„Samo istnienie jest porównaniem…”
(Osip Mandelsztam).
Duży wkład w kształtowanie zielonej koronki Królewca wniosły zadrzewione przedmieścia, które stały się dzielnicami miasta. W latach 1905–1910 do starego miasta przyłączono Kalthof, Tragheimsdorf, Vorder- i Mittelhufen, Lawsken, Ponarth, Schönfließ, Amalienau, Groß Ratshof, Karolinenhof, Mühlenhof, Neue Bleiche, Rosenau. Na dzień 1 grudnia 1910 r. tereny te zajmowały 24,11 km2 i mieszkało na nich 30 868 osób. Do 10 czerwca 1927 r. doszły Juditten, Devau, Kummerau, Neuhufen, Friedrichswalde, Maraunenhof, Ratshof i Speichersdorf, dzięki czemu do Królewca przypadło kolejne 40,2 km2. Do 15 listopada 1928 r. w granice miasta weszły Ballieth, Metgethen, Jerusalem (418 ha, 253 mieszkańców), do 1 stycznia 1929 r. – Groß Holstein i Spandienen (820 ha, 391 mieszkańców). W 1933 roku – Altenberg (278 mieszkańców), Beydritten, Charlottenburg, Lauth, Moditten, Quednau, Palmburg, Seligenfeld, Neuendorf (7138 ha). Łącznie przedmieścia dodały do „miasta wewnętrznego” 7416 ha z 13190 mieszkańcami.
Przyjrzyjmy się różnym wariantom zielonych przestrzeni, które z biegiem czasu, do początku XX wieku, ukształtowały się w niektórych dzielnicach miasta zaplanowanych na wzór „miasta-ogrodu”.
Hufen (Hufen)
Najbliższe przedmieście Królewca, zaczynające się tuż za Bramą Steindamm, rozebraną na początku XX w.; w XVII wieku wśród niemal jeszcze dziewiczych lasów miejscowi mieszkańcy mieli tu łąki i ogrody warzywne. Po raz pierwszy Hufen wzmiankowany jest w 1286 roku w związku z tym, że jego ziemie w obrębie pół mili w głąb lądu od brzegu rzeki Pregoły należały do miasta Altstadt, a do początku XVIII wieku na koszt Altstadtu utrzymywano tu leśniczego, którego siedziba znajdowała się niemal tuż za bramą miejską, mniej więcej tam, gdzie dziś stoi budynek Kaliningradzkiego Obwodowego Teatru Dramatycznego.
Rzeźba „Po kąpieli” Stanislausa Cauera. Obecnie na jej miejscu stoi „Piotr I” dłuta Lwa Kerbela.
Nazwa przyszłego przedmieścia współbrzmi ze słowem huben – miarą ziemi wynoszącą 17,5 ha. Te ziemie z lasami, folwarkami i gospodarstwami chłopskimi stały się później, w XVIII wieku, niezwykle popularnym miejscem podmiejskich rezydencji arystokracji i po prostu zamożnych królewczan. Z miasta do Hufen królewczanie wyjeżdżali przez neogotycką Bramę Steindamm.
Brama Steindamm w Królewcu została rozebrana w 1912 roku.
Brama miała cztery prześwity: dwa wysokie pośrodku – dla powozów, a po obu ich stronach przejścia – dla pieszych. Od strony miasta stał posąg króla Fryderyka Wilhelma IV naturalnej wielkości. Na jednym boku bramy znajdowały się herby Królewca, na drugim – herby z datami 1226, 1525, 1657, oznaczającymi doniosłe wydarzenia z historii zakonu krzyżackiego. Główny portal bramy zdobił wizerunek pruskiego orła. Bramę rozebrano na początku XX wieku, gdy Królewiec intensywnie się rozbudowywał, wychodząc poza swoje historyczne granice.
Stopniowo Hufen podzielił się na trzy części. Pierwsza, północna część, zaczęła nosić nazwę Vorder Hufen / Vorder Hufen, czyli Przedni Hufen. Położona na zachód od linii kolejowej biegnącej do Dworca Północnego z Warnicken / Warnicken (osada Lesnoje) i ograniczona ulicą Beeckstraße / Beeckstraße (obecnie ul. Alabjewa), wcześniej niż inne części Hufen zaczęła być zabudowywana kamienicami czynszowymi i budynkami użyteczności publicznej i do początku XIX wieku stanowiła jedno z centrów biznesowych Królewca. Podmiejskie domy rodów arystokratycznych i bogatych mieszczan, których od połowy XVIII stulecia było w Vorder Hufen pełno, stopniowo wyprzedawano i rozbierano. Druga – Mittel Hufen / Mittel Hufen (Środkowy Hufen), której zachodnią granicę stanowiła ulica Schrötterstraße / Schrötterstraße (obecnie ul. Krasnaja). I trzecia – Hinter Hufen / Hinter Hufen (Dalszy, czyli Tylny Hufen), położona na zachód od Schrötterstraße, bardzo rozległa dzielnica, której część otrzymała później nazwę Amalienau.
Wiele arystokratycznych willi przedmieścia Hufen w XX wieku stanowiło etablissementy. Tak nazywano w tamtych czasach popularne komercyjne ogrody rozrywki z restauracjami. Mimo że etablissementy istniały także w „mieście wewnętrznym”, latem mieszkańcy Królewca ze wszystkich warstw społecznych woleli spędzać czas w arystokratycznym Hufen, w etablissementach, których ogrody i restauracje miały długą, a często romantyczną historię. Jednak pierwsza dekada XX wieku zmiotła te idylliczne krajobrazy Hufen, wypierane przez powstające kwartały mieszkalne.
Bliższy Hufen na mapie Królewca z czasów Republiki Weimarskiej (1928).
Nowa duża dzielnica miejska Hufen, zabudowana przez „Królewieckie Towarzystwo Budownictwa Mieszkaniowego” kwartałami dwu- i czterokondygnacyjnych budynków, wyróżniała się sadami owocowymi położonymi wewnątrz kwartałów mieszkalnych oraz niewielkimi okrągłymi placami z trawnikami i kwietnikami na skrzyżowaniach ulic, obramowanymi wzdłuż obwodu drzewami miejscowych gatunków – lipami, klonami, grabami.
„Walczące żubry” Augusta Gaula miały zdobić Münster, a przypadły Królewcowi.
W centrum tej dzielnicy znajdują się trzy duże parki:
1. Luisenwahl / Luisenwahl, założony w 1895 roku i podarowany miastu w 1914 roku przez cesarza Wilhelma II (obecnie park „Centralny”);
2. Tiergarten / Tiergarten – ogród zoologiczny;
3. Zazieleniony, z klombami i zadbanymi ścieżkami plac Walter-Simon-Platz / Walter Simon Platz o powierzchni 6,83 ha, podarowany miastu w 1892 r. przez bankiera, syna i wnuka bankierów, profesora uniwersytetu Waltera Simona (obecnie stadion „Bałtika”).
Wzdłuż Hufenallee (obecnie prospekt Mira) od placu Walter-Simon-Platz, nieco dalej na zachód od rozebranych jako zbędne umocnień obronnych i Bramy Steindamm, zaczynały się skwery ulicy Hansaring / Hansaring (część prospektu Mira), prowadzącej do Nowego Teatru (1912). Mniej więcej tam, gdzie dziś stoi pomnik Piotra I, skwer zdobiła rzeźba „Po kąpieli” Stanislausa Cauera, powstała w 1906 roku (na przedwojennych planach już jej nie zaznaczano). W 1912 roku w skwerze obok wzniesionego później gmachu Sądu Krajowego ustawiono rzeźbę animalistyczną „Walczące żubry” (rzeźbiarz August Gaul, 1869–1921). Teren zajmowany przez skwery na początku ubiegłego wieku zachował się, podobnie jak wiele zdobiących go drzew (nowe, całkiem młode drzewo – buk zwyczajny „Purpurowy Król” – posadzono w północnym skwerze naprzeciwko pomnika Schillera i niedaleko pomnika Piotra I).
Do ogrodu zoologicznego od ulicy Generała Litzmanna / General Litzmann Straße (prospekt Sowietskij) wzdłuż Hufenfreigraben / Hufenfreigraben (Potok Parkowyj) prowadził rozległy zazieleniony teren urządzony do spacerów, dalej rozciągały się zielone hektary ogrodu zoologicznego, które łączyła z parkiem Luisenwahl zazieleniona do 1913 r. promenada Julchental (biegnąca wzdłuż Potoku Parkowyj od prospektu Mira do dzisiejszego parku „Centralny”). Do promenady od strony Hufenallee / Hufenallee (prospekt Mira) przylegał uroczy stary ogród między ulicami Luisenhöh / Luisenhöh i Julchental / Julchental.
Centralny Hufen na mapie z 1938 roku.
Naprzeciwko parku „Centralny”, po drugiej stronie dzisiejszego prospektu Mira, zachował się teren, na którym stał niegdyś dom jednego z właścicieli tego parku, który nadał mu nazwę na cześć swojej małżonki (Luisenwahl oznacza „Wybór Luizy”, a tą Luizą nie była królowa, lecz żona radcy Busolta, pedagoga, zwolennika idei pedagogicznych Pestalozziego). Ale w latach 1808–09 rzeczywiście gościł on w swoim domu koronowane głowy, a królowa Luiza lubiła spacerować po parku, który już wtedy nazywał się Luisenwahl.
Królowa Luiza z dziećmi w Luisenwahl.
W tym domu w XIX wieku mieścił się Mutterheim / Mutterheim – przytułek dla samotnych matek, przez długi czas otoczony niewielkim ogrodem. Przytułek się nie zachował, ale miejsce, w którym stał, wyznacza prawie niezauważalna dolinka jednego z dwóch ramion Potoku Parkowyj, ukrytego w rurze, który płynie pod ulicą Zoołogiczeskaja i prospektem Mira, a wynurzając się w parku „Centralny”, z całych sił stara się nie zadławić śmieciami i uszlachetnić nieszczęsny park swoim szmerem.
Oprócz dużych założeń parkowych Hufen zdobiły także inne tereny zielone: wzdłuż Landstraße / Landstraße (początek ul. Dm. Donskogo) ciągnęła się piękna szeroka aleja kasztanowców (częściowo zachowana), przyjemny skwer przylegał do terenu ogrodu zoologicznego od strony Vogelweide / Vogel Weide (obecnie teren między ulicami Grekowa i Nosowa; nawiasem mówiąc, ul. Grekowa nazywała się niegdyś Glükstraße – ulica Szczęścia); między dzisiejszym zakładem „Kwarc” a ul. Żelabowa znajdował się skwer Rudauerplatz, później (od 1931 r.) Ebertplatz (częściowo zabudowany); skwer na skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Komsomolskaja i Janałowa – Humboltplatz (na cześć wielkiego uczonego); skwer Bülow-platz (skrzyżowanie ul. Kommunalnaja–Bankowskaja i ul. Wali Kotika (prawie zabudowany); Körner-platz – Skwer Narożny na skrzyżowaniu ul. Janałowa i Kasztanowej Alei, z niegdyś wspaniałymi trzystuletnimi dębami (zabudowany); Ziettenplatz – skwer na skrzyżowaniu ul. Kommunalnaja i St. Razina.
Hufen i jego zazielenione kwartały także dziś, w granicach rejonu Centralnego Kaliningradu, należą – dzięki kameralności, przytulności i komfortowi otoczenia – do najbardziej prestiżowych miejsc.
W sierpniu 2002 r. główna architekt Kaliningradu powiedziała w jednym z wywiadów: „Luisenwahl? W Kaliningradzie nie ma miejsca o takiej nazwie”. Ale równoległe rzeczywistości przestrzeni i czasu, będące stałymi i najbardziej pociągającymi cechami naszego miasta, raczej nie zależą od opinii miejskich urzędników, przemijających z prędkością obłoków.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
