Brak miejsca między zamkiem a rzeką, gdzie miasto odradzało się po niszczycielskim powstaniu Prusów, zmusił do założenia przedmieścia, czyli, jak wówczas nazywano takie osady, wolności (Freiheit), o nazwie Steindamm (Steindamm, co po niemiecku znaczy „Kamienna grobla”). Pozostawała ona w takiej samej zależności od rady miejskiej Starego Miasta (Rate der Altstadt), jak inne wolności od rządu.
Wolność Steindamm miała własny sąd, wybierany spośród cechu drobnych mieszczan, który jednak różnił się od sądów innych wolności tym, że posiadał także jurysdykcję karną.
Najwyższą władzą nad sądem był wójt, noszący tytuł burgrabiego — trzeci co do znaczenia wśród wysokich urzędników. Czy Steindamm miał, jak pozostałe wolności, własny herb i pieczęć sądową, nie wiadomo dokładnie. Obszar, na który rozciągała się jurysdykcja sądu steindammskiego, obejmował później, oprócz samego Steindammu, Neuroßgarten, Laak, Lastadię, Alter i Neuer Graben oraz Holländerbaum. Budynek sądu (Gerichts- oder Dinghaus) zbudowano w 1491 roku przy Moście Steindammskim (Steindammer Brücke). Posiedzenia odbywały się w poniedziałki. Po zniesieniu sądów w wolnościach w dawnym budynku sądu urządzono teatr anatomiczny.
Steindamm na rekonstrukcji mapy miast, wolności i dzielnic Królewca sprzed połączenia w 1724 roku.
Rozległość Steindammu do XVII wieku była stosunkowo niewielka. Przez długi czas miejscowy kościół o tej samej nazwie stanowił jego północny kraniec.
Steindamm na mapie z 1800 roku. Brama Steindamm (zob. wyżej) została rozebrana w 1912 roku.
Teren naprzeciwko kościoła, między ulicami Wagnera (Wagnerstraße, obecnie ulica Wagnera), Bębenną (Drumstraße, obecnie Bolniczna) i Świętego Mikołaja, nazywaną wcześniej uliczką Polskiego Kaznodziei (Nikolaistraße / Polnischer Prediger Gasse, obecnie nie istnieje, biegła na północ równolegle do ulicy Wagnera), był do 1572 roku w znacznej mierze zabudowany. Targ Słomy (Strohmarkt) i Targ Siana (Heumarkt) nie były jeszcze wtedy rozdzielone i tworzyły jeden duży plac Büttla (Buttelplatz), nazwany tak od kata, który pracował na nim w dni wolne. Później plac podzielono budynkami na Duży i Mały plac Büttla.
W 1811 roku targi oficjalnie otrzymały swoje obecne nazwy. Za Targiem Siana, w północnej części Steindammu, odchodziła od niego w lewo Stara Uliczka (Alte Gasse).
Najdalszym od zamku punktem Steindammu była Brama Wałowa (Wallenthor), później — stara Brama Steindamm (alte Steindammerthor). Znajdowała się na zachód od obecnej Bramy Steindamm, za wałem obronnym zbudowanym w 1626 roku. Dalej drogi się rozchodziły — na zachód biegła droga do Piławy, na północny zachód prowadziła droga sambijska. (Powyżej opisano okolicę dzisiejszego początku ulicy Barnaulskiej i dalej aż do rozwidlenia obecnych ulic Teatralnej i Prospektu Leninskiego. Stara Brama Steindamm znajdowała się na skrzyżowaniu ulicy Teatralnej z ulicą Generała Galickiego — przyp. red.)
Bliżej zamku Steindamm jest znacznie szerszy niż w części północnej.
Obecna ulica Steindamm to bardzo ruchliwa ulica handlowa i arteria komunikacyjna. Południowa część ulicy jest dość szeroka. W środy i soboty odbywają się tu targi.
Targ na Steindammie był bardzo malowniczy, ale w XX wieku zamieniono go w parking.
Kościół Steindammski (Steindammer Kirche) przyciąga uwagę nie tyle jako zabytek architektury, co jako zabytek historyczny. Jest najstarszą świątynią w Sambii. Budowa pierwszej drewnianej kaplicy w tym miejscu rozpoczęła się w 1256 roku, dosłownie w rok po podboju Sambii. Podobnie jak stary kościół Staromiejski (Altstädtischen Pfarrkirche), którego filią był początkowo, kościół Steindammski był poświęcony świętemu Mikołajowi. Aby formalnie je rozróżniać, Steindammski nazywano „Kościołem Świętego Mikołaja poza murami Królewca” (St. Nikolaikirche außerhald der Mauern Königsbergs).
Jednonawowy kościół Steindammski ze starymi ostrołukowymi sklepieniami był kilkakrotnie przebudowywany. Ambona ma kształt kielicha.
Obraz ołtarzowy przedstawia Sąd Ostateczny, namalowany przez artystę Antoniusa Möllera (Anton Möller, 1563–1611). Nad wejściem do kaplicy chrzcielnej umieszczono głowę jelenia.
Jeśli wierzyć podaniu, pewnego razu podczas nabożeństwa do kościoła wbiegł jeleń. Według innej wersji jelenia głowa ma związek ze słowami Psałterza: „Jak jeleń pragnie świeżej wody, tak pragnie dusza moja, Panie, Ciebie”. (W rosyjskim przekładzie Biblii podobny tekst przytoczono w psalmie 41,2: „Jak łania pragnie strumieni wody, tak pragnie dusza moja Ciebie, Boże!” — przyp. red.). Na prawo od ołtarza znajduje się wizerunek Świętego Mikołaja. W 1559 roku podczas bicia w dzwony wieża kościoła runęła; odbudowano ją w 1587 roku, a w 1650 pokryto miedzią. W 1888 roku kościół Steindammski został gruntownie przebudowany.
Do reformacji kościelnej 1525 roku gminy polska i litewska nie miały żadnego związku z kościołem na Steindammie. Ale gdy nadeszła reformacja, dyskryminowani wcześniej Polacy i Litwini utworzyli własną gminę i zaczęli okresowo korzystać z kościoła do odprawiania nabożeństw.
Kościół Steindammski był najstarszym w mieście.
Ponieważ liczba Polaków w Królewcu rosła, w 1603 roku kościół na Steindammie oddano im do wyłącznej dyspozycji i zaczął się nazywać Polskim (Polnische Kirche).
Fontanna „Putta” z targu na Steindammie ocalała i zdobi teren Muzeum Oceanu Światowego.
Litwini otrzymali w tym samym czasie kościół Świętej Elżbiety (St. Elisabeth Kirche) na Sackheimie.
Pierwszym duchownym ewangelickim w kościele Steindammskim był Jan Seklucjan (Johannes Seclutianus / Jan Seklucjan, 1510/15–1578). Polskie nabożeństwa przerwano w latach wojny siedmioletniej, gdy Królewiec zajęli Rosjanie, a potem, na początku XIX wieku, wraz z nadejściem Francuzów. Rosjanie odprawiali tu swoje nabożeństwa greckokatolickie (prawosławne). Trzy mosiężne żyrandole z dwugłowymi orłami do dziś o tym przypominają. Francuzi w latach 1807–1814 urządzili w kościele Steindammskim (Polskim) lazaret. Wszystkie te wydarzenia, a także stopniowa germanizacja Polaków przybyłych do Królewca, osłabiły polską gminę, która z czasem się rozpadła. Dlatego kościół odwiedzali głównie służący, uczniowie i żołnierze. Podobnie jak kościół zamkowy, kościół Steindammski nie miał własnej parafii.
Od 1874 roku wiernych było tak mało, że właśnie w tym roku odprawiono ostatnie nabożeństwo dla cywilów. Potem do kościoła przychodzili już tylko żołnierze, i to raz w miesiącu, kiedy wygłaszano dla nich kazania w języku polskim.
W 1881 roku z części wiernych Starego Miasta, Tragheimu i Neuroßgartenu utworzono osobną parafię, po czym kościół Steindammski stał się samodzielnym kościołem parafialnym. Stary cmentarz wokół niego już w XVI wieku zasypano i grunt przy kościele był wyżej niż jego posadzka. W 1802 roku cmentarz ten ostatecznie zamknięto i przeznaczono dla niego teren w pobliżu obserwatorium astronomicznego. Kolejny cmentarz steindammski znajdował się przy Fiołkowej Górze (Veilchenberg).
(Stary cmentarz steindammski przeniesiono na obecny Prospekt Gwardyjski, a nowy cmentarz znalazł się przy obecnej ulicy Dmitrija Donskiego. Drewniany kościół Steindammski wzmiankowano po raz pierwszy w 1256 roku, w 1263 roku przebudowano go w kamieniu. W czasie II wojny światowej kościół został poważnie uszkodzony, a potem rozebrany. Stał, według współczesnej orientacji, w miejscu skrzyżowania ulicy Żytomierskiej z Prospektem Leninskim. — Przyp. red.)
Targ na Steindammie za dnia i wieczorem — z atelier fotograficznego Krauskopfa (Fritz Krauskopf, 1882–1945).
Na północy Steindamm kończy się przy zbudowanej w stylu gotyckim Bramie Steindamm (Steindammer Thor).
Atelier fotograficzne Krauskopfa mieściło się na pierwszym piętrze domu nr 64, nad biurem banku (po prawej przed kościołem).
Ma ona cztery przejazdy: dwa wysokie pośrodku — dla powozów, i po obu ich stronach dwa niskie — dla pieszych. Od strony miasta bramę zdobi posąg króla Fryderyka Wilhelma IV (Friedrich Wilhelm IV, 1795–1861) naturalnej wielkości. Brama została zbudowana za tego pruskiego monarchy. Posąg jest dziełem profesora Wolffa (Carl Conrad Albert Wolff, 1814–1892). Ustawiono go pośrodku między dwoma głównymi przejazdami. Oprócz tej rzeźby brama od strony zachodniej ozdobiona jest herbami Królewca. Od wschodniej do herbów dodano daty: 1226, 1525, 1657. Symbolizują one najważniejsze etapy w historii Prus Wschodnich: przybycie Zakonu Krzyżackiego, przekształcenie państwa zakonnego w księstwo polskie, uzyskanie suwerenności. Nad głównymi portalami bramy umieszczono pruskiego orła.
(Brama Steindamm została rozebrana w 1912 roku. Znajdowała się przy Prospekcie Gwardyjskim obok budynku administracji Kaliningradu, dawniej królewieckiego Stadthausu. — Przyp. red.)
Plac przy Bramie Steindamm od zachodu ograniczają okazałe koszary piechoty (Infanterie-Kaserne) i służy jako plac ćwiczeń wojskowych (Exerzierplatz). Przed budową koszar i przylegających do nich budynków wojskowych był tu ogromny plac, wykorzystywany także do celów wystawowych. Tak w 1875 roku na placu odbyła się 2. Prowincjonalna Wystawa Rzemiosła.
Naprzeciwko koszar — wojskowa kuźnia szkoleniowa, a dalej ulicą, w domu nr 6, mieszczą się laboratorium fizyczno-matematyczne uniwersytetu, gabinet fizyczny i instytut mineralogiczno-geologiczny. Przy tej samej ulicy, bardziej na południe, w domu nr 152, znajduje się uniwersytecka przychodnia laryngologiczna. W latach 1894/95 leczono w niej 1474 pacjentów.
(W tej okolicy skupiało się kilka budynków, w których mieściły się instytuty królewieckiego uniwersytetu. Do naszych czasów zachowały się: instytut higieny przy Prospekcie Leninskim 13a, instytut fizyki doświadczalnej i teoretycznej przy ulicy Czerniachowskiego 6, instytut mineralogiczny przy Prospekcie Leninskim 13a. Kilka innych instytutów, położonych przy obecnej ulicy Iwannikowa, zbudowano dopiero po ukazaniu się tej książki. — Przyp. red.)
Od ulicy Wrangla (Wrangelstraße) do Uliczki Włoskiej (Walsche Gasse) wschodnia strona Steindammu, dopóki w 1895 roku nie wytyczono ulicy Hohenzollernów (Hohenzollernstraße), nie miała żadnego połączenia z biegnącą niemal równolegle ulicą Kościelną na Tragheimie (Tragheimer Kirchenstraße).
Koszary piechoty na placu przy Bramie Steindamm.
Nazwa Uliczki Włoskiej pochodzi od słowa Wälsch (Włoch), ponieważ posiadłości hrabiego Skalicha sięgały aż do niej.
Steindamm dyktował modę — na zdjęciu miejscowe wrotkowisko w latach 10. XX wieku.
Wśród ulic łączących Steindamm z leżącą na zachód dzielnicą Neuroßgarten, oprócz już wspomnianych, warto wymienić: Górny Rollberg (Ober-Rollberg, ulica Kopernika) i Wagnera (Wagnerstraße, zachowała się sama i zachowała nazwę!), uliczki Mniszą (Monken Gasse), Różaną (Rosen Gasse, nie zachowała się) i Schtritzelgasse.
Ulica Górny Rollberg, wpadająca do południowej części Steindammu, ciągnie się na zachód skrajem wzniesienia wzdłuż granicy z Laakiem, będącym niegdyś łąkami zalewowymi.
To wzniesienie ze stromym urwiskiem nazywało się dawniej Glappenberg, od imienia Prusa Glappe, przywódcy powstałych w latach 1269–1273 rdzennych mieszkańców. Glappe został schwytany i tu stracony.
Zejść ze Steindammu w dolinę Pregoły, nad której brzegami w tej części miasta leży Lastadia z licznymi portowymi spichlerzami, można ulicą Dolny Rollberg (Unter Rollberg, obecnie zejście od ulicy Żytomierskiej do Prospektu Moskiewskiego — red.), Dymnym Przejściem (Bosengang, nieistniejąca dziś uliczka od Górnego do Dolnego Rollbergu) i Uliczką Chłopską (Bauernhofsgasse, obecnie zejście do Prospektu Moskiewskiego od ulicy Bolnicznej); dwie ostatnie są tak wąskie, że nie przejedzie nimi powóz.
Ulica Wagnera ciągnie się do kościoła Neuroßgarteńskiego i dalej do Ogrodu Botanicznego. Wagnerstraße otrzymała nazwę na cześć znanego chirurga, profesora Carla Ernsta Albrechta Wagnera, który przybył do Królewca w 1858 roku i zainicjował budowę kliniki chirurgicznej. Dawniej ulica ta była Uliczką Umarłych (Todten Gasse), gdyż właśnie nią wieziono zmarłych na cmentarz przy kościele Neuroßgarteńskim.
Ulica Bębenna stanowi granicę między Steindammem a Neuroßgartenem i ciągnie się z południa na północ od Górnego Rollbergu do Targu Siana (Heumarkt). Znajduje się przy niej dom modlitwy Wspólnoty Braterskiej (Brüdergemeinde).
Elegancki kinoteatr z kawiarnią „Alhambra” pojawił się na Steindammie bliżej połowy XX wieku.
Ta wspólnota religijna wywodzi się od Braci Czeskich lub Morawskich (Böhmischen oder Mährischen Brüdern), pozostałości ortodoksyjnych husytów, znanych też jako taboryci.
Ratusz Królewca stał się później merostwem Kaliningradu.
Wygnani z Czech w czasie wojny trzydziestoletniej, osiedlili się na Górnych Łużycach (Oberlausitz) pod opieką hrabiego Zinzendorfa (Nikolaus Ludwig Graf von Zinzendorf und Pottendorf, 1700–1760). Członków Wspólnoty nazywa się herrnhutami (Herrnhuter) od nazwy ich kolonii Herrnhut. Uważają się za wyznawców Konfesji augsburskiej (Augsburgischen Konfessionsverwandten) i prowadzą prosty i surowy tryb życia. Ich działalność misyjna w innych częściach świata jest bardzo znacząca. Od 1893 roku miejscowa gmina zajmuje niedawno zbudowany dom modlitwy przy ulicy Bębennej; poprzedni znajdował się pod adresem Altstädtische Langgasse 34. Powstanie gminy w Królewcu datuje się na rok 1729. W 1765 roku pojawił się jej pierwszy kaznodzieja.
(Z opisu dzielnicy Steindamm wynika, że to przedmieście stanowiło obszar przylegający od zachodu do obecnego Prospektu Leninskiego od ulicy Kopernika do budynku Administracji Kaliningradu, łącznie z południową częścią ulicy Teatralnej, skwerem Matki Rosji, ulicami Żytomierską, Wagnera, Sałtykowa-Szczedrina, Bolniczną, Kosmiczną, Gwiezdną i Syberyjską. Poza tym jest rzeczą w najwyższym stopniu dziwną, że autorzy pominęli tytułową ulicę tej dzielnicy. W rozdziałach o innych dzielnicach tak rażących pominięć się nie spotyka. — Przyp. red.)
Zdjęcia na stronie: Bildarchiv Ostpreußen.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
