Herb
Gumbinnen
Pierwsze osady pojawiły się w miejscu dzisiejszego Gusiewa około 9000 r. p.n.e. Znaleziska z osady Gusiew-1 wskazują, że w czasach przedkrzyżackich okolicę zamieszkiwało jedno z plemion jaćwieskich. Do 1283 roku obszar ten wszedł w skład państwa zakonu krzyżackiego, brak jednak wiarygodnych informacji o jakichkolwiek osadach w tym miejscu.
Dopiero w 1539 roku, już w czasach Prus Książęcych, w miejscu połączenia rzek Pissa i Rominta (Krasnaja) wzmiankowana jest osada Kulligkehmen.
Etymologia nazwy wywodzi się od litewskiego wyrażenia „sękate gałęzie”. W 1545 roku z polecenia księcia Albrechta zbudowano w Kulligkehmen pierwszy kościół. W 1558 roku powstała osada Pisserkeim lub Bisserkem, która wyodrębniła się z Kulligkehmen i objęła część wsi wraz z kościołem. W 1580 roku (według innych źródeł już w 1550) Kulligkehmen po raz pierwszy wzmiankowane jest jako Gumbinnen.
Stary i nowy (pośrodku) gmach rejencji Gumbinnen (prospekt Lenina).
Miasto poważnie ucierpiało w 1656 roku podczas wojny północnej (1655–1660) między Szwecją a Polską i jej sojusznikami. Gumbinnen i okolice zostały wówczas spustoszone przez wojska tatarów krymskich, którzy walczyli po stronie Polski.
Napowietrzna galeria-łącznik, która łączyła gmachy rządowe w Gumbinnen.
W latach 1709–1710 okolicę spustoszyła epidemia dżumy. Liczba ludności znacznie spadła, pola przestały być uprawiane. Sytuację udało się uratować dzięki decyzji króla Fryderyka I o sprowadzeniu do Prus (w tym na słabo zaludnione obszary) uchodźców religijnych z Europy. Akcję tę kontynuował i rozwinął jego syn Fryderyk Wilhelm I. W okolice Gumbinnen zaczęły przybywać rodziny ze Szwajcarii, Palatynatu, Magdeburga i Nassau. W 1720 roku otwarto w Gumbinnen kościół ewangelicki.
Główna fala osadników z Nassau, Palatynatu i Szwajcarii napłynęła w latach 1721–1725.
Aby zasiedlane tereny zyskały własny ośrodek administracyjny, rzemieślniczy i kulturalny, 06.04.1721 król Fryderyk Wilhelm I nadał Gumbinnen status miasta. Z datą założenia nie wszystko jest jednak tak jednoznaczne: oprócz statusu gminy miejskie musiały otrzymać także prawa miejskie. Miasto składało się wówczas z dwóch części – Altstadt i Neustadt. Altstadt otrzymało prawa miejskie w 1722 roku lub (według innych dokumentów) w 1724 roku.
Pomnik Fryderyka Wilhelma I przed starym gmachem rejencji.
Za oficjalną datę uzyskania przez Gumbinnen praw miejskich uważa się 24.05.1724, kiedy odbyło się pierwsze posiedzenie magistratu. W 1727 roku Neustadt połączono z Altstadt. Tym samym miasto Gumbinnen ukształtowało się ostatecznie dopiero w 1727 roku.
Kreishaus w Gumbinnen przy Hindenburgstraße (ul. Zoi Kosmodiemjanskiej).
W tym samym czasie kwartały miejskie przebudowano według projektu królewskiego budowniczego Johanna Ludwiga Schultheißa von Unfriedt (1678–1753). W 1732 roku do Gumbinnen i okolic zaczęły przesiedlać się rodziny z Salzburga. Od 1736 roku w Gumbinnen działała Kamera Wojny i Domen. W latach 1736–1739 zbudowano w Neustadt pierwszy kościół reformowany. W latach 1739–1740 salzburczycy otworzyli szpital dobroczynny, który przetrwał aż do II wojny światowej. W 1741 roku przy Königstraße otwarto pierwszy ratusz. W latach 1752–1754 osadnicy z Salzburga wznieśli w mieście tymczasowy kościół reformowany.
W czasie wojny siedmioletniej Gumbinnen zajęła armia rosyjska pod dowództwem feldmarszałka S.F. Apraksina. 07.08.1857 mieszkańców miasta zaprzysiężono na wierność rosyjskiej cesarzowej Elżbiecie I, po czym 10.08.1857 armia Apraksina wyruszyła w kierunku miasta Insterburg (Czerniachowsk).
Po odwrocie Apraksina i rozpoczęciu drugiej kampanii w Prusach Wschodnich armia rosyjska ponownie zajęła Gumbinnen 13.01.1758. Burmistrz miasta J.F. von Domhard był nastawiony na współpracę z nową władzą, dlatego przynależność do Imperium Rosyjskiego, która trwała do 05.05.1862, nie miała dla miasta negatywnych skutków.
Następnym razem obca armia wkroczyła do Gumbinnen 18.07.1807, gdy wojska napoleońskie ścigały wycofującą się armię rosyjską. Oddziały francuskie pozostawały w mieście przez miesiąc, do 17.07.1807. Później te same wojska przeszły przez Gumbinnen w 1812 roku, przed natarciem na Rosję. W dniach 18–21.06.1812 w Gumbinnen zatrzymał się sam Napoleon. Dom, w którym nocował Napoleon, nabyła później miejscowa loża masońska.
Loża masońska „Pod Złotą Lirą” w Gumbinnen (ul. Zoi Kosmodiemjanskiej, budynek nie zachował się).
Między dwiema francuskimi kampaniami wojennymi w mieście zaszły ważne wydarzenia: w 1808 roku Gumbinnen stało się oficjalną siedzibą pruskich władz rejencyjnych. Przesądziło to o jego roli w strukturze administracyjnej Prus Wschodnich.
Dom Myśliwego w Gumbinnen, w którym mieści się obecnie gusiewski Dom Oficera (ul. Matrosowa).
Wnętrze głównej sali Domu Myśliwego w Gumbinnen.
W okresie wojen napoleońskich i reform prezesem tej rejencji w Gumbinnen był Theodor von Schön (1773–1856). Pod jego kierownictwem rozwijało się szkolnictwo, ożywiło się życie kulturalne, a w mieście powstały scentralizowane instytucje okręgowe, wśród nich Centralne Towarzystwo Rolnicze.
W wyniku reformy administracyjnej Gumbinnen stało się stolicą okręgu rejencyjnego (Kreis).
W 1818 r. w skład tego okręgu weszły dwa powiaty miejskie: Wystruć / Insterburg (Czerniachowsk) i Tylża / Tilsit (Sowieck), a także 12 powiatów ziemskich: Angerburg (Węgorzewo, Polska), Darkiejmy / Darkehmen (Oziorsk), Goldap (Gołdap, Polska), Gumbinnen (Gusiew), Heydekrug (Szyłokarczma, Litwa), Wystruć (Czerniachowsk), Niederung, Oletzko (Olecko, Polska), Pilkały / Pillkallen (Dobrowolsk), Ragneta / Ragnit (Niemen), Stołupiany / Stallupönen (Niestierow) oraz Tylża (Sowieck).
W 1838 r. z powodu złego stanu technicznego rozebrano pierwszy kościół salzburski, a 15.10.1840 poświęcono nowy, który zachował się do dziś (na zdjęciu poniżej).
Kościół salzburski w Gumbinnen (ul. Mendelejewa).
W 1860 roku przez Gumbinnen poprowadzono Pruską Kolej Wschodnią (Preußische Ostbahn), którą przedłużono z Królewca do Eydtkuhnen (Czernyszewskoje).
„Elektryczka” z Wystruci na dworcu w Gumbinnen.
W tym samym 1860 roku w Gumbinnen otwarto fabrykę maszyn. W 1871 r. gmina miejska Gumbinnen obejmowała pięć miejscowości: miasto Gumbinnen (Gusiew), majątek Annahof (Gusiew, ul. Pobiedy 54), zakład Bittera / Bitter’s Etablissement, rakarnię oraz cegielnię (obecnie część Gusiewa). Łącznie do gminy należało 389 domów mieszkalnych, w których mieszkało 1592 rodziny i 197 kawalerów. W 1885 r. zbudowano miejską rzeźnię. W latach 1887–90 wzniesiono gmach Naczelnej Dyrekcji Poczty i urzędu pocztowego. W 1890 r. zbudowano koszary piechoty i artylerii.
W 1872 roku w Gumbinnen otwarto pierwszą w Prusach Wschodnich szkołę rolniczą. W 1898 r. oddano do użytku nowy gmach ratusza. W 1900 roku założono park miejski Fichtenwalde.
W 1907 roku otwarto ruch na linii kolejowej Gumbinnen–Tolminkiejmy / Tollmingkehmen (Gusiew – Czystyje Prudy).
18.04.1907 założono pierwszy prowincjonalny klub piłkarski „Prussia”. W latach 1908–10 w Gumbinnen zbudowano miejską kanalizację. W 1911 r. na centralnym placu Gumbinnen otwarto nowy gmach rejencji. W 1912 r. ustawiono brązową rzeźbę łosia.
W latach 1913–14 zbudowano linię kolejową Gumbinnen-Angerburg (Gusiew–Węgorzewo).
Aulę Kolegium Agrotechnologii i Kształtowania Środowiska w Gusiewie zdobi fresk Otto Heicherta (1868–1946), przedstawiający króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I przyjmującego emigrantów z Salzburga. Dzieło powstało w latach 1912–1913.
W 1914 roku pod Gumbinnen rozegrała się największa na terenie obwodu bitwa I wojny światowej, zakończona zwycięstwem armii rosyjskiej.
Szarża kozaków na pozycje niemieckie pod Gumbinnen (francuska pocztówka).
Na przedpola Gumbinnen 1 Armia rosyjska Rennenkampfa dotarła do 19.08.1914. 20 sierpnia starła się z oddziałami niemieckiego XVII Korpusu Armijnego. W bitwie pod Gumbinnen bezpośrednio pod miastem walczył 3 Korpus generała N.A. Jepanczina. Ponieważ armia niemiecka wycofała się przy ogólnie porównywalnych stratach, za zwycięzcę bitwy uznaje się armię rosyjską. 23.08.1914 do Gumbinnen wkroczyła rosyjska 25 Dywizja Piechoty (gen. P.I. Bułgakow). Miasto praktycznie nie ucierpiało w trakcie działań wojennych. Wojska okupacyjne zachowywały się w Gumbinnen na ogół w sposób zdyscyplinowany – nie dochodziło do masowych i systematycznych grabieży ani ekscesów.
Dowództwo rosyjskie mianowało burmistrzem miasta miejscowego nauczyciela, profesora R.E.A. Müllera. Jednak już po dwóch tygodniach rozpoczął się odwrót 1 Armii, przez miasto ponownie przeszły wojska rosyjskie, a 12.09.1914 zajęła je armia niemiecka.
04.08.1917 w skład gminy miejskiej Gumbinnen weszła gmina wiejska Norutschatschen (Klein Norutschatschen, Blumenau i młyn). W 1917 r. w Gumbinnen uruchomiono fabrykę maszyn rolniczych. W 1931 roku do gminy Gumbinnen należało 13 miejscowości, zajmujących 1281,2 ha ziemi. Miasto liczyło 1041 domów mieszkalnych i 4996 budynków gospodarczych. W okresie przedwojennym w Gumbinnen działały: elektrownia, fabryka maszyn, cegielnia, browar, młyn oraz wytwórnia opakowań. Ponadto szeroko rozwinięte było rzemiosło i indywidualne warsztaty. Szkolnictwo reprezentowały: szkoła średnia, szkoła zawodowa, szkoła handlowa i rolnicza oraz techniczna szkoła budowy maszyn. W mieście działały szpital powiatowy i prywatna klinika. Wiernym służyły trzy kościoły protestanckie i jeden katolicki, kaplica baptystów oraz synagoga. Do uprawiania sportu i organizowania imprez sportowych służył stadion miejski. W okresie międzywojennym w Gumbinnen ukazywały się dwie gazety. W 1937 r. w mieście uruchomiono pierwsze linie autobusowe.
Dragoni pruscy na tle swoich koszar w Gumbinnen.
II wojna światowa dotarła bezpośrednio do Gumbinnen jesienią 1944 roku.
Rzeźba „Łoś” nad brzegiem Pissy. Obecnie w tym miejscu stoi pomnik S.I. Gusiewa (po prawej), a „Łosia” przeniesiono na skwer u zbiegu ulic Pobiedy i Krasnoarmiejskiej.
W dniach 16–30.10.1944 3 Front Białoruski (pięć armii ogólnowojskowych i jedna armia lotnicza) przeprowadził operację gumbińsko-gołdapską, która w zamyśle dowództwa miała zakończyć się rozbiciem sił Wehrmachtu w Prusach Wschodnich i zdobyciem Królewca. Zdecydowanie nie doceniono jednak sił i nieustępliwości przeciwnika ani głębokości i jakości linii obronnych. Gumbinnen znalazł się w pasie głównego uderzenia frontu (11 Armii Gwardii i 5 Armii). Wojska radzieckie posuwały się powoli i ponosiły ciężkie straty. Pozwoliło to przeciwnikowi ściągnąć odwody, w tym oddziały Volkssturmu. 16.10.1944 na Gumbinnen przeprowadzono nalot, w wyniku którego centrum miasta zostało zniszczone.
19.10.1944 wojska radzieckie dotarły do Pissy, a 20 października do walki wprowadzono główną siłę uderzeniową frontu – 2 Taciński Korpus Pancerny. Pojawiła się możliwość podjęcia walk o opanowanie Gumbinnen. Jednak po przełamaniu obrony korpus pancerny poniósł poważne straty, omal nie został okrążony i był zmuszony się wycofać.
Dywizje strzeleckie dotarły już na przedmieścia Gumbinnen, jednak ogólna sytuacja (wyczerpanie potencjału ofensywnego) zmusiła dowództwo frontu do czasowej rezygnacji z walk o miasto i wycofania się na zajęte wcześniej pozycje polowe.
Druga faza walk o miasto rozegrała się już w trakcie strategicznej operacji wschodniopruskiej (13.01–25.04.1945), prowadzonej siłami trzech frontów. Gumbinnen ponownie znalazło się w pasie działania 3. Frontu Białoruskiego. Miasto zostało całkowicie zdobyte 21.01.1945 przez żołnierzy 130. Taganroskiej Dywizji Strzeleckiej (gen. mjr K.W. Syczow) 28. Armii. Walki znów były ciężkie i krwawe. 28. Armii nie udało się okrążyć broniącego się zgrupowania ani odciąć mu zaopatrzenia. Ponadto przeciwnik wysadził wszystkie mosty na Pissie, a saperzy zdołali zbudować jedynie przeprawę po lodzie, która nie wytrzymała przejazdu ciężkiego sprzętu. W rezultacie miasto trzeba było zdobywać w walkach ulicznych, stopniowo wypierając przeciwnika z kolejnych kwartałów.
Kantor Gustava Czybulinskiego.
W wyniku działań wojennych w mieście zniszczonych zostało około 63% budynków mieszkalnych, a pozostałe wymagały gruntownego remontu. Bezpowrotnie zniszczone zostały zakłady drzewne, gazownia, garbarnia i drukarnia, a wodociągi i kanalizacja przestały działać.
Kawiarnia z cukiernią przy Dammstraße (ul. Prawobierieżnaja).
07.09.1946 Gumbinnen przemianowano na cześć Bohatera Związku Radzieckiego, zastępcy dowódcy ds. politycznych 664. pułku strzeleckiego, kapitana S.I. Gusiewa, poległego w walkach w okolicach miasta (wieś Groß Baitschen, Podgorowka). 25.07.1947 Gusiew otrzymał status miasta podległego bezpośrednio władzom obwodu. Jeszcze przed zmianą nazwy miasta, 14.03.1946, na miejscu przedwojennych zakładów młynarskich rozpoczął pracę kombinat młynarski nr 14. Do końca 1947 roku odbudowano w mieście elektrownię, młyn z turbinami wodnymi i miejski kombinat przemysłowy. Do czerwca 1947 roku rozpoczął działalność rejonowy komitet wykonawczy, do października – miejski komitet wykonawczy, a w grudniu odbyły się wybory do rad lokalnych.
W tym samym 1947 roku utworzono prokuraturę miejską, urząd łączności i urząd stanu cywilnego, otwarto szpital na 50 łóżek, dwie szkoły oraz szkołę dla młodzieży pracującej, zaczęła się też ukazywać gazeta rejonowa „Za dobliestnyj trud”. Z myślą o czasie wolnym mieszkańców otwarto kino „Sparta” (350 miejsc), Dom Armii Czerwonej i bibliotekę.
Również w 1947 roku utworzono miejskie przedsiębiorstwo handlowe, rozpoczęły działalność artele spółdzielczości przemysłowej „Mietallist” i „Łucz”, które przetrwały odpowiednio do 1953 i 1954 roku. W 1948 roku ruszyły serowarnia, piekarnia przemysłowa, miejski kombinat spożywczy i przedsiębiorstwo leśno-przemysłowe.
W latach 1947–50 częściowo odbudowano wodociągi, uruchomiono przepompownię i wieżę ciśnień. Odbudowywano również sieć elektroenergetyczną. Aby zapewnić mieszkańcom lokum, wyremontowano 499 budynków mieszkalnych (jedną trzecią przedwojennych zasobów). Na dzień 01.01.1950 w Gusiewie działały: żłobek, przedszkole, dwa domy dziecka, dwie szkoły podstawowe, szkoła średnia, szkoła zawodowa i technikum rolnicze. Opiekę zdrowotną zapewniały szpital na 80 miejsc, przychodnia i apteka. Placówki kultury i rozrywki: kino „Spartak”, Dom Oficera, dom kultury i biblioteka.
Kładka dla pieszych im. Karla Brandta, która podzieliła los wszystkich mostów w Gumbinnen wysadzonych w 1945 roku.
W latach 50. Gusiew nadal rozwijał się jako ośrodek przemysłowy.
Dziewczynki przy fontannie w parku w Gumbinnen.
07.01.1952 kombinat młynarski przekształcono w wytwórnię pasz, uruchomiono elektrownię GRES-5 (1953) i zbudowano Gusiewskie Zakłady Osprzętu Oświetleniowego (1954). W 1957 roku otwarto dworzec kolejowy. W latach 1958–59 rozpoczęło się masowe budownictwo bloków mieszkalnych. W 1961 roku zlikwidowano ostatni budynek mieszkalny w złym stanie technicznym.
12.06.1961 na bazie zakładów remontowo-mechanicznych utworzono przedsiębiorstwo „Mikrodwigatiel”, które produkowało silniki elektryczne małej mocy na potrzeby gospodarstw domowych i przemysłu i stało się jednym z największych zakładów tej branży w kraju.
W 1964 roku otwarto zakłady dziewiarskie „Czajka”, produkujące do 8000 wyrobów dziennie. W pierwszej połowie lat 60. zbudowano nowy most na Pissie, kino „Mir” (650 miejsc), nową szkołę dla 450 uczniów, dwa przedszkola i dwa kluby robotnicze. Sieć handlowa rozrosła się do 40 sklepów, a gastronomiczna – do 13 stołówek. Znacznie rozwinęła się też służba zdrowia. Przybyły: szpital na 150 miejsc, porodówka na 49 łóżek, stacja pogotowia ratunkowego, sześć punktów medycznych, stacja sanitarno-epidemiologiczna i dwie apteki. Od 1961 roku działała szkoła wieczorowa. Otwarto dom pionierów i szkołę muzyczną (1959). W 1963 roku na placu Zwycięstwa stanął pomnik Lenina.
Stadion miejski w Gumbinnen (ul. Krasnoarmiejska).
W latach 70. i 80. najważniejszymi przedsiębiorstwami miasta pozostawały zakłady osprzętu oświetleniowego oraz zakłady „Mikrodwigatiel”, których wyroby trafiały do wszystkich regionów kraju. W 1979 roku w Gusiewie rozpoczęła pracę cegielnia.
Radziecki przesiedleniec na bramie stadionu klubu piłkarskiego „Prussia”.
W latach 80. Gusiewska Wytwórnia Pasz rozszerzyła produkcję i zaczęła dostarczać swoje wyroby poza obwód. W 1984 roku otwarto dla mieszkańców kompleks gastronomiczny „Kosmos”. Pod koniec lat 80. miejskie zasoby mieszkaniowe były podłączone do wodociągu w 98,3%, do kanalizacji miejskiej – w 92,7%, do sieci gazowej – w 97,2%. Niski pozostawał jedynie poziom dostępu do centralnego ogrzewania (31,1%) i ciepłej wody (29,8%). W mieście działała komunikacja miejska (5 linii autobusowych).
Lata 90. minęły w Gusiewie tak samo jak w wielu innych małych miastach. Najbardziej ucierpiał przemysł, rozwijały się natomiast handel, usługi i produkcja żywności. W 1993 roku otwarto muzeum historyczno-krajoznawcze, a pierwszych uczniów przyjęła wówczas szkoła nr 5, największa w mieście.
Później otwarto także szkołę nr 6. W 1994 roku zamknięto cegielnię. W 1997 roku stanęły zakłady „Mikrodwigatiel”, później jednak wznowiły działalność, zajmując się głównie serwisem i naprawą silników elektrycznych. Kryzys produkcji przemysłowej trwał także w pierwszej dekadzie XXI wieku. W 2003 roku zamknięto zakłady osprzętu oświetleniowego. W 2004 roku zbankrutowały zakłady dziewiarskie „Czajka”.
Po 2005 roku nastąpiły pewne pozytywne zmiany: w halach zakładów „Mikrodwigatiel” rozpoczęła działalność spółka Mikron sp. z o.o., która (choć nie w dawnej skali) wznowiła produkcję w dotychczasowym profilu. W 2008 roku ruszył projekt „Technopolis GS”, zakładający utworzenie w Gusiewie klastra przemysłu opartego na wiedzy. W 2009 roku otwarto w nim zakład NPO „Cyfrowe Systemy Telewizyjne”, produkujący różnego rodzaju cyfrowe dekodery telewizyjne. W ramach technopolis powstały również zakłady produkcji opakowań kartonowych oraz kombinat budownictwa mieszkaniowego.
Budynek administracji rejonowej w Gusiewie (plac Zwycięstwa) obecnie.
W 1990 roku Ministerstwo Kultury RFSRR uznało Gusiew za miasto historyczne Rosji. W latach 2010. w Gusiewie zintensyfikowano działania na rzecz zwiększenia atrakcyjności turystycznej miasta. Główny nacisk położono na rolę miasta w wydarzeniach pierwszej i drugiej wojny światowej.
Pogłębiarka przy ujściu rzeki Krasnaja do rzeki Pissa (Park Miejski).
28.05.2011 otwarto Ogród Monet, w którym prezentowane są makiety monet bicia rosyjskiego i radzieckiego. W 2015 roku na postumencie ustawiono czołg IS-2.
Zabytki
Kościół salzburski (1840), kościół luterański (1926), kaplica baptystów (1906), kościół katolicki (pocz. XX w., na terenie jednostki wojskowej, obecnie klub), kaplica staromiejska (kon. XIX w.), kaplica katolicka (1920), dawny klub myśliwski (Dom Oficera), zespół młyna parowego i wodnego oraz spichlerza (kon. XIX – pocz. XX w.), budynek szkoły rolniczej (1872), budynek starostwa powiatowego (1898), budynek szkoły im. Fryderyka Wilhelma I (1903), budynek Banku Ludowego (pocz. XX w.), liczne inne budynki mieszkalne i administracyjne z kon. XIX – pocz. XX w., zespoły koszar garnizonowych i magazynów wojskowych, budynki sztabowe i inne budynki wojskowe (kon. XIX w.), rzeźba łosia (1911), fresk Ottona Heicherta (technikum rolnicze), ruiny pomnika żołnierzy pułku ułanów, miejsce pochówku 17 rosyjskich i 44 niemieckich żołnierzy (1914), mogiła zbiorowa żołnierzy radzieckich (960 osób, pomnik z 1955 r.), Most Królewski (1957), Ogród Monet (2011).
Znane postacie
Arthur Degner / Degner (1888–1872), niemiecki malarz. Urodził się w Gumbinnen, w latach 1906–08 studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Królewcu. W czasach nazizmu był prześladowany za „sztukę zdegenerowaną”.
Malarz Arthur Degner.
Richard Friese / Friese (1854–1818), niemiecki malarz animalista. Urodził się w Gumbinnen i mieszkał tam do 1871 roku. Autor licznych pocztówek artystycznych z widokami Puszczy Rominckiej. Jako rzeźbiarz znany jest z figur jeleni na Moście Jelenim na rzece Rominta (Krasnaja).
Gregorovius / Gregoruvius (1821–91), niemiecki historyk i pisarz, autor fundamentalnego dzieła o średniowiecznych dziejach Rzymu i Włoch. W latach 1832–38 uczył się w gumbinneńskiej szkole im. Fryderyka / Friedrichschule. Następnie studiował na Uniwersytecie Królewieckim, gdzie później obronił doktorat.
Informacje uzupełniające
Sodeiken założono przed 1550 r. W 1550 r. wzmiankowane jest jako Sadnicken, ok. 1557 r. — jako Sudekeit. W XIX w. Sodeiken było wsią, która od 1818 r. tworzyła gminę wiejską w powiecie Gumbinnen (Gusiew). Wieś należała do parafii Gumbinnen-Altstadt (kościół staromiejski / Altstädtische Kirche w Gumbinnen). W 1871 r. gmina Sodeiken składała się z czterech miejscowości: wsi Sodeiken (36 zagród) oraz majątków Bernen (4 zagrody), Radlauken (2 zagrody) i karczmy Fichtenwalde / Krug Fichtenwalde (2 zagrody). Łącznie w gminie mieszkało 105 rodzin i 14 kawalerów. 18.03.1874 gminę wiejską Sodeiken włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Stanneitschen (od 1938 r. Zweilinden, Furmanowo). Emerytowany starszy listonosz Friedrich Lenkeit z Sodeiken pełnił funkcję zarządcy okręgu urzędowego od 1933 r. aż do ewakuacji jego ludności w 1944 r.
Norutschatschen w XIX w. było wsią, która od 1818 r. tworzyła gminę wiejską w powiecie Gumbinnen (Gusiew). Wieś należała do parafii Gumbinnen-Altstadt (kościół staromiejski / Altstädtische Kirche w Gumbinnen). W 1871 r. w Norutschatschen było 45 gospodarstw, w których mieszkały 192 rodziny i 11 kawalerów. 18.03.1874 gminę wiejską Norutschatschen włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Prußischken (od 1938 r. Preußendorf, Briańskoje).
Groß Norutschatschen założono w 1539 roku. Pierwotnie wzmiankowane jest jako Klein Killigkehmen, Klein Kulligkehmen lub Klein Colligkeim. W 1555 r. występuje jako Klein Colligkehmen, w 1590 r. — jako Klein Collikenen. Później — Norutschatschen. W XX w., w okresie przedwojennym, w Groß Norutschatschen działały szkoła, cegielnia, młyn, hotel i dwa kąpieliska nad rzeką Rominta (Krasnaja).
Klein Norutschatschen wzmiankowane jest w 1898 roku jako oddalone zagrody Norutschatschen (zu Norutschatschen). W 1898 r. stało tam 13 domów mieszkalnych. Wieś należała do parafii Gumbinnen-Altstadt (kościół staromiejski / Altstädtische Kirche w Gumbinnen). W pierwszej połowie XX wieku w Klein Norutschatschen działała cegielnia.
Friedrichsfelde po raz pierwszy wzmiankowane jest w 1785 roku. W XIX w. Friedrichsfelde było wsią w powiecie Gumbinnen (Gusiew). Wieś należała do parafii Gumbinnen-Altstadt (kościół staromiejski / Altstädtische Kirche w Gumbinnen). Do 1865 r. wieś Friedrichsfelde należała do gminy wiejskiej Norutschatschen (obecnie część Gusiewa). 11.02.1865 utworzono samodzielną gminę wiejską Friedrichsfelde, do której wszedł również majątek Borksruh (54°36'34'' szer. pn., 22°13'14'' dł. wsch.), tworzący wcześniej okręg dworski (Gutsbezirk). W 1871 r. gmina Friedrichsfelde liczyła siedem zagród (pięć w Friedrichsfelde, dwie w Borksruh), w których mieszkało 13 rodzin i jeden kawaler. 18.03.1874 gminę wiejską Friedrichsfelde włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Prußischken (od 1938 r. Preußendorf, Briańskoje). W latach przedwojennych w Friedrichsfelde działała cegielnia.
Annahof założono w 1821 roku jako należący do gminy miejskiej Gumbinnen majątek (Kammergut) z wiatrakiem. Majątek należał do parafii w Gumbinnen. W 1871 r. w Annahof było jedno gospodarstwo. W latach 30. XX w. Annahof liczył kilka niewielkich gospodarstw.
Luschen założono nie później niż w 1564 roku jako Luschichkeim. Następnie do 1785 r. wieś nosiła nazwę Luschkeinen. W XIX w. Luschen było wsią, która od 1818 roku tworzyła gminę wiejską w powiecie Gumbinnen (Gusiew). Wieś należała do parafii Gumbinnen-Altstadt (kościół staromiejski / Altstädtische Kirche w Gumbinnen). W 1871 r. Luschen liczyło 16 zagród, w których mieszkało 50 rodzin i 1 kawaler. 18.03.1874 gminę wiejską Sodeiken włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Stanneitschen (od 1938 r. Zweilinden, Furmanowo). W okresie przedwojennym w Luschen działała szkoła.
Schönort założono około 1899 r. jako wieś wchodzącą w skład gminy wiejskiej Luschen. Wieś należała do parafii Gumbinnen-Altstadt (kościół staromiejski / Altstädtische Kirche w Gumbinnen).
Drücklershöfchen założono przed 1833 r. jako wieś wchodzącą w skład gminy wiejskiej Kulligkehmen (od 1938 r. Ohldorf, Lipowo) w powiecie ziemskim Gumbinnen (Gusiew). Wieś, w której przeważali wyznawcy Kościoła reformowanego, należała do parafii kościoła nowomiejskiego / Neustädtische Kirche w Gumbinnen. 18.03.1874 wieś Drücklershöfchen jako część gminy wiejskiej Kulligkehmen weszła do nowo utworzonego okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Kulligkehmen.
Mieszkańcy Gumbinnen na placu przed dworcem.
Struktura ludności Gumbinnen w 1871 r.: chrześcijanie ewangelicy – 8880, katolicy – 36, inni chrześcijanie – 3, żydzi – 137, dzieci poniżej 10 lat – 1289, umiejący czytać i pisać – 7093 (94%), niewidomi – 4, głuchoniemi – 8, obłąkani – 8.
Struktura ludności gminy Sodeiken w 1871 r.: chrześcijanie ewangelicy – 469, katolicy – 1, dzieci do lat 10 – 130, umiejący czytać i pisać – 247 (75%), niewidomi – 1, głuchoniemi – 1, obłąkani – 1.
Struktura ludności Norutschatschen w 1871 r.: wszyscy 783 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do lat 10 – 234, umiejący czytać i pisać – 392 (72%), obłąkani – 2.
Struktura ludności Luschen w 1871 r.: chrześcijanie ewangelicy – 188, Żydzi – 13, dzieci do lat 10 – 56, umiejący czytać i pisać – 78 (57%).
Struktura ludności gminy Friedrichsfelde w 1871 r.: wszyscy 70 – chrześcijanie ewangelicy, dzieci do lat 10 – 11, umiejący czytać i pisać – 51 (93%), obłąkani – 1.
Dynamika liczby ludności Gumbinnen-Gusiewa: 1738 – 2082, 1782 – 4798, 1816 – 5072, 1831 – 6023, 1867 – 8779, 1871 – 9056, 1875 – 9144, 1880 – 9530, 1885 – 10 453, 1890 – 12 207, 1905 – 14 196, 1910 – 14 540, 1925 – 19 002, 1933 – 19 987, 1939 – 22 181, 1946 (paźdz.) – 17001, 1947 – 65012, 1959 – 14 174, 1970 – 22 053, 1979 – 24 574, 1989 – 27 031, 2002 – 28 467, 2009 – 28 063, 2010 – 28 260, 2012 – 28 542, 2013 – 28 534, 2014 – 28 508, 2015 – 28 511, 2016 – 28 204, 2017 – 28 257, 2019 – 28 307, 2020 – 28 484, 2021 – 29 234 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności gminy Sodeiken: 1867 – 782, 1871 – 4703, 1885 – 604, 1905 – 527, 1925 – 480, 1933 – 405, 1939 – 553 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności gminy Norutschatschen: 1867 – 803, 1871 – 783, 1885 – 1229, 1905 – 3603, 1910 – 3713 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności Annahof: 1871 – 18, 1905 – 18 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności gminy Luschen: 1867 – 197, 1871 – 201, 1885 – 224, 1905 – 247, 1910 – 265, 1919 – 204, 1925 – 161, 1933 – 218, 1939 – 231 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności Drücklershöfchen: 1905 – 38 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności gminy Friedrichsfelde: 1867 – 64, 1871 – 704, 1885 – 53, 1905 – 36, 1925 – 25, 1933 – 25, 1939 – 29 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności Blumenau: 1905 – 10 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności młyna Norutschatschen: 1905 – 15 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności Klein Norutschatschen: 1898 – 201 mieszkańców.
Dynamika liczby ludności Schönort: 1905 – 20 mieszkańców.
——————
1 – w tym 180 Niemców.
2 – w tym 309 Niemców
3 – w tym w samej wsi Sodeiken 394 mieszkańców.
4 – w tym w samej wsi Friedrichsfelde 58 mieszkańców.
Zdjęcia: bildarchiv-ostpreussen.de, pastvu.com, Michaił Ogorodnikow.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
