 r. majątek wykupiły władze miejskie z zamiarem urządzenia publicznego parku miejskiego, jednak po zajęciu Prus przez Napoleona królewiecki magistrat potrzebował pieniędzy na zapłacenie ogromnej kontrybucji na rzecz zwycięzców, w związku z czym teren parku ponownie sprzedano niejakiemu Wentlandowi, który kontynuował prace nad urządzaniem parku. Później, w 1843 roku, okoliczności zmusiły go do ponownej sprzedaży tej ziemi rodzinie von Batocki / von Batocki, której przedstawiciel (Adolf Tortilowicz von Batocki-Friebe) był nadprezydentem Prus Wschodnich w czasach Republiki Weimarskiej. Za pieniądze nowych właścicieli pod koniec XIX wieku dokończono budowę parku z kaskadami na strumieniu, mostkami i alejami na tarasowych zboczach. Teren parku obejmował brzegi strumienia poniżej stawu Hammerteich / Hammer Teich (obecnie staw Pionierski) i ciągnął się do ulicy Ratshofskie Lipy / Rathslinden (obecnie ul. Bassiejnaja). Po niemiecku „Hammer” oznacza „młot” i nazwa stawu bez wątpienia wiąże się z kuźnią, która działała tu w dawnych czasach.
Nowa dzielnica miasta, zabudowywana od 1907 r. jako „miasto-ogród”, leżała między linią kolejową do Piławy / Pilau (obecnie Bałtijsk) a Lawsker Allee / Lawsker Allee (obecnie prospekt Pobiedy) i była przeznaczona dla robotników nowej, zbudowanej w 1903 r. fabryki wagonów.
Nowa Królewiecka Akademia Sztuk Pięknych w Ratshofie.
Obecnie dawny królewiecki Ratshof to dzielnica Kaliningradu rozciągnięta z północy na południe — od ulicy Lejtienanta Katina do Prawego Nabrzeża Pregoły. Jej wschodnią granicą jest ulica Engelsa, zachodnią — ulica Wozdusznaja.
Ratshof na planie Królewca z pierwszej połowy XX wieku.
Już w projekcie „miasta-ogrodu”, które zabudowywała firma „Powszechny Związek Budowy Mieszkań” (architekt D.F. Bleyer), przewidziano tereny zielone — aleje wzdłuż ulic, prywatne ogrody, zazieleniony plac przy szkole oraz skwer, który otrzymał nazwę Vierbrüderplatz (Plac Czterech Braci) i znajdował się w miejscu, gdzie dziś krzyżują się ulice Stanocznaja i Radiszczewa. Na północy nowej dzielnicy, zabudowanej niewielkimi domami jednorodzinnymi, znajdowały się działki ogrodowe wzdłuż ulicy Rathslinden (Bassiejnaja), która przecinała strumień Ratshofs Freigraben (Wozdusznyj).
Stąd zaczynał się zielony teren wspomnianego wyżej parku majątku Ratshof (5,5 ha) — dziś są to zarośnięte brzegi Potoku Wozdusznyj między ulicami Bassiejnaja i Lesoparkowaja.
Pod koniec XIX wieku majątek staje się lokalem rozrywkowym Großrathshof / Großrathshof, który swoim historycznym parkiem nad głębokim jarem z malowniczym strumieniem wypływającym ze stawu Hammerteich niezwykle przyciągał odwiedzających — wypoczywających mieszczan (już w Kaliningradzie ta zielona strefa dość długo zachowywała strukturę parku). W 1907 r. budynek restauracji, położony w południowej części parku, zostaje wydzierżawiony na zakład opiekuńczy dla dzieci wymagających stałej opieki. Nieco później park majątku Ratshof staje się miejskim parkiem publicznym. W latach 1912–13 na śluzie stawu Hammerteich pojawia się relief „Herkules powstrzymujący żywioł wody” (rzeźbiarz S. Cauer).
„Herkules powstrzymujący żywioł wody” — płaskorzeźba dłuta Stanislausa Cauera.
W 1916 roku w centrum strefy parkowej wznosi się zespół budynków, w których mieści się założona jeszcze w 1805 r. Królewiecka Akademia Sztuk Pięknych (obecnie szkoła średnia nr 21).
Młyn walcowy i elewator nad brzegiem Pregoły — to wszystko także Ratshof.
Na północ od parku, na tarasowych zboczach wokół stawu Hammerteich, na początku XX wieku znajdował się bardzo rozległy zazieleniony teren z kąpieliskiem, urządzonym w 1909 r., oraz popularną karczmą „Hammerkrug”, położoną niedaleko skrzyżowania dzisiejszego prospektu Mira i ul. Bassiejnaja. Na zachód od stawu urządzono duże, 8,3-hektarowe boisko sportowe Jahnplatz / Jahn Platz, zajmujące teren między dzisiejszą ulicą Lejtienanta Katina a prospektem Mira (Jahn Platz — plac Jahna, nazwany tak na cześć „Jahna, ojca sportu”, człowieka, który stworzył pierwszy kompleks sportowy w Berlinie). Dziś jest to stadion „Pionier”.
W górę strumienia, w jarze Fürstenschlucht / Fürstenschlucht, co oznacza „Książęcy Wąwóz”, również urządzono dogodną do spacerów, tarasową strefę zieleni, do której od lat 20. ubiegłego stulecia przylegał nowy cmentarz żydowski, rozległy i zazieleniony, z kilkoma budynkami cmentarnymi (obecnie na miejscu cmentarza, zdewastowanego w latach powojennych, znajduje się mnóstwo działek, a lecznica weterynaryjna przy ul. Katina zajmuje niewielki domek, który służył bądź dozorcy, bądź jako miejsce pożegnań ze zmarłymi).
Promenada Fürstenschlucht wraz z położonym dalej na północ stawem Fürstenteich / Fürstenteich (Książęcy Staw, obecnie staw Nieskuczny) tworzyła strefę spacerową o powierzchni 20 ha.
Zielone przestrzenie wokół stawu ciągnęły się wzdłuż kanału Landgraben / Landgraben (w tłumaczeniu z niemieckiego — Wiejski lub Podmiejski, obecnie — kanał wody pitnej) na zachód i na wschód. Nazwa kanału wiąże się z tym, że jeszcze w czasach rycerskich, w 1384 r., ten ciek wodny o długości 17,3 km poprowadzono, by zaopatrywać miasto w wodę pitną, od stawów położonych daleko na północny zachód od miasta. Staw Fürstenteich był zbiornikiem wody pitnej napełnianym przez kanał Landgraben. Naturalne, malownicze i bardzo atrakcyjne krajobrazy, charakterystyczne dla kanału Landgraben, w granicach miasta uzupełniono ścieżkami spacerowymi biegnącymi po zboczach i wysokim grzbietem wzdłuż stawu. Zazieleniony kanał, na którego brzegach urządzono boiska sportowe, biegł w stronę General-Litzmann-Straße / General Litzmann Schtrasse (obecnie prospekt Sowiecki) i tworzył zielone północne ogniwo łączące odległy Ratshof z centralnymi dzielnicami miasta.
Fritz Gause w swojej wszechstronnej książce „Królewiec w Prusach. Historia pewnego europejskiego miasta” jednym zdaniem podsumowuje to, co powiedziano wyżej: „Ratshof z jego licznymi ogrodami…”
Kolumna Czterech Braci przy wyjeździe z Królewca w stronę Piławy.
Wśród ogrodów Ratshofu interesujący jest — ze względu na niezwykłą nazwę, zainspirowaną dawną zakonną sagą — skwer w osiedlu przy Fabryce Wagonów: Plac Czterech Braci / Vierbruderplatz.
Skwer Czterech Braci w Ratshofie na planie Królewca z 1931 r.
Taką samą nazwę nosił skromny zajazd, który jeszcze pod koniec XIX wieku stał niedaleko wioski Moditten / Moditten (koniec prospektu Pobiedy, wyjazd na Bałtijsk), pośród dużego kompleksu leśnego, sięgającego aż do miasta Fischhausen / Fischhausen (obecnie Primorsk). Napis na drewnianej tablicy, zdobiącej zajazd, głosił: „… trzynaście setek bez pięciu… Siedziało tu wśród lasów czterech śmiałków… był tu dzielny Diwel, odważny Kobenzell, nieustraszony Reden i groźny Stobemell. Ich wierność wielokrotnie wypróbowano w bojach…” itd. Historia uwieczniona na tablicy była następująca: w 1295 r. (trzynaście setek bez pięciu!) czterej bracia, rycerze zakonni z warowni Wargen (osada Kotielnikowo, rejon zielenogradski) wyruszyli w drogę, by stłumić kolejne powstanie wzniecone przez Prusów z plemienia Jaćwingów, którzy nie chcieli się poddać zakonnym najeźdźcom. Czterej bracia zostali zabici, a ich pomnikiem stała się kolumna w kształcie drzewa, na której na pamiątkę wiarołomności pogan krzyżowcy zawiesili cztery „odrąbane głowy”; tam też znacznie później zbudowano zajazd z karczmą. Wszystkie te mrożące krew w żyłach wydarzenia rozgrywały się całkiem niedaleko pomnika Aleksandra Kosmodiemjanskiego przy Szosie Bałtijskiej. W miejsce pierwszej kolumny, która z czasem zbutwiała, w XIX wieku postawiono nową, a na początku XX w. nazwano na cześć czterech braci niewielki plac w nowej dzielnicy miasta.
Obecnie park Ratshof, założony w połowie XVI w. i ostatecznie ukształtowany dopiero do 1916 r., jest zaniedbaną gęstwiną w dolnym biegu Potoku Wozdusznyj między prospektami Mira i Pobiedy.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
