Herb Sackheimu
w herbie Królewca, w drugim rzędzie, skrajny po prawej.
We wsi Sackheim przeważała ludność prusko-litewska. Leżała ona przy starej drodze z Królewca do Tapiau (Gwardiejsk), Wystrucia / Insterburg (Czerniachowsk) i dalej na Litwę. Dlatego często zatrzymywali się w niej chłopi i kupcy przywożący towary do miasta, a także parobkowie, którzy chcieli znaleźć w Królewcu jakąś dorywczą pracę. Przypuszcza się, że na przełomie XV i XVI wieku Sackheim zaczął nabierać cech przedmieścia.
W XVI wieku Sackheim nękały nieszczęścia typowe dla gęsto zabudowanych miast tamtych czasów. Przede wszystkim pożary. W latach 1513, 1539 i 1575, za każdym razem błyskawicznie przenosząc się z domu na dom, zniszczyły one znaczną część osady.
W pierwszej ćwierci XVI wieku do Sackheimu, tak jak do całych Prus, dotarła reformacja (1523–25). Litewska ludność Sackheimu przyjęła ją równie życzliwie jak większość mieszkańców Królewca. Tym bardziej że dla polskiej i litewskiej ludności miast i przedmieść wydzielono osobny kościół na Steindammie, w którym wygłaszano kazania w ich ojczystym języku. Jednak ta dwujęzyczność w kościele na Steindammie nie trwała długo. Litewska i polska część wiernych popadły w konflikt, a dla jego rozwiązania w 1550 roku przydzielono litewskim luteranom w Sackheimie własny kościół. Została nim dawna kaplica szpitala św. Elżbiety.
Pieczęć Sackheimu.
W 1578 roku Sackheim staje się wolnizną (Freiheit) należącą do zamku królewieckiego. Pojęcie „Freiheit” ma odpowiednik w języku rosyjskim – to słoboda, przedmieście, gdzie ludzie żyją miejskim życiem, ale nieco swobodniej. „Frei” znaczy po niemiecku „wolny”, a i „słoboda” pochodzi od słowa „swoboda”, czyli wolność.
Sackheim na rekonstrukcji mapy miast, wolnizn i dzielnic Królewca sprzed ich połączenia w 1724 roku.
Powstanie wolnizn wiąże się ze średniowiecznym prawem miejskim, według którego miasta miały ograniczony obszar i ściśle określoną w statucie liczbę domów. Ograniczało to odpowiednio także wzrost liczby mieszkańców. Owszem, można było nadbudować piętra, żyć ciaśniej, a nawet potajemnie postawić jeszcze kilka domów, ale w zasadniczy sposób nie mogło to wpłynąć na wielkość miasta i liczbę jego mieszkańców. Tymczasem w tamtych odległych czasach, podobnie jak dziś, ludźmi kierowało zrozumiałe pragnienie, by żyć dostatniej i podnosić swój poziom zamożności. Więcej pieniędzy chcieli mieć i książęcy doradcy na zamku, i miejscy rzemieślnicy, i rolnicy-hodowcy mieszkający za murami obronnymi. I choć system stosunków towarowo-pieniężnych w społeczeństwie feudalnym bardziej przypominał socjalistyczną gospodarkę planową, podstawowe prawa ekonomii były i pozostawały te same. Przywódcy związków cechowych [gildii] rozumieli, że droga do pomyślności wiedzie przez zwiększenie liczby nabywców ich wyrobów – wtedy będzie można zwiększyć również produkcję. Książęcy skarbnicy nie mniej jasno zdawali sobie sprawę, że wpływy do skarbu zależą bezpośrednio od liczby obłożonych podatkami gospodarstw i dochodów mieszkających w nich rzemieślników. Wiejscy parobkowie widzieli, o ile bogaciej żyją ludzie w miastach, i dlatego nie mieli nic przeciwko temu, by też zostać mieszczanami. Na powstaniu podmiejskich osad zyskiwali więc dosłownie wszyscy.
Właśnie po to, by odróżnić takie przedmieścia od zwykłych wsi położonych w okolicy, a zarazem nie naruszyć postanowień umów między miastami a państwem, wymyślono wolnizny (słobody). Wolnizny dzieliły się na dwie grupy: do pierwszej należały te, które podlegały magistratom miejskim, drugie zaś były zarządzane bezpośrednio przez administrację zamkową.
Wolnizny miejskie nie miały prawie lub wcale samorządu ani atrybutów miejskich. Ich mieszkańcy podlegali prawom miejskim, ale nie byli mieszczanami w pełnym tego słowa znaczeniu. Tym różnili się od mieszkańców tak zwanych dzielnic miejskich – Stadtteil. Wolnizny zamkowe (państwowe, czyli zarazem książęce) według tych kryteriów niemal dorównywały miastom – wiele z nich miało pieczęcie i herby, a sądownictwo na ich terenie sprawowały sądy miejscowe. Taki herb z białym barankiem niosącym czerwoną chorągiew z białym krzyżem pośrodku otrzymał także Sackheim. Jednak wolnizny książęce nie miały przywileju prawa miejskiego i nie mogły tworzyć własnych gmin kościelnych – przypisywano je do parafii miejskich, w przypadku Królewca głównie do löbenichtskiej. Nawet jeśli na terenie wolnizny wznoszono kościół, stawał się on „córką” kościoła parafialnego znajdującego się w mieście.
Widok na Bramę Sackheim od zewnętrznej strony muru obronnego.
Sackheim stał się właśnie taką wolnizną zamkową. Co więcej, jeśli wierzyć ciętemu powiedzeniu z miejskiego folkloru tamtej epoki, stawiano go w jednym rzędzie z pełnoprawnymi miastami, które w przyszłości utworzyły Królewiec.
Brama Sackheim od strony miasta.
Nie wszyscy wiedzą, że w znanym królewieckim przysłowiu
In der Altstadt die Macht,
Im Kneiphof die Pracht,
Im Löbenicht der Acker,
Auf dem Sackheim der Racker.
„W Altstadcie – władza, na Knipawie – przepych, w Löbenichcie – rola…” jest jeszcze czwarty wers: „…na Sackheimie – hołota”. Czy po czymś takim trzeba jeszcze wyjaśniać, że – mówiąc współczesnym językiem – sytuacja kryminalna w Sackheimie pozostawiała wiele do życzenia? Zresztą trudno było oczekiwać czegoś innego: mieszkańcy Sackheimu żyli na ogół biedniej niż mieszkańcy trzech miast nad Pregołą, a osiedlali się tu ludzie nie najbardziej kulturalni i wykształceni...
Nic więc dziwnego, że niektórzy mieszkańcy Sackheimu odczuwali nieprzepartą chęć, by „oskubać” bogatych mieszczan albo obrabować przybywających do Królewca kupców.
Löbenicht przeniósł do Sackheimu, na brzeg Pregoły, swoją rzeźnię. W tamtych czasach zawody hyclów i katów uważano za najbardziej „podłe”. Miejscy kaci, nawiasem mówiąc, również mieszkali w Sackheimie. Przedstawiciele tych niezbędnych, ale pogardzanych zawodów tworzyli swego rodzaju „kastę nietykalnych”. Dla mieszczanina poślubienie córki kata albo pracownika rzeźni uważano za coś oburzającego, a już oddanie własnej córki do „tej strasznej rodziny” było decyzją wręcz trudną do wyobrażenia.
Byłoby jednak niesłuszne twierdzić, że Sackheim był znany jedynie jako słoboda, w której przebywały wyłącznie elementy marginesu. Znajdowała się tu na przykład strzelnica löbenichtskiego bractwa strzeleckiego. Już w 1554 roku książę Albrecht ustanowił w Królewcu wielkie święto strzeleckie. Podczas tego święta członkowie bractw strzeleckich i wszyscy chętni mogli spróbować swoich sił w dość specyficznym rodzaju strzelania – z kuszy do ptaków. Żadnych ptaków podczas tego święta nie zabijano, strzelano do drewnianych tarcz przedstawiających ptaki. Aby wszystko przypominało prawdziwe polowanie, do „lotu ptaków” używano specjalnych wież – Stange.
Sackheim na mapie Królewca z 1885 roku.
Właśnie w Sackheimie zbudowano Stange löbenichtskiego bractwa strzeleckiego. Początkowo stała bliżej samego Löbenichtu, niedaleko kościoła litewskiego. Później przeniesiono ją na skraj osady, gdzie potem miała powstać Brama Sackheim.
Widok na kościół katolicki i Sackheim z wieży kościoła św. Barbary w Löbenichcie.
W 1611 roku elektor brandenburski Jan Zygmunt (1572–1619) udał się do Warszawy, by otrzymać od króla polskiego regencję przy niezdolnym do rządów księciu Albrechcie Fryderyku. Swoje prawo do regencji uzasadniał tym, że od 1594 roku był zięciem chorego księcia. W zamian król Polski Zygmunt III (1566–1632) zażądał ustępstw w sprawie złagodzenia praw religijnych w Prusach wobec chrześcijan wyznania katolickiego. Doprowadziło to do tego, że w latach 1614–16 na granicy Sackheimu z Löbenichtem zbudowano kościół katolicki, a 2 września 1612 roku wprowadzono w księstwie kalendarz gregoriański, który w owym czasie uważano za czysto katolicki.
Gdy w 1626 roku w Królewcu stała się aktualna kwestia budowy wspólnych umocnień wałowych, Sackheim według projektu matematyka i fortyfikatora Straussa znalazł się w obrębie muru obronnego, stając się jedną z dzielnic przygranicznych.
Odcinek wału obronnego w Sackheimie obejmował dwa pełne bastiony, jeden półbastion i bramę miejską, którą nazwano Bramą Sackheim (Sackheimer Tor). Oczywiście nie była to ta brama, którą i dziś możemy oglądać przy prospekcie Moskiewskim. Ale obecna brama zachowała miejsce i nazwę bramy pierwszego obwodu wałów.
Podczas budowy bramy rozebrano wieżę löbenichtskiego bractwa strzeleckiego. Ponieważ jednak miejsce to przyjęło się już do ćwiczeń strzeleckich, tuż za bramą zbudowano Dom Strzelecki bractwa löbenichtskiego – tam, gdzie dziś stoi „Dom z jeleniem”. Figura jelenia przy wejściu do budynku również nie pojawiła się przypadkiem – upamiętnia stojący tu wcześniej Dom Strzelecki.
Bliżej połowy XVII wieku, mimo niezbyt świetnej reputacji, Sackheim zaczął odgrywać coraz ważniejszą rolę w życiu Królewca. Po pierwsze, w 1636 roku na Pregole przy Sackheimie ustawiono zaporę z bali, tzw. „Litewski Bal” (Litthauische Baum). Zatrzymywano tu statki i barki płynące do miasta w celu kontroli i odprawy celnej. W tym samym celu na brzegu Pregoły w Sackheimie zbudowano składy – przeładowywano tu towary do przeliczenia i czasowego przechowania w oczekiwaniu na odprawę celną. W 1640 roku niemieckojęzyczni luteranie z Sackheimu doprowadzili do tego, że zbudowano dla nich własny kościół. Założono go niedaleko katolickiego, co wywołało niezadowolenie katolików. Z powodu ich roszczeń budowa przeciągnęła się o 8 lat.
Kościół sackheimski był ciekawszy od wielu innych w mieście.
Pierwsze nabożeństwo w nowym kościele, który otrzymał nazwę Sackheimskiego (Sackheimer Kirche), odbyło się w 1648 roku. W 1707 roku zainstalowano w nim organy dzieła mistrza Johanna Josuy Mosengla (Johann Josua Mosengel, 1663–1731).
Barokowy domek pod adresem: ulica Sackheimer rechte Straße 111.
W 1654 roku w Sackheimie otwarto pierwszą szkołę.
17 stycznia 1701 roku elektor brandenburski Fryderyk III (na dzień przed swoją koronacją na pierwszego króla w Prusach jako Fryderyk I) ustanowił najwyższy order rycerski Prus – Order Orła Czarnego (Hoher Orden von Schwarzen Adler). Zgodnie ze statutem jego zwierzchnikiem był zawsze panujący król Prus. W tym samym 1701 roku, już jako zwierzchnik nowego orderu, król Fryderyk I ufundował dobroczynny Królewski Sierociniec w Sackheimie, którego opiekunem był właśnie Order Orła Czarnego. Budynek sierocińca zaprojektował Joachim Ludwig Schultheiss von Unfriedt (1678–1753), jeden z najbardziej znanych architektów Prus Wschodnich, który przez pewien czas kierował całym budownictwem państwowym w prowincji.
Według jego projektów przebudowano miejscowości Tapiau (Gwardiejsk), Ragnetę / Ragnit (Niemen), Gumbinnen (Gusiew), Darkehmen (Oziorsk), Stallupönen i Schirwindt (Kutuzowo, rejon niestierowski) w okresie, gdy uzyskiwały prawa miejskie.
I jeśli nie liczyć Schirwindtu, zniszczonego podczas II wojny światowej, wszystkie pozostałe wymienione miasta obecny układ swoich ulic i placów zawdzięczają właśnie architektowi Unfriedtowi. Ponadto Unfriedtowi powierzono przebudowę południowo-wschodniego skrzydła zamku krzyżackiego w Królewcu, które otrzymało nazwę „Budowla Unfriedta” (Unfriedtbau). Wybiegając 300 lat naprzód, można powiedzieć, że budynek Królewskiego Sierocińca to jedyne, co pozostało w Kaliningradzie z projektów von Unfriedta. Pracę architekta można jednak ocenić jedynie na starych fotografiach – po wojnie barokowy budynek sierocińca odbudowano w szpetnie uproszczonej formie. Ale w XVIII wieku budynek sierocińca był bez wątpienia ozdobą Sackheimu. W latach 1705–1809 przy sierocińcu działał kościół domu sierot (Waisenhauskirche), który był reformowany (kalwiński), ponieważ brandenburska linia Hohenzollernów tradycyjnie wyznawała ten nurt protestantyzmu. Patrząc na dzisiejszy budynek sierocińca, można by przypuszczać, że mieszkało w nim kilkudziesięciu wychowanków, w rzeczywistości było ich jednak tylko 12, za to każdy miał własny dwupokojowy apartament. Wiadomo, że placówka o tak wystawnym utrzymaniu nie była przeznaczona dla zwykłych śmiertelników – trafiały tam dzieci ze znakomitych rodzin, które z jakiegoś powodu straciły rodziców.
Tartak „Prinz von Preußen” (autor nieznany, litografia, XIX w.).
Szkoła przy sierocińcu dawała lepsze wykształcenie, niż można było zdobyć w szkołach mieszczańskich, i wielu wychowanków po sierocińcu podejmowało studia na uniwersytecie bez dodatkowego przygotowania.
Fasada Królewskiego Sierocińca.
Zbiorowe zdjęcie wychowanków. Widok na sierociniec od strony dziedzińca.
13.06.1724 trzy miasta nad Pregołą – Altstadt, Knipawa i Löbenicht – połączono w jedno miasto Królewiec. Weszły do niego również wolnizny tych miast. Co zaś do wolnizn państwowych, w szczególności Sackheimu, to terytorialnie weszły one w skład Królewca, ale administracyjnie zaczęły podlegać magistratowi królewieckiemu dopiero po reformie miejskiej z 19 listopada 1808 roku.
Wielki pożar Królewca 11.11.1764 dotknął także Sackheim. Spłonęło wtedy 369 domów i 49 spichlerzy zbożowych. Ucierpiały głównie ulice i kwartały przylegające do Angeru, czyli w zachodniej części Sackheimu. Spłonęły kościoły sackheimski i katolicki. Postanowiono odbudować je w dawnym miejscu z wykorzystaniem starych fundamentów i murów. Pracami przy odbudowie kościoła sackheimskiego kierował Carl Ludwig Bergius (1716–67), naczelny dyrektor budowlany. Kościół sackheimski został ponownie konsekrowany w 1768 roku.
Na jego iglicy w 1771 roku umieszczono złoconą chorągiewkę w kształcie „Baranka Bożego” – symbolu Sackheimu. Przebudową kościoła katolickiego kierował Johann Samuel Lilienthal (1724–99). Główne prace przeprowadzono w latach 1765–76, a w 1777 roku kościół został konsekrowany.
Pożar z 1764 roku stał się okazją, by „poprawić” nieco chaotyczny układ ulic Sackheimu, które w jego starej zachodniej części pozostały jeszcze z czasów, gdy wolnizna była pruską wsią.
Teraz sieć ulic Sackheimu tworzyły rozchodzące się wąskim wachlarzem długie ulice, zaczynające się na zachodzie i ciągnące się na wschód aż do umocnień wałowych. Przecinały je krótkie ulice biegnące z północy na południe, które pojawiały się w miarę budowy nowych kwartałów.
W 1806 roku na granicy Angeru i Sackheimu wzniesiono budynek Wschodniopruskiej Generalnej Dyrekcji Ziemstwa (Ostpreußische Generallandschaftsdirektion), która udzielała pożyczek na rozwój rolnictwa. 5 lutego 1813 roku w tym budynku odbyło się zgromadzenie stanów, na którym przemawiali pruski polityk i reformator hrabia Friedrich Ferdinand Alexander zu Dohna-Schlobitten (1771–1831) i generał Johann David Ludwig Graf Yorck von Wartenburg (1759–1830, zob. niżej). Zgromadzenie postanowiło utworzyć nową ochotniczą armię wschodniopruską: korpus rezerwowy liczący 10 000 ludzi, landwerę liczącą 20 000 ludzi, landszturm do obrony lokalnej i pułk kawalerii.
Historyczna sala, w której przemawiał generał Yorck.
Później na pamiątkę tego wydarzenia Sackheim stał się zakątkiem miasta, w którego nazwach ulic uwieczniono imiona bohaterów wojny z Napoleonem – Ludwiga Yorcka i Friedricha Wilhelma barona von Bülowa (1755–1816).
Wschodniopruska Generalna Dyrekcja Ziemstwa przy Landhofmeisterstraße.
Również w 1806 roku przestał istnieć kościół litewski, stojący na skrzyżowaniu ulic Sackheim i Sackheimer Hinterstraße. Przyczyną był spadek liczby wiernych. Polityka przekształcania ludności Prus w jeden naród z jednym językiem przez kilka stuleci zrobiła swoje. Etniczni Litwini uważali teraz za język ojczysty niemiecki i nie potrzebowali osobnego kościoła z nabożeństwami po litewsku. Dla budynku kościoła znaleziono dość niezwykłe zastosowanie – przekształcono go w to, co dziś nazywa się aresztem administracyjnym, a wtedy po niemiecku nazywało się Arresthaus. Plac, przy którym stał dawny kościół litewski, zaczęto nazywać Arresthaus-Platz.
Gdy w latach 1843–62 zbudowano 2. pierścień bastionowy Królewca, na odcinku sackheimskim reprezentowały go bastion „Litauen” („Litwa”), rawelin „Sackheim” i nowo zbudowana Brama Sackheim. Bastion „Litwa”, jak go teraz nazywamy, zgodnie z ogólną zasadą, że w pierścieniu bastionowym nie powinno być jednakowych elementów, różnił się od wszystkich innych bastionów tym, że miał kazamatową baterię zwróconą ku Pregole. Według zamysłu fortyfikatorów działa tej baterii miały kontrolować rzekę od wschodu i chronić miasto przed ewentualnymi atakami wrogiej flotylli rzecznej.
Brama Sackheim wyglądała jak mały średniowieczny fort z czterema wieżami, które wprawdzie mogły służyć co najwyżej jako obserwacyjne, a w istocie były elementami dekoracyjnymi.
Na bramie w medalionach umieszczono płaskorzeźby wspomnianych już bohaterów wojen koalicyjnych – Bülowa i Yorcka. Brama Sackheim i reduta-kaponiera z baterią bastionu „Litwa” przetrwały do naszych czasów i są ewidencjonowanymi obiektami dziedzictwa kulturowego. Natomiast rawelin „Sackheim” nie przetrwał likwidacji 2. pierścienia bastionowego w latach 1910–11. Pozostało po nim jedynie charakterystyczne wygięcie fosy.
Po Soborze Watykańskim I (1870), który ogłosił dogmat o nieomylności papieża, część katolików niezgadzających się z decyzjami soboru utworzyła ruch nazywany „starokatolikami”, który wyszedł spod zwierzchnictwa papieża. W 1876 roku królewieccy „starokatolicy” przejęli kościół katolicki w Sackheimie i dopiero w 1889 roku znów należał on do Kościoła rzymskokatolickiego.
Wejście do domu przy Bülowstraße 32.
Podsumowując wiek XIX dla Sackheimu, można stwierdzić, że dzielnica z niegdyś „bandyckiej” zmieniła się w całkiem nadającą się do życia. Na jej terenie umieszczono ważne dla miasta obiekty.
Widok z podwórza na dom przy ulicy Ziegelstraße (Kirpicznej).
Znajdowały się tu dwa kościoły i dwie kaplice przy szpitalach i przytułkach, cztery szkoły: sackheimska szkoła miejska (z oddzielną nauką chłopców i dziewcząt), litewska szkoła pomocnicza, 9. szkoła ludowa dla dziewcząt, 9. szkoła ludowa dla chłopców; placówki medyczne i społeczne: szpital św. Elżbiety, lazaret miejski, Królewski Sierociniec, miejski sierociniec, przytułek Johannesa; instytucja kredytowa „Wschodniopruskie Ziemstwo”, sala gimnastyczna, łaźnia publiczna, areszt administracyjny. Ten ostatni zresztą pod sam koniec stulecia (1896) zamknięto, a budynek zajęła okręgowa komenda landwery.
W 1903 roku budynki Szpitala Löbenichtskiego ostatecznie podupadły. Postanowiono przenieść samą placówkę z centrum miasta. Nowym miejscem dla jej pacjentów stał się Sackheim. Na pamiątkę starego budynku przeniesiono do nowego kompleksu XVIII-wieczny portal wjazdowy. Szpitalowi pozostawiono dawną nazwę, choć mieścił się teraz w Sackheimie przy Heidemannstraße (ul. Czerepiczna).
W 1906 roku (na kamieniu węgielnym widnieje data 18.09.1906) zbudowano wspólny budynek szkolny, w którym umieszczono szkołę dla dziewcząt i szkołę dla chłopców. Pierwsza nosiła imię Johanna Friedricha Lista (1787–1868), 4. nadburmistrza Królewca, sprawującego ten urząd w latach 1825–38, druga – profesora i 2. nadburmistrza (w latach 1810–13) Augusta Wilhelma Heidemanna (1773–1813).
Ostatnią przedwojenną ozdobą Sackheimu była budowa w latach 1920–30 zwartych ciągów domów mieszkalnych wzdłuż linii dawnych umocnień wałowych.
Domy te wyglądały tak imponująco, że w radzieckim Kaliningradzie z ust do ust krążyła bajka, jakoby były średniowieczne i służyły jednocześnie jako miejski mur obronny. Oczywiście z obroną miasta domy te nie miały nic wspólnego, z wyjątkiem jednego – tak zwanego „Domu strażaków”. Zbudował go magistrat dla tych, którzy bronili miasta przed żywiołem ognia – członków miejskiej straży pożarnej i ich rodzin. Także w Sackheimie w latach 30. przeprowadzono szereg zmian nazw, które jednak nie miały tu związku z ideologią nazistowską. Niezbyt ładnie brzmiącą nazwę Arresthaus-Platz zastąpiono nazwą Sankt-Elisabeth-Platz – na pamiątkę stojącego tu niegdyś klasztoru św. Elżbiety ze szpitalem. Stara ulica Sackheimer Hinterstraße od 1932 roku nosiła nazwę Gebauhr-Straße na cześć rodziny przedsiębiorców i mecenasów.
Szpital św. Elżbiety przy tej samej ulicy Kirpicznej.
Skutki brytyjskiego bombardowania Królewca w nocy na 30 sierpnia 1944 roku można dla Sackheimu porównać chyba tylko z pożarem z 1764 roku. Porównanie to jest tym trafniejsze, że znów najbardziej ucierpiała przylegająca do Löbenichtu i Angeru zachodnia, najstarsza część dzielnicy.
Szpital Löbenichtski po przeprowadzce do Sackheimu.
Większość domów spłonęła tu doszczętnie, tracąc dachy, stropy, okna i drzwi. Zniszczeń dodał szturm miasta. Choć Sackheim nie leżał w pasie głównego uderzenia Armii Czerwonej, atakowało go lotnictwo szturmowe i bombowe, a w ostatnim dniu szturmu dzielnicę zajęła 83. Gwardyjska Dywizja Strzelecka (gen. mjr A.G. Masłow, 1903–71) 11. Armii Gwardii.
Po zakończeniu działań wojennych Sackheim włączono do 1. rejonu Królewca (komendantura wojskowa nr 1). Osobnej radzieckiej nazwy Sackheim nie dostąpił. Główne ulice Sackheimu przemianowano już w listopadzie 1945 roku i wiele z nich zachowało te nazwy. Małych ulic nie przemianowywano i w ogóle nie brano ich pod uwagę, bo przestały istnieć.
W ogóle domów nadających się do odbudowy na mieszkania okazało się w Sackheimie niewiele. Skupiały się głównie przy ulicach Roku 1812, Stiekolnej i Kowieńskiej (obecnie Wał Litewski).
Odbudowano za to niektóre budynki administracyjne, które w swoim czasie zbudowano solidniej, a więc z mniejszymi zniszczeniami przetrwały pożary i ostrzał artyleryjski. Dotyczyło to przede wszystkim placówek medycznych. Już w 1945 roku szpital św. Elżbiety przy ul. Kirpicznej przekształcono w szpital zakaźny. W powojennym Królewcu przez pierwsze dwa lata szalały choroby jelitowe wywołane brakiem higieny i zniszczonym systemem wodociągowym. Placówka ta była więc w tamtych latach przepełniona pacjentami. W 1951 roku szpital zakaźny przeniesiono, a w jego dawnym budynku otwarto przychodnię przeciwgruźliczą – sytuacja z gruźlicą również pozostawiała wiele do życzenia. Natomiast budynków Szpitala Löbenichtskiego, pierwotnie przystosowanych do celów medycznych, nie wykorzystano zgodnie z przeznaczeniem – dwa z nich odbudowano jako domy mieszkalne, kaplicę szpitalną jako magazyn, a główny budynek leczniczy rozebrano.
W 1949 roku w dawnej sali gimnastycznej szkoły średniej otwarto kino „Barrikady”. Mniej więcej w tym samym czasie na fundamentach dawnego tartaku „Prinz von Preußen” wzniesiono zabudowania już radzieckiego tartaku. Tak więc ulica Lesopilna (Tartaczna) w pełni zasługiwała niegdyś na swoją nazwę.
Dom strażaków i Brama Sackheim na początku lat 2010.
Niemniej jeszcze pod koniec lat 60. w Sackheimie wiele przypominało o wojnie zakończonej ponad 20 lat wcześniej: większą część jego terenu stanowiły nieużytki, oczyszczone z ruin, ale zasłane gruzem ceglanym.
Michael Wieck (w środku) prezentuje w Bramie Sackheim (25.11.15) swoją książkę „Zmierzch Królewca”.
Z mikrofonem wydawca Maksim Popow. Fot. Witalij Niewar.
Pozostało tu zaledwie około 60 budynków. W miejskich informatorach z lat 60. liczbę ważnych dla mieszkańców obiektów w dawnym Sackheimie można policzyć dosłownie na palcach: oprócz wspomnianego wyżej kina „Barrikady” przy ul. Łazaretnej były to przychodnia dziecięca rejonu leningradzkiego (Wał Litewski 55, do 1968 roku przeniesiona nad brzeg Stawu Górnego na ul. Proletarską), przedsiębiorstwo o nazwie „Obłaptiekouprawlienije” (Obwodowy Zarząd Aptek) w dawnym szpitalu św. Elżbiety przy ul. Kirpicznej 7/9, „Rosgalantieriej” przy ul. Stiekolnej 39/41, szkoła zawodowa nr 11 w tzw. „Domu strażaków” (ul. Moskiewska 167/169 – Wał Litewski 59), szkoła średnia nr 36 w budynku dawnej szkoły ludowej (ul. Dnieprowska 22) i szkoła podstawowa nr 24 (ul. Moskiewska 162). Do 1968 roku do budynku przy ul. Moskiewskiej 155 wprowadził się sklep ze sprzętem medycznym. Na przełomie lat 60. i 70. w dawnym Sackheimie nie było jeszcze ani jednego przedszkola, żłobka, urzędu pocztowego ani dużego sklepu.
Ruiny kościołów sackheimskiego i katolickiego zbadała komisja historyczno-architektoniczna i uznała, że nie przedstawiają one wartości historycznej z powodu silnych zniszczeń i utraty elementów artystycznych. Komisja doszła do wniosku, że ich odbudowa jest niecelowa. Natomiast budynek dawnego sackheimskiego kościoła litewskiego, który stał się później więzieniem i komendą, w latach 60. stał z odbudowanym dachem i mógł być dalej użytkowany, ale mimo to wkrótce go rozebrano.
Masowe budownictwo dotarło do Sackheimu pod sam koniec lat 60. W ciągu następnych 10 lat wzniesiono ponad 40 bloków mieszkalnych (9–12 kondygnacji) i budynków użyteczności publicznej – mniej więcej dziesięć razy więcej niż przez poprzednie 25 lat.
Ulicę Moskiewską przekształcono w prospekt Moskiewski, który wchłonął też ulicę Dnieprowską – dawną Sackheimer Mittelgasse. Szkoła nr 36 przeniosła się do nowego typowego budynku, a na jej miejsce, do budynku szkoły ludowej, wprowadziły się Szkoła Młodzieży Pracującej i Dom Pioniera rejonu leningradzkiego. Zbudowano dwa kombinaty dziecięce (żłobek-przedszkole) nr 117 i nr 121. Zamknięto szkołę podstawową, a w jej pomieszczeniach otwarto Szkołę Księgowych. W wyremontowanym budynku Królewskiego Sierocińca umieszczono Aptekę nr 13 i Obwodowe Zjednoczenie Produkcyjne Usług Fotograficzno-Filmowych ze studiem fotografii artystycznej. Ciekawe, że z fotografią i kinematografią były związane jeszcze dwie placówki w dawnym Sackheimie: pracownia artystyczna „Obiektiw” kaliningradzkiej organizacji Związku Dziennikarzy ZSRR (prospekt Moskiewski 120) i punkt korespondentów filmowych Leningradzkiej Wytwórni Filmów Dokumentalnych (prospekt Moskiewski 111). Znacznie wzrosła liczba sklepów: oprócz trzech spożywczych – nr 35, 74, 102 – otwarto kilka specjalistycznych sklepów z towarami nieżywnościowymi: „Ochotnik” (Myśliwy), „Cwiety” (Kwiaty), „Promtowary” (Artykuły przemysłowe), „Knigi” (Książki) i bardzo popularny wówczas wśród kaliningradczyków sklep „1000 drobiazgów”. W latach 70. w Sackheimie pojawiły się też pierwsze powojenne kawiarnie: „Ogni Moskwy” (prospekt Moskiewski 119/1) i „Chołodok” (prospekt Moskiewski 151).
Bastion „Litwa” nad brzegiem Pregoły w latach 2020.
W latach 70. Sackheim uzyskał wygląd, który możemy oglądać i dziś.
Nabrzeże Pregoły w Sackheimie.
Dalsze zmiany nie były już tak znaczące i miały dla środowiska miejskiego przeważnie negatywny charakter. W 2008 roku podczas budowy 2. estakady z map miasta zniknęła ulica Stroitielna wraz z przedwojennymi domami. Kino „Barrikady” już w latach 70. nie odpowiadało poziomowi nowoczesnego kina i zaczęto je nazywać „kinem 2. kategorii”. Budynek od 2007 roku był opuszczony, potem przekazano go Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Nowego zastosowania dla niego nie znaleziono i w 2013 roku dawną salę gimnastyczną szkoły ludowej rozebrano. W 2011 roku między ulicami Roku 1812 i Stiekolną zbudowano jeden z najwyższych budynków Kaliningradu, jednak 20-piętrowa gigantyczna świeca ze szkła i betonu do dziś wygląda tu jak ciało obce. Miłym wyjątkiem stało się przekształcenie Bramy Sackheim w przestrzeń artystyczną „Worota” (Brama). Wielu kaliningradczyków po raz pierwszy mogło zajrzeć do wnętrza tego historycznego budynku. W 2022 roku odrestaurowano mocno podupadły portal Szpitala Löbenichtskiego. Zaangażowanej społeczności udało się obronić „Dom strażaków” na rogu Wału Litewskiego i prospektu Moskiewskiego – zamiast planowanej rozbiórki trwa obecnie jego przebudowa obejmująca restaurację historycznych fasad.
Krótki wykaz ulic Sackheimu
(stan na lata 1928–32)
Blumenstraße pojawia się na mapach w 1901 roku, jeszcze pod koniec XIX wieku w tym miejscu była łąka. Ulica nie ucierpiała w bombardowaniach, ale budynki przy niej zostały uszkodzone podczas szturmu miasta. Uszkodzone zabudowania rozebrano do lat 60. Budowa nowych bloków-chruszczowek w latach 1969–71 praktycznie zlikwidowała ulicę. Można powiedzieć, że część dawnej Blumenstraße to współczesny zaułek Czerepiczny. Przedwojennych budynków przy nim nie ma, ale dalej na północ, wśród podwórzy, zachował się budynek szkolny z 1906 roku.
Bärenstraße po raz pierwszy pojawia się na mapie z 1885 roku. Bärenstraße łączyła ulice Sackheim i Yorkstraße. Budynki przy Bärenstraße nie ucierpiały podczas bombardowania 30.08.1944, ale zostały zniszczone podczas szturmu miasta. Po wojnie ulicy nie przemianowano, lecz uznawano ją za przedłużenie ul. Kirpicznej. W latach 60. rozebrano przy niej wszystkie ruiny przedwojennych budynków. W 1974 roku w poprzek ulicy zbudowano dziewięciopiętrowy blok prospekt Moskiewski 99–109. Na tym historia ulicy się skończyła.
Bülowstraße jest jedną z najstarszych ulic Sackheimu, zaznaczono ją już na mapie z 1763 roku. Nazywała się wtedy Wallstraße (Wałowa), a w XIX wieku stała się Pierwszą Wałową – Erste Wallstraße. Imię bohatera wojen napoleońskich Friedricha Wilhelma von Bülowa ulica otrzymała w 1892 roku. Budynki przy Bülowstraße praktycznie nie ucierpiały w bombardowaniach i częściowo ocalały podczas szturmu miasta. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Bülowstraße przemianowano na Stiekolną (Szklaną) i nazwę tę zachowała do dziś. Przedwojenne domy przy niej rozebrano w latach 70. Na ich miejscu zbudowano chruszczowkę (1971) i kilka nowocześniejszych domów (1989 i 1996). Ostatni niemiecki budynek przy tej ulicy rozebrano w 2022 roku mimo protestów obywateli. Obecnie na jego miejscu trwa budowa wielopiętrowego domu.
Sackheim – na początku XIX wieku nazywała się Sackheimische Straße, w połowie tegoż stulecia – Sackheimer rechte Straße (Sackheimska Prosta). Główna i najstarsza ulica Sackheimu, prowadząca od Angeru do Bramy Sackheim. Tą samą ulicą biegła stara droga w stronę Tapiau (Gwardiejsk) i Wystrucia (Czerniachowsk). W XX wieku ulica Sackheim przy Bramie Sackheim rozszerzała się, tworząc plac Weisenhausplatz. Tu, na Weisenhausplatz, była też pętla tramwajowa linii 9 i 10, które kursowały ulicą Sackheim. Podczas bombardowania 30.08.1944 zachodnia część ulicy została mocno zniszczona, wschodnia zaś ucierpiała dopiero podczas szturmu miasta w kwietniu 1945 roku. Rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego generała Galickiego z 23.11.1945 ulicę Sackheim przemianowano na Smoleńską. Jednak już 01.08.1946 zarząd do spraw cywilnych przemianował ją na Moskiewską. Wzdłuż linii ul. Moskiewskiej poprowadzono później prospekt Moskiewski, poszerzony i zabudowany głównie pod koniec lat 70. i na początku 80. Każdy ma prawo sam ocenić, czy prospekt Moskiewski w tym miejscu jest tą samą ulicą Sackheim, czy też dziedziczy miejsce zlikwidowanej ulicy. Przy dawnej ulicy Sackheim zachowało się sześć przedwojennych budynków, z których dwa (Brama Sackheim i Królewski Sierociniec) są ewidencjonowanymi obiektami dziedzictwa kulturowego.
Sackheimer Gartenstraße – niewielka poprzeczna ulica Sackheimu, która łączyła ul. Sackheimer Mittelstraße i ul. Sackheimer Hinterstraße. Powstała w połowie XVIII wieku, ale dopiero w połowie XIX wieku została w pełni zabudowana domami. Podczas bombardowania 30.08.1944 domy przy niej spłonęły, ale nie zostały zburzone. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego przemianowano ją na zaułek Sadowy i nazwę tę nosiła do 1960 roku. Obecnie w miejscu ulicy znajduje się teren podwórza domów nr 3–13 przy ul. Griega. Przedwojenne budynki się przy niej nie zachowały.
Sackheimer Kirchenstraße – ulica powstała w XVII wieku podczas budowy kościoła sackheimskiego, ale ostatecznie ukształtowała się po pożarze z 1764 roku, gdy zaczęła łączyć dzielnice Anger i Sackheim. Dalej przechodziła w ulicę Alte Reiterbahn. Podczas brytyjskiego bombardowania budynki przy niej mocno ucierpiały od pożaru. Po wojnie nie przemianowano jej osobno i stała się zachodnią częścią ulicy Roku 1812. Jednak w trakcie zabudowy blokami z wielkiej płyty (1972–74) ul. Roku 1812 została nieco skrócona, tracąc m.in. tę część, która wcześniej była ulicą Sackheimer Kirchenstraße. Teraz w jej miejscu jest ścieżka podwórzowa wzdłuż domu prospekt Moskiewski 99–109 i węzeł prospekt Moskiewski – ul. 9 Kwietnia.
Sackheimer Mittelgasse powstała w połowie XVIII wieku. Budynki przy ulicy w większości spłonęły podczas brytyjskiego bombardowania Królewca. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Galickiego przemianowano ją na ul. Promieżutoczną, ale już 01.08.1946 – na ul. Dnieprowską, która przetrwała co najmniej do 1977 roku. Do lat 60. oczyszczono ją z ruin, pozostały przy niej tylko trzy przedwojenne domy, z których jeden rozebrano w latach 70. W latach 1968–77 wzdłuż i w poprzek ulicy zbudowano kilka dziewięciopiętrowych bloków z wielkiej płyty, w 1974 roku otwarto przy niej szkołę nr 36. Obecnie w miejscu ulicy znajdują się teren podwórzy domów nr 100–110, nr 130–136 przy prospekcie Moskiewskim, teren szkoły nr 36 i inne. Przy dawnej Sackheimer Mittelgasse zachowały się dwa przedwojenne budynki: szkoła ludowa (1875–76) i wspólny budynek szkoły dla dziewcząt i szkoły dla chłopców (1906).
Sackheimer Neue Gasse po raz pierwszy pojawia się na mapie w 1763 roku. Została przebudowana po pożarze z 1764 roku. Łączyła Sackheimer Kirchenstraße i ulicę Sackheim. Mocno ucierpiała podczas brytyjskiego bombardowania (30.08.1944). Po wojnie nie była przemianowana. Do lat 60. oczyszczono ją z ruin przedwojennych budynków. Zniknęła podczas poszerzania prospektu Moskiewskiego pod koniec lat 70. Obecnie w jej miejscu jest węzeł prospektu Moskiewskiego i ul. 9 Kwietnia.
Sackheimer Hinterstraße ukształtowała się w połowie XVIII wieku pod nazwą Sackheimer Hinter Gasse. Wcześniej teren ulicy stanowiła dość gęsta i chaotyczna zabudowa. Po pożarze z 1764 roku postanowiono uporządkować zabudowę południowej części Sackheimu, co doprowadziło do powstania jednej z najdłuższych ulic tej dzielnicy. Na początku XX wieku na ul. Sackheimer Hinterstraße przeniesiono Szpital Löbenichtski. Obok działał tartak „Prinz von Preußen”. W 1932 roku przemianowano ją na Gebauhr-Straße na cześć ojca i syna – Carla Juliusa Gebauhra Starszego (1809–81) i Carla Juliusa Gebauhra Młodszego (1852–1913). Pierwszy znany jest z tego, że założył w Sackheimie pierwszy w Królewcu tartak parowy „Prinz von Preußen”, a także był słynnym mistrzem budowy fortepianów. Jego syn był mecenasem i założycielem królewieckiego konserwatorium. Ulica ucierpiała podczas bombardowania i szturmu miasta. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego przemianowano ją na Lesopilną (Tartaczną), nazwa ta przetrwała do dziś. W zachodniej części ulicę można uznać za całkowicie zlikwidowaną, częściowo zbudowano na niej bloki z wielkiej płyty, częściowo mieści się tam ich teren podwórzowy. Wschodnia część stała się ulicą Lesopilną. Zachował się przy niej jeden przedwojenny budynek – 2. pawilon Szpitala Löbenichtskiego (1903). Stare budynki tartaku przebudowano i w latach 50. działał tam radziecki tartak. Obecnie [pierwsza ćwierć XXI w.] mieszczą się w nich przedsiębiorstwa handlowe.
Sedanstraße po raz pierwszy pojawia się na mapie z 1860 roku. Nazwę otrzymała na cześć zwycięstwa armii pruskiej pod Sedanem w wojnie francusko-pruskiej (1870–71). Do początku XX wieku zabudowano ją domami. Podczas bombardowania miasta 30.08.1944 domy przy ulicy spłonęły, ale nie zostały zburzone. Po wojnie nie przemianowano jej, lecz faktycznie stała się częścią ulicy Griega. Do lat 60. ruiny przedwojennych budynków przy niej rozebrano, a w latach 1973 i 1975 zbudowano przy ulicy 9- i 12-piętrowe bloki mieszkalne. Obecnie jest to część ul. Griega między prospektem Moskiewskim a nabrzeżem Admirała Tribuca.
Yorkstraße powstała w 1892 roku z ulic Alte Reiterbahn i Zweite Wall Gasse, które z kolei pojawiły się pod koniec XVIII wieku i stanowiły północną granicę Sackheimu. Ulica otrzymała imię bohatera wojen z Napoleonem Johanna Davida Ludwiga hrabiego Yorcka von Wartenburg. Podczas brytyjskiego bombardowania (30.08.1944) domy przy Yorkstraße w jej zachodniej części zostały zniszczone doszczętnie, natomiast we wschodniej praktycznie nie ucierpiały. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego gen. K.N. Galickiego przemianowano ją na ulicę Roku 1812 i nazwę tę zachowała do dziś. Przy ulicy (w jej przedwojennych granicach) zachowało się 13 przedwojennych domów, w tym jeden ewidencjonowany obiekt dziedzictwa kulturowego – budynek straży pożarnej „Ost” (1900, architekt Paul Mühlbach, 1849–1908).
Remiza straży pożarnej przy ulicy Roku 1812.
Katholische Kirchenstraße pojawiła się w XVII wieku wraz z budową kościoła katolickiego, ale ostatecznie ukształtowała się dopiero po pożarze z 1764 roku. Ta krótka ulica łączyła dzielnice Anger i Sackheim, a dalej rozwidlała się na ulice Sackheim i Sackheimer Hinterstraße. Mocno ucierpiała podczas bombardowania miasta (30.08.1944). 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego przemianowano ją na ul. Dorogobużską. Ulica o tej nazwie istniała kilka lat, ale potem (nie później niż w 1956 roku) stała się częścią ul. Moskiewskiej. Obecnie w jej miejscu jest prospekt Moskiewski naprzeciwko domów nr 60–62. Przedwojenne zabudowania przy Katholische Kirchenstraße się nie zachowały.
Kolwstraße powstała około 1870 roku i łączyła ulice Sackheimer Mittel Gasse i Sackheimer Hinter Gasse. Do 1885 roku została zabudowana domami. Ucierpiała podczas brytyjskiego bombardowania (30.08.1944), choć uszkodzenia nie były śmiertelne. Po zakończeniu wojny nie przemianowano jej. Do lat 60. oczyszczono ją z ruin przedwojennych budynków. W 1974 roku pośrodku dawnej Kolwstraße zbudowano budynek szkoły nr 36.
Lithauer Wallstraße tylko częściowo należała do Sackheimu. Powstała jako droga rokadowa podczas budowy 1. obwodu wałów Królewca (1626–40). Na początku XX wieku wał ziemny w rejonie Sackheimu przy tej ulicy rozebrano. W latach 20. w miejscu wału między ulicami Sackheim i Yorkstraße zbudowano domy mieszkalne, w tym „Dom strażaków”. W 1939 roku takie same domy w postaci ciągłej ściany zbudowano przy Lithauer Wallstraße na odcinku od Bramy Sackheim do bastionu „Litwa”. Budynki przy Lithauer Wallstraße stosunkowo mało ucierpiały podczas bombardowania i szturmu miasta w czasie wojny. Po wojnie, 23.11.1945, rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Lithauer Wallstraße przemianowano na ul. Kowieńską. Jednak w 1946 roku zarząd do spraw cywilnych nie poparł tej nazwy i ulicę nazwano najpierw Litewską, a nieco później Wałem Litewskim. Obecnie na należącej do Sackheimu części Wału Litewskiego zachowało się 16 przedwojennych budynków, z których cztery są ewidencjonowanymi zabytkami architektury.
Lithauische Schulstraße – nazwę otrzymała od szkoły, która najpierw działała przy kościele litewskim, a potem stała się po prostu litewską szkołą pomocniczą Sackheimu. Co zaskakujące, stojące przy Lithauische Schulstraße budynki, w tym budynek dawnego kościoła litewskiego, nie ucierpiały mocno podczas bombardowania i szturmu Królewca. Budynek kościoła z dachem przetrwał co najmniej do 1966 roku i został rozebrany dopiero podczas zabudowy dzielnicy blokami z wielkiej płyty. Samej ulicy po wojnie nie przemianowano. Obecnie w jej miejscu jest przejazd między domami nr 78 i nr 80 przy prospekcie Moskiewskim i teren podwórza domu prospekt Moskiewski 80–90.
Prinzenstraße – ulica częściowo należała do Sackheimu. Pojawiła się na mapach miasta w 1885 roku i prowadziła z Sackheimu na Neue Sorge, do ulicy Königstraße. Zachodnia strona ulicy wychodziła na szpital św. Elżbiety i sackheimską szkołę miejską z oddzielną nauką chłopców i dziewcząt. Po wschodniej stronie mieściły się 4. szkoła ludowa dla dziewcząt, liceum i placówka opieki społecznej, a także granica terenu lazaretu garnizonowego. Ale prawa strona Prinzenstraße należała już do Neue Sorge. Ulica nie ucierpiała od pożarów podczas brytyjskiego bombardowania (30.08.1944), niektóre budynki zostały poważnie uszkodzone podczas szturmu miasta. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Prinzenstraße przemianowano na ulicę Bolniczną (Szpitalną – od znajdującego się tu lazaretu). Jednak Bolniczną ostatecznie została inna ulica, na Neu Rossgarten, a dawną Prinzenstraße 01.08.1946 przemianowano na ulicę Łazaretną. Do lat 60. przy ulicy zachowały się trzy przedwojenne budynki, ale w 2013 roku jeden z nich – budynek sali gimnastycznej sackheimskiej szkoły miejskiej – rozebrano. Obecnie przy ulicy stoją dwa przedwojenne budynki, ale oba przypisane są do ul. Kirpicznej.
Prinzhauseneck – niewielka narożna ulica przylegająca do Sackheimer Mittelstraße. Pojawiła się na mapach na samym początku XX wieku. Mieściły się przy niej wtedy 9. szkoła ludowa dla chłopców i 9. szkoła ludowa dla dziewcząt, a także wspólna dla tych szkół sala gimnastyczna. Zabudowania przy ulicy spłonęły podczas brytyjskiego bombardowania (30.08.1944), ale mury budynków szkoły ludowej dla dziewcząt i sali gimnastycznej stały do lat 60. Po wojnie nie przemianowano jej. Obecnie w miejscu ulicy jest teren i boisko szkoły nr 36. Zachował się budynek szkoły ludowej dla dziewcząt (1875–76), obecnie uznany za obiekt dziedzictwa kulturowego. Należy on do prospektu Moskiewskiego, obecnie mieści się w nim stacja młodych techników.
Voigdtstraße pojawiła się na mapach miasta na samym początku XX wieku. Ta narożna ulica biegła obok kościoła sackheimskiego i łączyła Sackheimer Kirchenstraße z Ziegelstraße. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego generała Galickiego przemianowano ją na ulicę Stroitielną i nazwę tę zachowała do lat 2000. Przy ulicy zachowały się trzy przedwojenne domy mieszkalne. Jednak podczas budowy 2. estakady ta oparła się o jeden z nich. Gdy w 2008 roku wznowiono budowę 2. mostu estakadowego, domy te rozebrano. Wraz z nimi zniknęła także ulica. Obecnie w jej miejscu jest węzeł prospekt Moskiewski – ul. 9 Kwietnia.
Portal Szpitala Löbenichtskiego przy ulicy Czerepicznej.
Heidemannstraße powstała na przełomie XIX i XX wieku na miejscu niezabudowanego nieużytku, gdzie wcześniej były ogrody warzywne mieszkańców Sackheimu. Ulicę nazwano na cześć 2. nadburmistrza Królewca Augusta Wilhelma Heidemanna (1773–1813). Ulica przebiegała obok zbudowanego wcześniej w tej okolicy lazaretu miejskiego. A w 1903 roku przy Heidemannstraße zbudowano nowe pawilony Szpitala Löbenichtskiego. W ten sposób niemal cała wschodnia strona ulicy wychodziła na placówki lecznicze. Ponadto w XX wieku przy ulicy znajdowały się dwie szkoły ludowe. Po wojnie, 23.11.1945, rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Heidemannstraße przemianowano od razu na dwie ulice: Nową i zaułek Rieczny. 01.08.1946 rozkazem zarządu do spraw cywilnych ul. Nową przemianowano na ul. Piechotną, a zaułek Rieczny – na ul. Czerepiczną. Dopiero w latach 50. Heidemannstraße ostatecznie stała się ul. Czerepiczną, która jednak nie dochodzi teraz do ul. Sackheim (prospektu Moskiewskiego). Przy ulicy zachowało się siedem przedwojennych budynków (dwa z nich figurują pod adresami zaułka Litewskiego) i stary portal Szpitala Löbenichtskiego (XVIII w., na zdjęciu wyżej). Dawny główny pawilon Szpitala Löbenichtskiego, jego kaplica, a także portal są obiektami dziedzictwa kulturowego.
Ziegelstraße jest jedną z najstarszych ulic Sackheimu. Pojawiła się prawdopodobnie podczas budowy kościoła sackheimskiego, ale obecne położenie uzyskała po pożarze z 1764 roku. Nie później niż w 1790 roku była już całkowicie zabudowana domami. W 1894 roku przy Ziegelstraße zbudowano kompleks budynków szpitala św. Elżbiety, obejmujący oprócz sal dla chorych kaplicę, pomieszczenia mieszkalne dla sióstr zakonnych i przedszkole. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego gen. Galickiego przemianowano ją na ul. Kirpiczną, co było prostym przekładem jej nazwy na rosyjski. Nazwę tę zachowała do dziś. W 1976 roku zachodnią stronę ul. Kirpicznej zabudowano pięcioma dziewięciopiętrowymi blokami (figurują pod adresami ul. 9 Kwietnia). Po wschodniej stronie ulicy stoją dwa przedwojenne budynki, z których jeden (szpital św. Elżbiety, zob. wyżej) jest ewidencjonowanym obiektem dziedzictwa kulturowego.
Sprindgasse – narożna uliczka, powstała w połowie XVIII wieku. Swój kształt w postaci kąta zawdzięcza temu, że pierwotnie biegła wzdłuż strumienia, który niżej wpadał do Pregoły i później został zasypany. Po wojnie nie przemianowano jej, choć istniała jako bezimienny zaułek. Zniknęła podczas budowy w 1974 roku domów mieszkalnych prospekt Moskiewski 161–163 i sklepu „1000 drobiazgów”.
1., 2., 3., 4., 5., 6., 7. Sackheimer Obergasse – siedem zaułków łączących ulice Sackheimer Mittelstraße i Sackheim. Liczono je od Bramy Sackheim w stronę centrum miasta. Ale nie zawsze tak było – na mapie z 1809 roku pokazano odwrotną numerację, od centrum do bramy. Po wojnie zaułków tych nie przemianowano. Obecnie w miejscu 1. Obergasse jest przejazd między domami nr 136 i nr 138 przy prospekcie Moskiewskim, w miejscu 2. – przejazd między domami nr 120 i nr 130 przy prospekcie Moskiewskim, w miejscu 3. – teren zielony przed domem prospekt Moskiewski 106, w miejscu 4. – przejazd między domami nr 98 i nr 100 przy prospekcie Moskiewskim, w miejscu 5., 6. i 7. Obergasse – tereny zielone przed domami prospekt Moskiewski 88, 84 i 82.
Zdjęcia: Bildarchiv Ostpreußen / bildarchiv-ostpreussen.de, Witalij Niewar, Michaił Ogorodnikow.
– – – – – – – – –
Rozdział „Sackheim”
z książki miejscowych autorów „Krajoznawstwo królewieckie”,
wydanej pod koniec XIX wieku
W latach 2012–2014 w „Pregole”, dodatku artystycznym do „Almanachu Bałtyckiego”,
opublikowano przekład książki królewieckich autorów – doktora Richarda Armstedta, profesora Gimnazjum Staromiejskiego, i doktora Richarda Fischera, starszego nauczyciela Gimnazjum Knipawskiego – „Krajoznawstwo królewieckie” („Heimatkunde von Königsberg i. Pr.”, 1895, Kommissionsverlag von Wilhelm Koch, Königsberg), wykonany przez nieznanego tłumacza. Pomysł publikacji należał do Igora Władimirowicza Afonina. Tekst opracowali i opatrzyli objaśnieniami Aleksiej Borisowicz Gubin i Igor Fiodorowicz Awtuchow. Był w tej książce osobny rozdział także o Sackheimie. Po istotnej redakcji przedstawiamy go Państwu jako uzupełnienie tekstu Aleksieja Jewgienjewicza Pietruszyna.
– – – – – – – – –
Sackheim
Dawna wieś Sackheim to najstarsza słoboda, powstała wkrótce po założeniu Królewca (Königsberg). Zachowane akta sądowe pochodzą z 1326 roku. Herb Sackheimu: na niebieskim polu Baranek Boży z czerwoną chorągwią, na której jest biały krzyż. Na pieczęci sądowej znajdował się napis o nadaniu przywilejów, gdzie łacińskie litery „F. H.” oznaczają „Freiheit” – słobodę („Sigil des Erbor Gericht Firstlicher F. H. Sackheim”). Przy chorągwi – łacińskie litery „K” i „B” oraz cyfry „7.8.”. Litery oznaczają „Königsberg”, a cyfry – przypuszczalnie rok zatwierdzenia pieczęci: 1578.
(Nazwa „Sackheim” pochodzi prawdopodobnie z języka pruskiego, w którym mogła oznaczać osadę powstałą na miejscu poręby, wyciętego lasu – przyp. red.)
U zarania swego istnienia Sackheim nie stanowił jednolitego terytorium. Jego wschodnia część, gdzie znajdował się książęcy Ogród Drzewny (Holzgärten) ze skarbnicą drzewną (Holzkämmerei) i kancelarią (Holzschreiberei) i gdzie od początku XVIII wieku stoi Królewski Dom Sierot (Königliche Waisenhaus), podlegała jurysdykcji administracji zamku. Zachodnia, ze szpitalem (Löbenichtschen Hospital) – Löbenichtowi. Ta ostatnia (z powodu bliskości portu i składów – red.) często cierpiała od pożarów. Najbardziej niszczycielskie miały miejsce w latach 1539, 1575 i 1764. Architektura jest tu nawet teraz (lata 90. XIX w. – red.) w większości skromna i prowincjonalna.
(Mowa tu o najstarszej części Sackheimu, ograniczonej współczesnymi prospektem Moskiewskim, Wałem Litewskim, Pregołą i ulicą Czerepiczną, którą płynął wtedy strumień ze stawu przy Bramie Sackheim – przyp. red.)
Dziewczęta idą Sackheimskim Zaułkiem Środkowym (1910).
Główna ulica to Sackheimska Prosta (Sackheimer rechte Straße; oprócz „prosta” rechte znaczy także „właściwa”, „prawa”. Na współczesnej mapie miasta to część prospektu Moskiewskiego od ulicy Siergieja Tiulenina do Bramy Sackheim – red.)
Wcześniej nazywała się Szerokim Zaułkiem (Breite Gasse) i po prostu Sackheimską (Sackheimer Straße). Ciągnie się od Bramy Sackheim (Sackheimer Thor) do Kładek (Stegen) w Löbenichcie (Löbenicht), jest tu główną arterią komunikacyjną i łączy Sackheim z innymi częściami miasta.
Przy kościele katolickim (Katholischen Kirche / Propsteikirche) Sackheimska Prosta przechodzi w ulicę Kościoła Katolickiego (Katholische Kirchestraße). Tu też odchodzi od niej w stronę Pregoły (Pregel, obecnie rz. Pregoła) ulica Dolnosackheimska (Sackheimer hinter Straße, obecnie nabrzeże Admirała Tribuca), kończąca się przy Litewskim Szlabanie (Litthauer Baum) – tak nazywa się zapora z bali na Pregole, gdzie królewieccy celnicy kontrolują jednostki pływające przybywające z górnego biegu rzeki, a także od strony Labiawy (Labiau, obecnie m. Polessk) i Zalewu Kurońskiego.
Przy placu Więziennym (Arresthausplatz) od Sackheimskiej Prostej odchodzi w prawo Sackheimski Zaułek Środkowy (Sackheimer Mittel Gasse), który potem z powrotem łączy się z Prostą. Dalej na wschód w lewo od Prostej odchodzi ulica Bülowa (Bülow Straße, obecnie ulica Stiekolna), która do 1892 roku nazywała się 1. Zaułek Wałowy (1. Wallgasse).
Na północ od Sackheimskiej Prostej biegnie równolegle jeszcze jedna ulica, która na początku, od południowego końca ulicy Landhofmeisterstraße (Landhofmeisterstraße, obecnie ulica Siergieja Tiulenina) do skrzyżowania z Ceglaną (Ziegel Straße), nazywa się Sackheimską Kościelną (Sackheimer Kirchen Straße), a dalej – aż do wału obronnego – nosi imię generała Yorcka (York Straße). Do 1892 roku były to Stara Droga Powroźnicza (Alte Reiferbahn) i 2. Zaułek Wałowy (2. Wallgasse).
Główne ulice Sackheimu, biegnące równolegle do rzeki, łączy kilka przeważnie wąskich i krótkich ulic i zaułków, wśród których najciekawsza jest ulica Kolwa (Kolw Straße), zbudowana w latach 60. XIX wieku i nazwana na cześć jej twórcy-budowniczego.
(Dość zagmatwaną z punktu widzenia współczesnego czytelnika sieć sackheimskich ulic i zaułków trudno sobie dziś wyobrazić, z uwagi na bardzo znaczną przebudowę dzielnicy i zabudowanie jej nowymi, współczesnymi budynkami. Dlatego w celu dokładniejszego zapoznania się z tematem należy sięgnąć do map miasta z XIX–XX wieku. — przyp. red.)
Po reformacji kościelnej z 1525 roku wszystkie świątynie w Królewcu stały się ewangelickie. Ale na granicy między Angerem (Anger) a Sackheimem stoi kościół katolicki pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela.
Wydawałoby się – skąd tu mógł się wziąć katolicki kościół, z zewnątrz przypominający bazylikę św. Piotra w Rzymie? Ponieważ Księstwo Pruskie pozostawało lennem katolickiej Polski, katolicy w Prusach zwrócili się do Polski o pomoc w budowie kościoła w Królewcu.
I gdy w 1611 roku elektor brandenburski Jan Zygmunt (Johann Sigismund, 1572–1619), regent przy ostatnim księciu pruskim Albrechcie Fryderyku (Albrecht Friedrich von Preußen, 1553–1618), będący na dodatek jego zięciem, po śmierci teścia zwrócił się do króla polskiego z prośbą o uznanie go za pełnoprawnego władcę Prus, sejm warszawski wśród innych warunków zobowiązał go do zbudowania kościoła katolickiego na jednym z przedmieść Królewca i wypłacania księdzu rocznej pensji w wysokości 1000 złotych polskich.
(Sytuacja z sukcesją tronu w Prusach omal nie znalazła się w impasie, ponieważ chory książę Albrecht Fryderyk nie miał potomków płci męskiej. Zgodnie z wcześniej podpisanymi porozumieniami Prusy miały w takim przypadku utracić samodzielność państwową i stać się polską prowincją. Jednak elektorowi Joachimowi Fryderykowi udało się w 1605 roku uzyskać przywilej na zarząd Prusami i tytuł księcia, ale bez prawa przekazania ich dziedzicowi. Po jego śmierci również synowi, Janowi Zygmuntowi, udało się uzyskać kuratelę, a po śmierci księcia, w wyniku skomplikowanych rokowań dyplomatycznych, – prawo do dziedzicznego władania Prusami w składzie Królestwa Polskiego. — przyp. red.)
Pruscy mieszczanie, którzy nie uczestniczyli w rokowaniach, początkowo zaciekle sprzeciwiali się tym warunkom, ale ostatecznie złożyli elektorowi przysięgę lenną w obecności polskiej komisji specjalnie wysłanej do Królewca, aprobując tym samym budowę kościoła katolickiego. Już 22 maja 1614 roku w wyznaczonym miejscu odbyło się uroczyste położenie kamienia węgielnego pod przyszły kościół, którego budowę ukończono w 1616 roku. Początkowo kościół nie miał wieży, co uspokajało protestantów. Świątynia uzyskała swój obecny wygląd z piękną kopułą nad wieżą i została ponownie konsekrowana 27 kwietnia 1777 roku w wyniku odbudowy po pożarze z 1764 roku, który ją całkowicie zniszczył.
Gdy po ogłoszeniu przez papieża Piusa IX bulli o nieomylności papieskiej (1870) w gminie katolickiej doszło do rozłamu, przeciwnicy tego dogmatu (Altkatholiken, starokatolicy) oddzielili się od rzymskich katolików. Rząd pruski w 1876 roku przekazał kościół tym pierwszym, jako liczniejszej gminie. Później jednak liczba starokatolików znacznie się zmniejszyła i dlatego w 1889 roku rzymscy katolicy odzyskali świątynię. Od tego czasu nabożeństwa starokatolickie odprawiane są w kościele szpitalnym Löbenichtu (Löbenichtschen Hospitalkirche).
W latach 1890–1894 kościół wyremontowano i obecnie jest on wspaniałym dziełem architektury. Sklepienia wykonano w stylu barokowym, nawa główna jest znacznie wyższa od dwóch naw bocznych, które są od niej oddzielone dwoma rzędami kolumn.
Główną ozdobą kościoła jest obraz ołtarzowy, namalowany przez Ittenbacha (Franz Ittenbach, 1813–1879) w 1846 roku i przedstawiający Chrystusa ukrzyżowanego. Czternaście obrazów Męki Pańskiej zdobi ściany i strop kościoła. Okna zdobią wizerunki 12 apostołów. W świątyni są też inne obrazy z wizerunkami świętych i apostołów, a na zewnętrznej zachodniej stronie nad wejściem umieszczono wykonane z piaskowca figury czterech ewangelistów. Długość kościoła wynosi 45,5 metra, szerokość 27, wysokość 29.
(Według współczesnej orientacji kościół znajdował się w miejscu budynku administracyjnego przy prospekcie Moskiewskim, w którym mieści się Urząd Statystyczny – przyp. red.)
Północną stronę czworokątnego placu Kościoła Katolickiego (Katholischen Kirchen Platz, dawny stary cmentarz przykościelny) tworzą domy należące do kościoła. Wśród nich jest 6-klasowa szkoła elementarna (Katholische Kirchschule), zbudowana, jak się zdaje, jednocześnie z kościołem. Na budowę drugiego budynku szkolnego nabyto dwie działki na Haberbergu (Haberberg), a w 1813 roku gmina katolicka kupiła ziemię pod cmentarz przed Bramą Królewską (Königstor).
Najstarszy kościół ewangelicki Sackheimu znajdował się przy obecnym placu Więziennym, nazywano go Litewskim lub kościołem św. Elżbiety (Litthauische oder Elisabethkirche). Liczba Litwinów mieszkających w Królewcu jest niewielka, ale trzeba mieć na uwadze tratwy, wszelkiego rodzaju łodzie i statki rzeczne z Litwy, co roku przybywające do stolicy Prus Wschodnich – z ich uwzględnieniem liczba Litwinów jest znaczniejsza. Książę Albrecht (Albrecht von Brandenburg-Ansbach, 1490–1568) w 1526 roku zezwolił na posiadanie w Królewcu litewskiego kaznodziei. Kazania dla Litwinów głoszono w kościele na Steindammie (Steindammer Kirche) na zmianę z kazaniami dla Polaków. W 1603 roku małej gminie litewskiej przekazano zbudowany jeszcze za czasów Zakonu (Deutscher Orden) kościół pod wezwaniem św. Elżbiety. W 1807 roku jego budynek przebudowano na więzienie dla jeńców wojennych. Wtedy nieliczni pozostali w Królewcu Litwini zaczęli chodzić na nabożeństwa do kościoła szpitalnego. Obecnie dom aresztancki stał się budynkiem służbowym komendy okręgowej. Obok kościoła św. Elżbiety znajdował się wcześniej klasztor św. Elżbiety, rozwiązany po reformacji kościelnej z 1525 roku. Budynek klasztoru podarowano Szpitalowi Löbenichtskiemu. Przez długi czas znajdowały się tu obok cmentarze kościoła litewskiego i Szpitala Löbenichtskiego.
(Więzienie znajdowało się na wschód od drugiego mostu estakadowego przy prospekcie Moskiewskim, na podwórzu domu nr 78 – przyp. red.)
Nabożeństwa w kościele litewskim początkowo odprawiano wyłącznie po litewsku. Jednak w miarę zagęszczania zabudowy i wzrostu liczby ludności niemieckiej w Sackheimie pojawiła się potrzeba kazań również po niemiecku.
Na kaznodzieję powołano Georga Neuschillinga (Georg Neuschilling, 1606–1658) z Gdańska (Danzig).
Wkrótce zaczęły się tarcia między niemieckimi a litewskimi parafianami. Wtedy gmina niemiecka zwróciła się do elektora Jerzego Wilhelma (Georg Wilhelm, 1595–1640) z prośbą o budowę własnej świątyni i 25 maja 1640 roku otrzymała zgodę na zbudowanie swojego kościoła w miejscu, gdzie do dziś stoi kościół sackheimski (Sackheimer Kirche).
Teraz jednak przeszkody zaczęli stawiać katolicy, ponieważ odległość między ich kościołem a nowym kościołem protestanckim okazała się bardzo niewielka, a śpiewy rzekomo przeszkadzały w osiągnięciu skupienia. Taki powód trudno było traktować poważnie, niemniej budowę przerwano i wznowiono dopiero osiem lat później. Ukończono ją 31 sierpnia 1648 roku. Pierwsze kazanie w nowym kościele wygłosił pastor Neuschilling w święto kościelne 12. niedzieli po Trójcy Świętej. Poeta Simon Dach (Simon Dach, 1605–1659) skomponował na to święto uroczysty hymn dziękczynny ze śpiewami. W 1764 roku kościół spłonął i po remoncie został ponownie konsekrowany 22 stycznia 1769 roku.
Mury dzisiejszego kościoła sackheimskiego częściowo zachowały fragmenty dawnego muru. Na wieży – chorągiewka-wiatrowskaz z herbem Sackheimu: Barankiem z chorągwią z krzyżem. Wnętrze jest trójnawowe. Drewniane sklepienie nawy środkowej ma wysokość 12,5 metra. Wspiera się na dwóch rzędach kolumn jońskich, oddzielających je od naw bocznych o wysokości 9 metrów.
Ozdobą kościoła jest obraz ołtarzowy namalowany przez profesora Heydecka (Johannes Heydeck, 1835–1910) w 1878 roku. Przedstawia on zapraszającego Jezusa Chrystusa. W 1813 roku za Bramą Królewską założono nowy cmentarz parafialny.
(Według współczesnej orientacji kościół sackheimski znajdował się przy prospekcie Moskiewskim, na wschód od budynku Urzędu Statystycznego, pod tramwajowym zjazdem z estakady – przyp. red.)
Niedaleko kościoła sackheimskiego, przy ulicy Yorcka 65, znajdował się nowy duży budynek Lazaretu Garnizonowego (Garnisonlazarett, obecnie szpital zakaźny przy ulicy Frunzego).
Jeśli przejdziemy w kierunku wschodnim do końca ulicy Bülowa, znajdziemy się na Wale Litewskim (Litthauer Wallstraße). Wał ten zaczyna się przy Bramie Rossgarten (Rossgärter Thor) i dochodzi do brzegu Pregoły.
Tam, gdzie Pregoła przecina granicę miasta, znajduje się Litewski Szlaban. A tam, gdzie Sackheimska Prosta łączy się z Wałem Litewskim, stoi Brama Sackheim (Sackheimer Thor), od której zaczynała się niegdyś dawna wiejska droga na wschód. Wewnętrzną stronę bramy zdobią popiersia generałów Yorcka i Bülowa, wykonane z wapienia przez rzeźbiarza Stürmera (Wilhelm Stürmer, 1812–1885).
Hans David Ludwig von Yorck (Johann David Ludwig Graf Yorck von Wartenburg) urodził się 26 września 1759 roku. W 1812 roku dowodził pruskim Królewskim Korpusem Armijnym, który Prusy wystawiły do wojny z Rosją. Jednak po odwrocie Napoleona z płonącej Moskwy generał Yorck 30 grudnia 1812 roku zawarł z rosyjskim generałem Dybiczem (Iwan Iwanowicz Dybicz-Zabałkański (przed wstąpieniem do służby rosyjskiej Hans Karl Friedrich Anton von Diebitsch und Narten, 1785–1831) w młynie w Taurogach (Tauroggen) układ o neutralności. Ten układ uważamy za początek zdecydowanej walki Prus z Francuzami. Przy powitalnych okrzykach królewczan generał Yorck przeprowadził w styczniu 1813 roku swoje wojska przez Bramę Sackheim. Wkrótce rozpoczęła się jego owocna działalność na stanowisku generalnego gubernatora Prus przy tworzeniu pospolitego ruszenia. Jako dowódca korpusu pod rozkazami Blüchera (Gebhard Leberecht von Blücher, 1742–1819) generał Yorck kilkakrotnie wyróżnił się w bitwach, zwłaszcza pod Budziszynem 20–21 maja 1813 roku, pod Wartenburgiem nad Łabą 3 października 1813 roku, pod Möckern 16 października 1813 roku, pod Laon 9 marca 1814 roku i pod Paryżem 30 marca 1814 roku. 3 czerwca 1814 roku generał Yorck otrzymał zaszczytny tytuł hrabiego Yorcka von Wartenburg. Generał zmarł w 1821 roku.
Friedrich Wilhelm von Bülow (Wilhelm Freiherr von Bülow, Graf von Dennewitz) urodził się 16 lutego 1755 roku w Falkenbergu w Altmarku. W 1811 roku pełnił funkcję gubernatora Prus Wschodnich i Zachodnich. Uczestniczył w udanej bitwie z Francuzami pod Möckern 5 kwietnia 1813 roku, odniósł zwycięstwo pod Großbeeren 23 sierpnia 1813 roku i pod Dennewitz 6 września 1813 roku. W bitwie pod Lipskiem wschodniopruska landwera Bülowa szturmowała Bramę Grimmajską. Wziął udział w zwycięskich bitwach pod Laon 9 marca 1814 roku i pod Paryżem 30 marca 1814 roku. Otrzymał zaszczytny tytuł hrabiego Bülowa von Dennewitz. W uznaniu zasług nadano mu majątki w Neuhausen (obecnie miasto Gurjewsk) i w Grünhoff (obecnie osada Roszczino w rejonie zielenogradzkim). Generał Bülow wziął udział w kampanii 1815 roku. Po zawarciu pokoju z Francją zajmował stanowisko dowódcze w Królewcu. Tu też zmarł 25 lutego 1816 roku. Został pochowany w majątku Grünhoff.
W bezpośrednim sąsiedztwie Bramy Sackheim znajduje się Królewski Dom Sierot (Königliche Waisenhaus), ozdobiony piękną wieżyczką. Założył go 18 stycznia 1701 roku król Fryderyk I (Friedrich I, 1657–1713) w dniu swojej koronacji (18.01.1701).
Budowę ukończono w 1703 roku. 18 stycznia 1705 roku odbyło się pierwsze kazanie w kościele domowym, który istniał do 1809 roku. Według kronik sierocińca przyjmowano tu 24 sieroty lub półsieroty, w tym 12 dzieci wyznania reformowanego i 12 – luterańskiego. Wszyscy chłopcy musieli mieć co najmniej osiem lat. Na materialne wsparcie domu sierot król ustanowił następujący porządek: rycerze (kawalerowie) dopiero co ustanowionego Orderu Orła Czarnego przed przyjęciem do rycerstwa ofiarowywali po 50 dukatów. Z własnych środków król co roku ofiarowywał 100. Jego oszczędny następca Fryderyk Wilhelm I (Friedrich Wilhelm I, 1688–1740) uznał, że budżet domu sierot jest zbyt duży, i zniósł rytuał datków rycerstwa, jednocześnie dodając w sierocińcu sześć miejsc dla dzieci ze szlacheckich rodzin.
Król Fryderyk Wilhelm IV (Friedrich Wilhelm IV, 1795–1861) przywrócił porządek wpłat na utrzymanie domu sierot od rycerzy Orderu Orła Czarnego, ustalając sumę datku na 450 dukatów rocznie. Sam król wpłacał do budżetu domu po 50 dukatów rocznie. 17 stycznia 1855 roku zatwierdzono nowy kosztorys utrzymania domu sierot, w którym suma została znacznie zwiększona. Teraz dom utrzymywał dwóch kaznodziejów – reformowanego i luteranina – którzy odprawiali nabożeństwa w kościele domowym sierocińca, doglądali wychowanków i uczyli ich. Była to pierwsza w Prusach próba pojednania dwóch odłamów ewangelików, którzy wcześniej żyli w straszliwej wrogości.
Szkoła związana z sierocińcem do 1809 roku przygotowywała dzieci do studiów na uniwersytecie. Potem przekształcono ją w szkołę elementarną (podstawową). Szkoła miała seminarium, w którym kształcono nauczycieli szkół ludowych. Była to pierwsza tego rodzaju instytucja w naszej prowincji. Kształciła nauczycieli spośród uzdolnionych uczniów. W 1870 roku seminarium przeniesiono do Waldau (obecnie osada Nizowje), a szkoła w 1877 roku przeszła do kategorii progimnazjów. Od Wielkanocy 1894 roku szkoła znów stała się elementarną.
Do domu sierot przylega Prowincjonalny Zakład Wychowawczy dla Głuchoniemych (Provinzial-Taubstummenerziehungsanstalt), założony w 1825 roku i znajdujący się przy placu Domu Sierot (Waisenhausplatz 3).
(Według współczesnej orientacji Królewski Dom Sierot znajdował się na rogu Wału Litewskiego i prospektu Moskiewskiego. Budynek zachował się w znacznie przebudowanej postaci, mieszczą się w nim różne organizacje. Od zachodu przylega do niego budynek dawnej szkoły. — przyp. red.)
Kilka domów dalej, nieco z boku od ulicy, znajduje się Miejski Przytułek dla Niedołężnych (Städtische Siechenhaus, Waisenhausplatz 7b). Placówkę tę założono w 1884 roku z datków. Przebywają w niej ludzie starzy, chorzy, bezradni i samotni.
Według danych z lat 1893–1894 było ich 112.
Wał Litewski w południowej części łączy się z ulicą Dolnosackheimską (obecnie ulica Lesopilna). Wał Litewski i ulica mają tu wygląd wiejski, niemal sielski. Przeszedłszy kilka domów od Wału Litewskiego, zobaczymy Miejski Dom Sierot (Städtische Waisenhaus), w którym obecnie wychowuje się i uczy 32 chłopców wyznania ewangelickiego. Ten dom sierot powstał z istniejącego tu wcześniej przytułku dla ubogich (Pauperhaus). Podobne placówki istniały we wszystkich trzech miastach nad Pregołą. Najzdolniejsze dzieci-sieroty z nich otrzymywały możliwość kontynuowania nauki na uniwersytecie. Miejskie domy sierot miały też ścisłe związki ze szkołami miejskimi. Najstarszy królewiecki dom sierot założono na Knipawie w 1580 roku, po nim powstały sierociniec w Löbenichcie – w 1615 roku i staromiejski – w 1631 roku. Każdy z takich domów wychowywał od 16 do 30 chłopców, którzy otrzymywali w nich wykształcenie, mieszkanie, odzież i opiekę. Jednak fundusz na ich utrzymanie był niezwykle skromny: knipawski otrzymywał rocznie 9145 talarów, löbenichtski – 19 467 talarów, staromiejski – 9246. Przy tym chłopcy-wychowankowie musieli w miarę możliwości pracować. Śpiewali w chórach kościelnych, chodzili w święta po mieście, śpiewając psalmy, przyjmowali jałmużnę i podarunki. Mogli za opłatą pracować w domach, odprowadzać zmarłych na cmentarze (zwłaszcza w czasie zarazy). Stopniowo takie praktyki odchodziły w przeszłość, ale jednocześnie zmniejszały się dochody, dlatego liczba wychowanków malała.
Do 1803 roku domy sierot Altstadtu i Knipawy z powodu problemów z finansowaniem znalazły się na granicy zamknięcia. Aby do tego nie dopuścić, połączono je z lepiej uposażonym domem sierot Löbenichtu. Placówka otrzymała nazwę Szkoła Chóralna (Chorschülerininstitut). W 1833 roku zbudowano dla domu sierot nowy budynek i dokupiono przylegającą działkę.
(Należy sądzić, że miejski dom sierot znajdował się w miejscu, gdzie w 1928 roku zbudowano pawilony nowego szpitala. Obecnie miejsce to znajduje się na rogu ulic Lesopilnej i Czerepicznej – przyp. red.)
W zachodnim końcu ulicy Dolnosackheimskiej, naprzeciwko placu Więziennego, znajduje się Dom Opieki Fahrenheida (Fahrenheidsche Armenhaus), w którym przebywają wyłącznie podeszłe w latach kobiety, które znalazły tu dach nad głową i niewielkie zabezpieczenie pieniężne. Dom opieki założył w 1771 roku radca handlowy Fahrenheid, znany kupiec i mecenas, na Dalszym Rossgartenie (Hinter Rossgarten), w pomieszczeniu należącym obecnie do szpitala miejskiego. W 1830 roku przytułek przeniósł się do budynku, w którym znajduje się do dziś. W latach 1893–1894 przebywało tu 119 staruszek.
(Friedrich Reinhold Fahrenheid (1703–1781) i jego syn Johann Friedrich Fahrenheid (1747–1834) przekazywali znaczne sumy na dobroczynność. Do dziś stoi budynek przytułku Fahrenheida przy ulicy 9 Kwietnia, w którym obecnie mieści się bank. Terytorium Sackheimu we współczesnym Kaliningradzie zajmuje przestrzeń ograniczoną ulicami Siergieja Tiulenina, Frunzego, Wałem Litewskim i Pregołą. — przyp. red.)
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
