Herb
Tylży
Tylża po raz pierwszy pojawia się w dokumentach zakonnych w 1385 roku jako dawne pruskie grodzisko, z którego wyruszyła jedna z wypraw na Litwę. W 1404 roku założono tu zamek, wzniesiony na pruskich wałach u ujścia rzeki Tilsete (Tylży) do Memel (Niemna). Zamek w Tylży jako siedziba prokuratora podlegał komturstwu Ragneta / Ragnit (Niemen) i pełnił funkcję warowni granicznej nad Memel, chroniącej przed najazdami Litwinów. Podobnych zamków nad Memel było kilka. Jeden z nich – Kaustritten – znajdował się cztery kilometry na wschód od Tylży i został zniszczony podczas litewskiego najazdu w 1382 roku.
Zakładano, że zamek w Tylży zastąpi Kaustritten w zakonnym systemie obronnym.
Na rzece Tilsete wzniesiono, jak to było w zwyczaju, groblę, która spiętrzyła wodę w staw. Woda ze stawu trzema sztucznymi korytami spływała do zamkowej fosy, dzięki czemu zamek i przedzamcze były całkowicie otoczone wodą. Z dokumentów z 1406 roku znamy imię mistrza z Gdańska, który kierował budową – był to Hannus Boppe. Mury zamku ukończono w 1408 roku.
Tylża na rycinie Krzysztofa Hartknocha, XVII w.
Pełne ukończenie budowy zamku w Tylży uniemożliwiła Wielka Wojna (1409–11). Wiadomo jednak, że skrzydło główne stało już w 1410 roku. W 1411 roku zamek został oblężony i poważnie uszkodzony. Po zakończeniu działań wojennych go wyremontowano, a pod jego murami powstała osada.
Zamek w Tylży.
W 1466 roku zamek w Tylży wymieniony jest w dokumentach II pokoju toruńskiego. W dokumentach z 1514 roku odnotowano, że w osadzie Tylża istniały karczma i klasztor franciszkanów.
Po sekularyzacji zakonu (1525) książę Albrecht Brandenburski w 1537 roku polecił przeprowadzić w zamku prace remontowe. W 1549 roku w osadzie otwarto szkołę. W 1551 roku wzmiankowany jest pierwszy kościół w Tylży. 02.12.1551 w tym kościele, zanim nadał Tylży prawa miejskie, książę Albrecht był obecny przy wyborze miejskiego magistratu i ławników. Jedenaście miesięcy po tym wydarzeniu, 02.11.1552, osada otrzymała od księcia prawo chełmińskie. W 1565 roku zbudowano ratusz i gmach sądu. W 1586 roku otwarto szkołę łacińską. W latach 1598–1612 w miejscu rozebranego z powodu złego stanu pierwszego kościoła wzniesiono nowy.
W latach 1670–71, ponieważ zamek zakonny jako budowla fortyfikacyjna był już beznadziejnie przestarzały, wokół jego murów usypano ziemne wały o bastionowym zarysie.
W latach 1695–99 kościół miejski przebudowano – dostawiono do niego wieżę z kopułą i iglicą. W 1698 roku w Tylży otwarto urząd pocztowy. Jako miasto graniczące z Litwą Tylża od początku XVIII wieku była miastem garnizonowym. W 1716 roku stacjonowało w niej 700 kawalerzystów.
W latach 1709–10 Tylżę i okolice nawiedziła epidemia dżumy, która zabrała niemal połowę mieszkańców miasta. W 1732 roku staraniem króla Fryderyka Wilhelma I osiedlono w Tylży 140 rodzin uchodźców religijnych, głównie z Salzburga. W 1754 roku zbudowano w Tylży nowy ratusz.
Ratusz w Tylży zwrócony był fasadą ku placowi Schenkendorfa, na którym stał pomnik poety.
Podczas wojny siedmioletniej (1756–63) Tylża była jednym z pierwszych miast zajętych przez armię rosyjską. Miasto zostało zajęte bez walki 19 lipca 1757 roku przez korpus pod dowództwem generała W.W. Fermora. Pod koniec lipca 1757 roku feldmarszałek S.F. Apraksin mianował komendantem Tylży pułkownika I.I. Numersa.
Widok z kościoła zakonnego w Tylży na ulicę Niemiecką; na lewo od środka panoramę miasta zdobi iglica kościoła reformowanego, pośrodku – ratusz, po prawej – most kolejowy na Memel (Niemnie).
Po odwrocie armii Apraksina i nowej wyprawie na Prusy, od 03.01.1758 do 06.08.1762 Tylża znajdowała się pod zarządem rosyjskim. Przez cały ten czas miasto pozostawało bazą przeładunkową zaopatrzenia, a w 1762 roku stało się też kluczowym punktem wycofywania armii rosyjskiej.
W 1767 roku w Tylży zbudowano most pływający (pontonowy) na Memel (Niemnie). W 1795 roku w zamku mieszkał dowódca pułku dragonów zakwaterowanego w mieście. W latach 1799–1801 radca handlowy Gottschald wybudował w Tylży dwa wiatrowe tartaki, po czym miasto stało się tradycyjnym ośrodkiem przemysłu drzewnego. W 1803 roku rozpoczęto budowę szosy do Taplacken (dziś Tałpaki), którą ukończono dopiero w 1834 roku.
Światową sławę Tylża zyskała w 1807 roku dzięki podpisanemu tu pokojowi tylżyckiemu między Francją a Rosją, który zakończył wojnę z IV koalicją. Poprzedził go przemarsz przez miasto licznych oddziałów armii rosyjskiej, pokonanej w bitwie pod Frydlandem (14.06.1807). Wieczorem 17 czerwca pierwsze wojska rosyjskie weszły do Tylży, objęły ochroną przeprawę przez Memel i zaczęły przechodzić na jej prawy brzeg.
Napoleon przybył z wojskiem pod Tylżę 19 czerwca i tam wręczono mu propozycję rozejmu. Rozpoczęły się przygotowania do spotkania obu cesarzy. Napoleon ostentacyjnie ignorował starania króla Prus Fryderyka Wilhelma III, by stać się stroną układu, podkreślając, że zawiera pokój wyłącznie z Rosją. 25 czerwca doszło do pierwszego spotkania cesarzy na tratwie z namiotem pośrodku Memel.
Do Tylży przybył również Fryderyk Wilhelm III z królową Luizą. 6 lipca 1807 roku królowa Luiza spotkała się w Tylży z Napoleonem, by prosić o złagodzenie warunków pokoju dla Prus. 07.07.1807 Napoleon i Aleksander I podpisali traktat pokojowy w Tylży.
W grudniu 1812 roku Tylża po raz kolejny stała się miejscem przemarszu wojsk – armia francuska się wycofywała, a rosyjska rozpoczynała swoje wyprawy zagraniczne.
W 1820 roku zamek w Tylży wykupiły władze miejskie i umieszczono w nim sąd miejski. W 1823 roku otwarto park miejski Jakobsruhe. W 1830 roku zbudowano w Tylży synagogę. W 1833 roku uruchomiono ważny trakt pocztowy Berlin–Petersburg, który przebiegał przez Tylżę. Około 1842 roku na terenie zamku ulokowano młyn parowy, a w 1844 roku przebudowano go na fabrykę maszyn. W latach 1843–51 wzniesiono kościół katolicki Wniebowstąpienia Pańskiego. W 1865 roku powstał telegraf, który połączył miasto liniami telegraficznymi z Wystrucią / Insterburg (Czerniachowsk), Gąbinem / Gumbinnen (Gusiew) i Kłajpedą / Memel.
Panorama Tylży, rzeka i tratwa, na której po klęsce armii rosyjskiej pod Frydlandem w czerwcu 1807 roku toczyły się rokowania Napoleona z Aleksandrem I.
W latach 1863–65 zbudowano linię kolejową do Wystruci (Czerniachowsk), którą 16.06.1865 przybył do Tylży pierwszy pociąg z Królewca. Po zbudowaniu w latach 1875–76 mostu kolejowego przez Memel (Niemen) pociągi zaczęły kursować aż do dworca w Memel (Kłajpeda).
1807. Napoleon, pruska para królewska (pośrodku) i car rosyjski Aleksander I w Tylży.
W 1871 roku gmina miejska Tylża obejmowała oprócz samego miasta jeszcze 11 podmiejskich miejscowości. W 1873 roku na zamku zbudowano fabrykę papieru, która jednak już w 1876 roku spłonęła. Pożar wyrządził zamkowi ogromne szkody – na jego ruinach działa obecnie wytwórnia wapna.
W 1895 roku Tylża stała się samodzielnym powiatem miejskim (Stadtkreis Tilsit). W 1898 roku zbudowano nową wieżę ciśnień. W grudniu 1900 roku uruchomiono elektrownię, co pozwoliło 26.07.1901 otworzyć w mieście linię tramwajową. Również w 1900 roku wzniesiono kościół reformowany, a tylżyckie gimnazjum przeniosło się w tym samym roku do nowego budynku. W 1910 roku w Tylży istniały: dwie szkoły (dla chłopców i dla dziewcząt), gimnazjum realne, sąd, poczta, urząd celny i bank państwowy. W mieście stacjonował garnizon: dwa bataliony pułku piechoty „von Boyen” oraz pułk dragonów „Książę Albrecht Pruski”. W 1910 roku zbudowano teatr Królowej Luizy, a w 1912 roku wzniesiono w Tylży kolejną wieżę ciśnień – najwyższą wówczas w Prusach Wschodnich.
Wraz z wybuchem pierwszej wojny światowej i rozpoczęciem operacji wschodniopruskiej armii rosyjskiej 23.08.1914 pod Tylżę przerzucono Pierwszy Konny Oddział Kirasjerów Jej Cesarskiej Mości (rotmistrz Czebyszew). Już 26.08.1914 miasto zajęła armia rosyjska.
28.08.1914 do Tylży przybył mianowany komendantem pułkownik Bogdanow. Wprowadzono pewne ograniczenia (godzina policyjna od 21.00 i zakaz sprzedaży alkoholu żołnierzom), mimo to aż do września 1914 roku miasto żyło niemal jak w czasie pokoju. Oddział zbiorczy pod dowództwem generała W.W. Malma (1857–1926), złożony z pułku piechoty, dywizjonu artylerii i dwóch sotni kozackich, ochraniał głównie obiekty kolejowe, mosty i porządek w mieście.
Dopiero 12–13 września 1914 roku w okolicach Tylży rozpoczęły się działania zbrojne. Stacjonujący w Tylży oddział generała Malma nie został na czas powiadomiony o ogólnym odwrocie 1. Armii rosyjskiej spod Tylży. Niemiecka 9. Brygada Landwehry odcięła garnizonowi miasta drogi odwrotu. Działania żołnierzy Landwehry wsparli mieszkańcy Tylży, którzy zaczęli ostrzeliwać wojska rosyjskie. W wyniku ogólnego zamętu i częściowej utraty dowodzenia rosyjski garnizon został podzielony na dwie części: jedna z walką przerwała okrążenie, druga zaś stoczyła bój na obrzeżach miasta. Ta grupa, złożona głównie z żołnierzy Gatczyńskiego Pułku Piechoty (płk A.W. Wołkow, 1869–1915), została całkowicie rozbita. Nieprzyjaciel zdobył tabor i artylerię. Do niewoli trafili również generał Malm i pułkownik Wołkow. Poległych żołnierzy rosyjskich pochowano na Cmentarzu Leśnym.
01.04.1919 do powiatu miejskiego i gminy miejskiej Tylża włączono wsie Kallkappen / Kallkappen (część Sowiecka), Splitter (część Sowiecka), Stolbeck (część Sowiecka) i Tilsit-Preußen (część Sowiecka).
Tylżycki Holzmarkt z widokiem na Kościół Niemiecki, przeprawę przez Memel i Brückendorf.
Po zakończeniu pierwszej wojny światowej od powiatu ziemskiego Tylża oderwano znaczne terytoria na prawym brzegu Memel. W rezultacie sama Tylża znalazła się na granicy niemiecko-litewskiej, a powiat ziemski Tylża i powiat Ragneta 01.07.1922 połączono w powiat ziemski Tilsit-Ragnit.
Niemiecka 9. Brygada Landwehry odcina rosyjskiemu garnizonowi Tylży drogi odwrotu.
W latach 1924–25 w Tylży zbudowano lotnisko. W kwietniu 1926 roku wylądował na nim pierwszy samolot transportowy, lecący na trasie Królewiec–Tylża–Memel. W 1931 roku w znacznie rozrośniętym mieście było 2673 budynki mieszkalne i 13 868 zabudowań gospodarczych. Gmina miejska obejmowała 16 miejscowości i przedmieść. Przemysł Tylży reprezentowały fabryka celulozy, kilka tartaków, gazownia, browar, cegielnia, garbarnia, gorzelnia i serowarnia. W 1935 roku w parku Jakobsruhe otwarto Thingplatz – amfiteatr przeznaczony na imprezy masowe.
Działania wojenne w 1945 roku wyrządziły gospodarce miejskiej Tylży poważne szkody. Zniszczony został most Królowej Luizy, a miejska infrastruktura komunalna przestała działać.
W listopadzie 1946 roku w mieście było 1317 domów w należytym stanie. Mimo to ze względu na niewielką liczbę mieszkańców, którzy pozostali lub przybyli, na jedną osobę przypadało ponad 29 m² powierzchni mieszkalnej.
11.05.1946 wydano rozkaz Ludowego Komisariatu Przemysłu Celulozowo-Papierniczego o odbudowie produkcji papieru w Tylży. Początkowo przy pracach odbudowy uczestniczyli jeńcy wojenni, a od grudnia 1945 roku zaczęli przybywać radzieccy specjaliści budowlani i monterzy. Od stycznia 1946 roku kombinat celulozowo-papierniczy zaczął wytwarzać pierwsze produkty (papier pakowy). W połowie 1946 roku liczba zatrudnionych w nim osiągnęła 1351 osób. W 1946 roku przywrócono połączenie kolejowe Tylża–Wystruć (Sowieck–Czerniachowsk).
Produkcja słynnego miejscowego sera tylżyckiego, który rozsławił miasto na cały świat.
07.09.1946 Tylżę przemianowano na miasto wydzielone Sowieck. Formalnie stało się ono ośrodkiem rejonu sowieckiego, jednak wszystkie instytucje rejonowe od razu ulokowano w Niemenie. 25.07.1947 siedzibę rejonu sowieckiego oficjalnie przeniesiono do miasta Niemen.
Port – jedno z najważniejszych miejsc w mieście.
W ciągu 1947 roku z Sowiecka do radzieckiej strefy okupowanych Niemiec wysłano około połowy obywateli niemieckich (830 osób). Pozostałych deportowano w 1948 roku.
Pod koniec 1947 roku w mieście działały kombinat celulozowo-papierniczy, wapiennik, tartak, browar, wytwórnia drożdży, zakład spirytusu posiarczynowego (zamknięty w 1948), cegielnia i dachówkarnia (zamknięta w 1949), wytwórnia mydła oraz młyn. Do 1948 roku uruchomiono produkcję cukierków i innych wyrobów cukierniczych w zakładzie „Krasnyj Piszczewik”, a w 1949 roku – mleczarnię.
W 1947 roku odbudowano drewniany most przez Niemen oraz most kolejowy. Latem 1947 roku zaczęła kursować rzeczna linia pasażerska Kaliningrad–Gwardiejsk–Polesk–Sowieck. W 1948 roku otwarto połączenia kolejowe Kaliningrad–Sowieck oraz Kaliningrad–Kłajpeda przez Sowieck. Kursował także pociąg lokalny Sowieck–Niemen. W 1948 roku uruchomiono loty pocztowe z Kaliningradu do Sowiecka.
Już na początku 1947 roku w Sowiecku działało pięć szkół: dwie podstawowe, niepełna średnia, średnia oraz niepełna średnia dla Niemców. W 1948 roku otwarto szkołę pedagogiczną (zamkniętą w 1956).
Istniały także dwa przedszkola, dziewięć placówek służby zdrowia, dom pioniera i dom kultury. Dla mieszkańców otwarto 23 sklepy i siedem zakładów gastronomicznych. W 1947 roku ukazał się pierwszy numer gazety miejskiej „Bolszewik” (później – „Znamia Kommunizma”). 24.09.1947 decyzją miejskiego komitetu wykonawczego zmieniono niemieckie nazwy 148 ulic i zaułków.
W 1948 roku w budynku dawnego niemieckiego kina „Capitol” otwarto kino „Spartak”. W kolejnym, 1949 roku uruchomiono kino „Czapajew”. W 1948 roku rozpoczęto prace nad zagospodarowaniem ulic i przestrzeni publicznych. Miasto zazieleniono. Szczątki żołnierzy radzieckich przeniesiono z pierwotnych pochówków do wspólnej mogiły zbiorowej. Na centralnym placu miasta ustawiono czołg T-34 jako pomnik Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.
W 1949 roku utworzono szkołę pracowników oświaty kulturalnej oraz technikum kinematograficzne. W 1950 roku pierwszych pacjentów przyjęło sanatorium dla chorych na gruźlicę kostno-stawową. W 1951 roku otwarto szkołę mechanizatorów rolnictwa, a także szkołę przyzakładową przemysłu piekarniczego.
Hohe Straße, która po II wojnie światowej stała się główną ulicą pieszą Sowiecka.
W kolejnych latach Sowieck rozwijał się jako ośrodek edukacyjny, kulturalny, przemysłowy i komunikacyjny północno-wschodniej części obwodu.
Ulica Zwycięstwa (dawniej Hohe Straße), której potencjał będą musiały odkryć następne pokolenia.
W 1955 roku uruchomiono pierwszy etap zakładów mięsnych, w Sowieckim Kombinacie Celulozowo-Papierniczym wyprodukowano partię próbną wysokiej jakości papieru offsetowego, a oddział dywanów artelu (później fabryki) „Pobieda” wypuścił pierwsze dywany. W 1956 roku zaczął działać Teatr Dramatyczny w Sowiecku. W latach 50. otwarto również Dom Kultury Sowieckiego Kombinatu Celulozowo-Papierniczego oraz park kultury i wypoczynku. W 1960 roku warsztaty mechaniki okrętowej Floty Bałtyckiej w Sowiecku przekształcono w stocznię remontową, przeprowadzającą remonty kapitalne małotonażowych jednostek floty rybackiej. Również w 1960 roku uruchomiono ośrodek retransmisyjny, dzięki któremu mieszkańcy Sowiecka mogli oglądać programy telewizyjne w wysokiej jakości. W mieście było ponadto 7,5 tys. punktów radiowęzłowych i wydawano dwie gazety. Do 1961 roku przemysł spożywczy Sowiecka reprezentowały zakłady młynarskie, zakłady mięsne, zakłady piekarnicze, a także mleczarnia, serowarnia, drożdżownia, browar i przetwórnia owoców. Dla uczniów Sowiecka otwarto 12 szkół, w tym cztery średnie, szkołę z internatem (od 1956 roku), szkołę muzyczną dla dzieci oraz pracownię sztuk plastycznych. Dla dzieci przeznaczonych było siedem żłobków i 12 przedszkoli. Opiekę zdrowotną zapewniało siedem placówek, w tym przychodnia dziecięca, klinika dermatologiczna i kliniki stomatologiczne.
Działały cztery biblioteki, kilka sal sportowych, cztery stacjonarne i jedna objazdowa instalacja kinowa. W mieście było 82 sklepy i 35 stołówek.
W 1963 roku fabrykę „Pobieda” przekształcono w Sowiecką Fabrykę Dywanów „Drużba”, a w 1965 roku – w fabrykę pończoch, która oprócz pończoch kapronowych i elastikowych produkowała także dywany i odzież. W 1970 roku w mieście działało 15 przedsiębiorstw przemysłowych. W 1974 roku dołączyła do nich szwalnia, wyposażona w najnowocześniejsze maszyny. Do 1975 roku w Sowiecku było 118 punktów handlowych i około 40 zakładów gastronomicznych. Zasoby mieszkaniowe miasta w 85,8% miały dostęp do wodociągu, w 82,3% – do kanalizacji, a w 84% – do gazu. Problemem pozostawało jedynie centralne ogrzewanie, które w Sowiecku miało zaledwie 36,2% mieszkań. W mieście było też 10 tys. punktów radiowęzłowych i 1285 telefonów. W 1975 roku Sowieck miał dziewięć szkół, cztery zasadnicze szkoły zawodowe, technikum kinematograficzne, szkołę oświaty kulturalnej, 22 placówki przedszkolne, osiem szpitali, stację sanitarno-epidemiologiczną, dziewięć punktów felczersko-położniczych, dom małego dziecka, 22 biblioteki, dwa domy kultury, dwa kina, dwa stadiony i 13 sal sportowych. W 1979 roku Sowieck zajął I miejsce w obwodzie w dziedzinie zagospodarowania miasta. W 1984 roku zbudowano dworzec autobusowy w Sowiecku. W tym samym czasie otwarto targowisko spożywcze.
Symbol Tylży – Most Królowej Luizy – do II wojny światowej zdobiły żelazne kratownice.
Wraz z początkiem „pierestrojki” ożywiło się życie społeczne miasta. Od 1987 roku zaczęto organizować wydarzenia kulturalne z udziałem delegacji z Litwy i Polski.
XXI wiek. Most Królowej Luizy i litewska „Rakieta” kursująca na trasie Kowno – Nida – Kowno.
W 1988 roku w Sowiecku zarejestrowano parafię prawosławną. Od 1989 roku działało towarzystwo kultury litewskiej. Przejście do gospodarki rynkowej odbiło się na przedsiębiorstwach Sowiecka w różny sposób. W zakładach celulozowo-papierniczych zainstalowano zagraniczne maszyny i rozpoczęto produkcję wysokiej jakości papieru. W szwalni próbowano wprowadzić modny asortyment odzieży. Inne przedsiębiorstwa z trudem odnajdywały się na rynku i borykały się z poważnymi problemami.
W 1991 roku w Sowiecku otwarto filię szkoły medycznej. Od 1992 roku działa muzeum historii miasta. Teatr w Sowiecku uroczyście obchodził w 1993 roku swoje 100-lecie, podkreślając, że wywodzi się od przedwojennego teatru, a na afiszach coraz częściej występował jako „Tilsit-Theater”. W 1994 roku zarejestrowano rzymskokatolicką parafię Sowiecka.
W produkcji sytuacja nie wyglądała tak różowo – jedno po drugim zamykano przedsiębiorstwa: „Drużba-2” S.A. (1996), Zakłady Budowy Statków Rybackich (1997), Sowieckie Zakłady Prefabrykatów Żelbetowych (1998), Zakłady Budowy Maszyn „Raduga” (2000), Zakłady Produktów Mleczarskich Fermentowanych (2001), Przetwórnię Owoców (2002), „Baltmiebiel” S.A. (2005). W 1997 roku zlikwidowano pociąg Kaliningrad–Sowieck, w 1999 roku zawieszono połączenie autobusowe z Krasnoznamienskiem, a w 2001 roku przystań w Sowiecku przestała przyjmować statki. Gospodarka miasta przestawiła się na przewozy (także przemytnicze) na Litwę i z powrotem. W 2003 roku otwarto w Sowiecku konsulat Litwy, a w 2004 roku odrestaurowano Most Królowej Luizy.
W 2008 roku zamknięto Sowieckie Zakłady Celulozowo-Papiernicze – z powodu konkurencji ze strony zagranicznych dostawców oraz niewystarczających kompetencji kierownictwa i właścicieli.
Do 2010 roku hale produkcyjne szwalni mieściły się na jednym piętrze, pozostałe wynajmowano. Wytwarzane przez nią wyroby nie odpowiadały współczesnym wymaganiom, co jeszcze pogłębiało problemy finansowe fabryki. Cechą charakterystyczną lat 2000. (podobnie jak w innych miastach obwodu) był wzrost udziału małych przedsiębiorstw w produkcji (do 1/3), jednak firmy te nie zawsze sprawiały wrażenie solidnych i często powstawały jako jednorazowe struktury na potrzeby konkretnego projektu lub transakcji. Mimo to zauważa się, że sytuacja w zakresie produkcji i miejsc pracy jest w Sowiecku lepsza niż w innych małych miastach wschodniej części obwodu kaliningradzkiego. W 2020 roku w Sowiecku przeprowadzono przebudowę i remont centralnej części miasta.
Obecnie na miejscu dawnego Tilsit-Preußen znajdują się ulice Timiriazewa i Kutuzowa, na miejscu Stolbecku – domy przy ul. Newskiego, na miejscu Senteinen – ulice Spławna i Zielona, na miejscu Splitter i Schillgallen – szpital miejski i domy przy ul. Czapajewa, na miejscu Ballgarden – ulice Lermontowa, Moskiewska i Montażowa, na miejscu Ballgardelen – dom nr 43 przy ul. Sielskiej, na miejscu Bendiglauken – ul. Czerniachowskiego, na miejscu Kallkappen – strefa przemysłowa i zabudowa mieszkaniowa przy Szosie Kaliningradzkiej, a na miejscu majątku Punkt – zabudowania gospodarcze na końcu ul. Kutuzowa.
Zabytki: ruiny zamku w Tylży (XV w.), Most Królowej Luizy (1907, 1947), most kolejowy (1875), budynek synagogi (1830), szachulcowe magazyny stowarzyszenia kupieckiego (1835), kamień pamiątkowy i dąb posadzony na cześć zwycięstwa w wojnie francusko-pruskiej, kościół katolicki (1843–51), kościół ewangelicko-reformowany (1900), kościół luterański (1909–11), dworzec kolejowy (1865), budynek sądu wojskowego (1868), koszary Litewskiego Pułku Dragonów (1878), wieża ciśnień (1898), wieża ciśnień (1912), kolejowa wieża ciśnień (1916), Tilsit-Theater (1893), budynek gimnazjum (1900), budynek Teatru Królowej Luizy (1910), liczne kamienice z końca XIX – początku XX w., park Jakobsruhe z pomnikiem królowej Luizy, „cmentarz leśny, gdzie pochowano 485 żołnierzy Rosyjskiej Armii Imperialnej, 514 żołnierzy niemieckich (1914–15), jednego żołnierza rumuńskiego i 153 radzieckich jeńców wojennych (1941–44), Thingplatz („Zielony Teatr”, 1935), zespół memorialny na zbiorowej mogile żołnierzy radzieckich (386 osób, memoriał z 1975), zbiorowa mogiła żołnierzy radzieckich (74 osoby), pochówek radzieckich jeńców wojennych (45 osób, 1941–42), pomnik żołnierza-wyzwoliciela (1991), pomnik tylżyckiego tramwaju (2012), pomnik królowej Luizy (kopia z 2014), liczne powojenne pomniki i kompozycje rzeźbiarskie.
Informacje dodatkowe
Tilsit-Preussen znane jest od 1540 roku, kiedy mieszkały tu rodziny chłopów skalowskich. W 1619 roku niejaki Gabriel Nimmerjahn otrzymał tu niewielki dom i jedną morgę ziemi na prawie chełmińskim. Po epidemii dżumy w latach 1709–10 okolica się wyludniła. W 1736 roku w ramach programu zasiedlania opustoszałych ziem Fryderyka Wilhelma I przybyli tu uchodźcy religijni z Francji i Nassau. Następnie Tilsit-Preussen wzmiankowane jest w 1741 roku jako wieś Alt Preussen, którą 20 grudnia przekazano pod zarząd magistratu Tylży. W 1785 roku Alt Preussen występuje w dokumentach jako wieś na prawie chełmińskim w osobistych dobrach króla. 03.02.1858 do Tilsit-Preussen przyłączono majątek ziemski Paszelgsten (Bolszyje Polany) wraz z młynem. W 1872 roku wieś Tilsit-Preussen wyłączono spod zarządu Tylży, tworząc gminę wiejską Tilsit-Preussen w powiecie tylżyckim (od 01.04.1896 w powiecie ziemskim tylżyckim). Wieś należała do parafii Tylża-Miasto (Tilsit-Stadt). 25.03.1874 gminę wiejską Tilsit-Preussen włączono do utworzonego wówczas okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Tilsit-Preussen. Naczelnikami okręgu zawsze byli mieszkańcy Tilsit-Preussen: od 1874 roku właściciel ziemski Kark, od 1902 roku właściciel majątku Kairies. 01.04.1919 gmina Tilsit-Preussen utraciła samodzielność i weszła w skład gminy miejskiej Tylża. W latach przedwojennych w Tilsit-Preussen działały szkoła podstawowa i dwie cegielnie.
Okręg urzędowy nr 28 Tilsit-Preussen utworzono 25.03.1874 w powiecie tylżyckim. W jego skład weszły dwie gminy wiejskie: Kallkappen (Sowieck, część) i Tilsit-Preussen (Sowieck, część). Do 1908 roku w skład okręgu urzędowego Tilsit-Preussen wszedł również okręg dworski Paszelgsten (Bolszyje Polany). 01.04.1919 gminę Tilsit-Preussen wyłączono z okręgu urzędowego i włączono do gminy miejskiej Tylża. 24.03.1921 do gminy miejskiej Tylża przeszły również pozostałe miejscowości okręgu urzędowego Tilsit-Preussen, a sam okręg zlikwidowano.
Wieś Stolbeck w latach 1875–1818 tworzyła jedną jednostkę administracyjną ze wsią Splitter (Sowieck, część), położoną na przeciwległym brzegu rzeki Schmalupp (Uzkaja) i stawu Splitterscher Mühlen-Teich. Wieś należała do domeny (amtu) Linkuhnen (Rżewskoje). Chłopi ze wsi Splitter-Stolbeck mieli dziedziczne prawo do ziemi, lecz bez prawa jej swobodnej sprzedaży (Erbfrei).
Od 1818 roku wieś Stolbeck tworzyła gminę wiejską w powiecie tylżyckim (od 01.04.1896 w powiecie ziemskim tylżyckim). Wieś należała do parafii Tylża-Wieś (Tilsit-Land) przy kościele litewskim w Tylży (Litauische Kirche). W 1841 roku w Stolbecku otwarto synagogę, a obok znajdował się cmentarz żydowski. W 1865 roku wschodnim skrajem wsi Stolbeck poprowadzono linię kolejową Królewiec–Tylża, która odtąd oddzielała Tylżę od Stolbecku. W 1871 roku w Stolbecku było 59 domów mieszkalnych. 25.03.1874 gminę wiejską Stolbeck włączono do utworzonego wówczas okręgu urzędowego Stolbeck. W 1905 roku w Stolbecku był 61 dom. We wsi znajdowały się również dwa koszary i kilka cmentarzy. 01.04.1919 gmina wiejska Stolbeck utraciła samodzielność i weszła w skład gminy miejskiej Tylża. W latach przedwojennych w Stolbecku działała szkoła.
25.03.1874 w powiecie tylżyckim utworzono okręg urzędowy nr 23 Stolbeck, w którego skład weszły trzy gminy wiejskie: Schillgallen (Sowieck, część), Splitter (Sowieck, część) i Stolbeck (Sowieck, część). 01.04.1919 gminy wiejskie Splitter (Sowieck, część) i Stolbeck (Sowieck, część) przeszły do powiatu miejskiego Tylża i gminy miejskiej Tylża. 24.03.1921 jedyna pozostała gmina wiejska okręgu urzędowego Stolbeck, Schillgallen (Sowieck, część), przeszła do okręgu urzędowego Weynothen (Oktiabrskoje). W tym samym czasie okręg urzędowy Stolbeck zlikwidowano.
Splitter założono w 1360 roku jako warownię. Było to zapewne proste umocnienie wałowe. Mniej więcej w tym samym czasie zbudowano zaporę na rzece Schmalupp (Uzkaja). Na powstałym w ten sposób stawie młyńskim (Spletterscher Mühlen-Teich) postawiono dwa młyny wodne. W 1365 roku miała miejsce wyprawa do Prus wojsk litewskich w sile ok. 4000 wojowników, podczas której Splitter został zniszczony. Jednak już w 1384 roku wzmiankowany jest w rocznikach toruńskich jako czynne umocnienie. Pod koniec XIV wieku przy warowni powstała osada Prusów-Skalów. W dokumentach z lat 1403 i 1404 wspomina się o znacznych pracach budowlanych w Splitterze – dostarczono tu 122 tys. cegieł oraz drewno. 8 lutego 1411 roku Żmudzini pod wodzą Ramautasa Valimaitisa splądrowali Splitter. Sama warownia została zapewne zniszczona w stopniu krytycznym, po czym postanowiono jej nie odbudowywać, lecz zabezpieczyć ten odcinek pogranicza nowym zamkiem w Tylży. W latach 1491 i 1495 w dokumentach komturii ragneckiej wzmiankowany jest niejaki Szymon, posiadający działki w Splitterze. W 1540 roku w tylżyckich dokumentach podatkowych wymieniony jest majątek ze 183 chłopami w Splitterze, należący do burgrabiego Tylży Moritza von Perschkau. W 1552 roku zniszczone umocnienia Splitteru występują w przywileju jako „góra zamkowa”. Odtąd Splitter istniał wyłącznie jako osada.
30–31 stycznia 1679 roku pod Splitterem doszło do bitwy armii Wielkiego Elektora Fryderyka Wilhelma z wycofującymi się oddziałami armii szwedzkiej pod dowództwem feldmarszałka Henrika Horna. Pruska straż przednia licząca 1000 jeźdźców, dowodzona przez pułkownika Joachima Hennigesa von Treffenfelda, z marszu zaatakowała straż tylną armii szwedzkiej. Następnego dnia, 31 stycznia 1679 roku, do walki ze Szwedami weszła cała kawaleria pruska. Bitwa zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem Prusaków. Około 1000 poległych żołnierzy szwedzkich pochowano na tzw. „cmentarzu szwedzkim” w Splitterze, który przetrwał do 1945 roku.
W latach 1875–1818 wieś Splitter tworzyła jedną jednostkę adm. ze wsią Splitter (Sowieck, część), położoną na przeciwległym brzegu rzeki Smalupp i stawu Splitterscher Mühlen-Teich. Połączona wieś należała do domeny (amtu) Linkuhnen (Rżewskoje) i liczyła 13 gospodarstw domowych. Mieszkańcy wsi mieli dziedziczne prawo do ziemi, bez prawa jej swobodnej sprzedaży (Erbfrei). Do wsi należały również królewski młyn wodny Ballgarden i karczma Splitterscher Krug.
Od 1818 roku wieś Splitter tworzyła gminę wiejską w powiecie tylżyckim (od 01.04.1896 w powiecie ziemskim tylżyckim). Wieś należała do parafii Tylża-Wieś (Tilsit-Land) przy kościele litewskim w Tylży (Litauische Kirche). W 1871 roku w Splitterze było 26 domów mieszkalnych z 80 gospodarstwami domowymi (78 rodzin i 2 kawalerów). 25.03.1874 gminę wiejską Splitter włączono do utworzonego wówczas okręgu urzędowego Stolbeck (Sowieck, część). Przez cały okres istnienia okręgu urzędowego Stolbeck (do 24.03.1921) jego naczelnikami byli zawsze mieszkańcy Splitteru: właściciel ziemski Stephani (od 1874), sołtys Gombert (od 1910) i rotmistrz w stanie spoczynku Reiner (od 1917). 01.04.1919 gmina wiejska Splitter utraciła samodzielność i weszła w skład gminy miejskiej Tylża. W latach przedwojennych w Splitterze działała szkoła.
Pocztówka z mapą sieci drogowej w okolicach Tylży. Czerwone linie – kolej, czerwona linia przerywana – kolej wąskotorowa, czarne linie – szosy.
Senteinen wzmiankowane jest w 1563 roku jako wieś należąca od 1486 roku do burgrabiego Tylży Moritza von Perschkau. W 1785 roku występuje jako folwark domeny królewskiej Ballgarden (Sowieck, część). Od 1818 roku Senteinen było wsią tworzącą gminę wiejską w powiecie ziemskim tylżyckim (od 01.07.1922 w powiecie ziemskim Tilsit-Ragnit). Wieś należała do parafii Tylża-Miasto (Tilsit-Stadt). W 1871 roku gmina Senteinen składała się z dwóch osad, w których było 26 domów mieszkalnych z 61 gospodarstwami domowymi (57 rodzin i 4 kawalerów). 25.03.1874 gminę wiejską Senteinen włączono do utworzonego wówczas okręgu urzędowego Ballgarden (Sowieck, część). W 1905 roku w Senteinen były 54 domy mieszkalne. 01.07.1922 gmina Senteinen utraciła samodzielność i weszła w skład gminy miejskiej Tylża, przy czym niewielka część gminy przypadła gminie wiejskiej Eromeiten (od 1938 Ehrenfelde, Złatoustje).
Schillgallen było wsią tworzącą gminę wiejską w powiecie ziemskim Tylża (od 01.07.1922 w powiecie ziemskim Tylża-Ragneta). Wieś należała do parafii Miasto Tylża / Tilsit-Stadt. W 1871 r. gmina Schillgallen składała się z trzech osad, w których było 77 domów mieszkalnych ze 192 gospodarstwami domowymi (182 rodziny i 10 kawalerów). 25.03.1874 gminę wiejską Schillgallen włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego Stolbeck (Sowieck, część). 24.03.1921 gmina Schillgallen przeszła do okręgu urzędowego Weynothen (Oktiabrskoje). 01.07.1922 gmina wiejska Schillgallen utraciła samodzielność i weszła w skład gminy miejskiej Tylża.
Ballgarden wzmiankowane jest w 1785 roku jako królewski urząd domenalny. W XIX w. Ballgarden było majątkiem tworzącym obszar dworski w powiecie ziemskim Tylża (od 01.07.1922 w powiecie ziemskim Tylża-Ragneta). Majątek należał do parafii Miasto Tylża / Tilsit-Stadt. W 1840 r. w Ballgarden było pięć domów mieszkalnych. W 1871 r. w obszarze dworskim Ballgarden było już osiem domów mieszkalnych, w których mieszkało 38 rodzin. Oprócz samego majątku (pięć domów mieszkalnych) do obszaru dworskiego należały oddalone zagrody Abbau Ballgarden / Abbau Ballgarden z dwoma domami mieszkalnymi oraz owczarnia Ballgarden / Schäferei Ballgarden z jednym domem mieszkalnym. 25.03.1874 obszar dworski Ballgarden włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego Ballgarden. 25.02.1898 obszar dworski Ballgarden zlikwidowano, a majątek Ballgarden włączono do Tylży jako dzielnicę miasta.
Okręg urzędowy nr 27 Ballgarden utworzono w powiecie Tylża 25.03.1874. Weszło do niego siedem gmin wiejskich: Bartukeiten / Bartukeiten (od 1938 Bartenhöh / Bartenhöh, Barsukowka), Bendiglauken / Bendiglauken (Sowieck, część), Birjohlen / Birjohlen (od 1938 Birgen / Birgen, 55°02'53'' N 21°55'49'' E), Moritzkehmen / Moritzkehmen (55°02'48'' N 21°53'49'' E), Pamletten / Pamletten (Strełocznoje, następnie Barsukowka, część), Raukothienen / Raukothienen (od 1938 Rauken / Rauken, 55°01'04'' N 21°52'42'' E), Senteinen / Senteinen (Sowieck, część), a także cztery obszary dworskie: Ballgarden (Sowieck, część), Ballgardehlen / Ballgardehlen (Sowieck, część), Birjohlen / Birjohlen (55°02'55'' N 21°55'47'' E) i Paszelgsten / Paszelgsten (od 1938 Siedelhöhe / Siedelhöhe, Dubki). Gdy 25.02.1898 obszar dworski Ballgarden zlikwidowano i włączono do Tylży jako jej dzielnicę, okręg urzędowy Ballgarden przemianowano na Kallkappen.
Ballgardehlen wzmiankowane jest w XIX w. jako majątek o ograniczonym prawie dziedzicznym (Erbfreigut). W XIX w. Ballgardehlen tworzyło obszar dworski w powiecie ziemskim Tylża i należało do parafii Miasto Tylża / Tilsit-Stadt. W 1840 roku w Ballgardehlen był jeden dom mieszkalny. W 1871 r. w Ballgardehlen były już dwa domy mieszkalne, w których mieszkała jedna rodzina. 25.03.1874 obszar dworski Ballgardehlen włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego Ballgarden (Sowieck, część). Jednak już na przełomie XIX i XX w. majątek Ballgardehlen utracił status samodzielnej miejscowości i wszedł w skład gminy miejskiej Tylża.
Kallkappen założono nie później niż w 1785 roku. Od 1818 r. Kallkappen było wsią tworzącą gminę wiejską w powiecie ziemskim Tylża (od 01.07.1922 w powiecie ziemskim Tylża-Ragneta). Wieś należała do parafii Miasto Tylża / Tilsit-Stadt. 25.03.1874 gminę wiejską Kallkappen włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego Tilsit-Preußen (Sowieck, część). Po 25.02.1898 gmina wiejska Kallkappen przeszła do okręgu urzędowego Ballgarden (Sowieck, część), który wówczas przemianowano na Kallkappen. Emeryt Heinrich Wander / Wander z Kallkappen pełnił funkcję zarządcy okręgu urzędowego w latach 1902–10. 01.04.1919 gmina Kallkappen utraciła samodzielność i została włączona do gminy miejskiej Tylża.
Okręg urzędowy Kallkappen w chwili utworzenia składał się z siedmiu gmin wiejskich: Bartukeiten / Bartukeiten (od 1938 Bartenhöh / Bartenhöh, Barsukowka), Bendiglauken / Bendiglauken (Sowieck, część), Kallkappen (Sowieck, część), Moritzkehmen / Moritzkehmen (55°02'48'' N 21°53'49'' E), Pamletten / Pamletten (Strełocznoje, następnie Barsukowka, część), Raukothienen / Raukothienen (od 1938 Rauken / Rauken, 55°01'04'' N 21°52'42'' E), Senteinen / Senteinen (Sowieck, część). Po tym, jak 01.04.1919 gmina Kallkappen stała się częścią Tylży, okręg urzędowy Kallkappen zlikwidowano (24.03.1921), a wchodzące w jego skład gminy wiejskie utworzyły nowy okręg urzędowy Moritzkehmen.
Bendiglauken założono nie później niż w 1785 roku. Od 1818 r. Bendiglauken było wsią tworzącą gminę wiejską w powiecie ziemskim Tylża (od 01.07.1922 w powiecie ziemskim Tylża-Ragneta). Wieś należała do parafii Tylża-Wieś / Tilsit-Land przy kościele litewskim w Tylży / Litauische Kirche. W 1871 r. w Bendiglauken było 26 domów mieszkalnych z 49 gospodarstwami domowymi. 25.03.1874 gminę wiejską Bendiglauken włączono do nowo utworzonego okręgu urzędowego Ballgarden (Sowieck, część). Jednak już 24.03.1921 okręg urzędowy Ballgarden zlikwidowano, a gmina Bendiglauken przeszła do nowego okręgu urzędowego Moritzkehmen / Moritzkehmen (55°02'48'' N 21°53'49'' E). 21.10.1925 również okręg urzędowy Moritzkehmen został zlikwidowany, a w jego miejsce utworzono okręg urzędowy Bendiglauken. W okresie przedwojennym w Bendiglauken działały szkoła, dwie cegielnie i budka dróżnika.
Okręg urzędowy Bendiglauken w chwili założenia 25.10.1925 składał się z pięciu gmin wiejskich: Bartukeiten / Bartukeiten (od 1938 Bartenhöh / Bartenhöh, Barsukowka), Bendiglauken (Sowieck, część), Birjohlen / Birjohlen (od 1938 Birgen / Birgen), Pamletten / Pamletten (Strełocznoje, następnie Barsukowka, część), Raukothienen / Raukothienen (od 1938 Rauken / Rauken). 06.04.1933 gmina Birjohlen przeszła do okręgu urzędowego Paskallwen / Paskallwen (od 1938 Schalau / Schalau, Dubki). 01.10.1938 gmina Bartenhöh (Barsukowka) utraciła samodzielność i weszła w skład gminy Pamletten (Strełocznoje). Okręg urzędowy, przemianowany do tego czasu na Bendigsfelde, składał się odtąd z trzech gmin: Bendigsfelde (Sowieck, część), Pamletten (Strełocznoje, następnie Barsukowka) i Rauken. Do 1945 r. jego skład już się nie zmienił.
Majątek Punkt do 1895 r. nosił nazwę Sternkopf / Sternkopf, wchodził w skład gminy miejskiej Tylża i należał do parafii Miasto Tylża / Tilsit-Stadt.
Pomnik pierwszych przesiedleńców na dworcu w Sowiecku.
Liczba ludności Tylży-Sowiecka: 1782 – 7701, 1852 – 13 748, 1867 – 19 476, 1871 – 20 251, 1880 – 21 400, 1885 – 22 422, 1890 – 34 539, 1910 – 34 539, 1925 – 50 831, 1933 – 57 286, 1939 – 59 105, 1946 (list.) – 13 3651, 1947 – 15 7952, 1959 – 31 941, 1970 – 38 456, 1989 – 41 881, 2002 – 43 224, 2008 – 42 456, 2009 – 42 619, 2010 – 41 705, 2012 – 41 941, 2013 – 41 802, 2014 – 41 630, 2015 – 41 212, 2016 – 40 984, 2017 – 40 486, 2018 – 39 752, 2019 – 39 150, 2020 – 38 963 mieszkańców.
1 – w tym 2100 Niemców.
2 – w tym 1659 Niemców w styczniu 1947.
Liczba ludności Tilsit-Preußen: 1871 – 1378, 1885 – 1481, 1905 – 1513, 1910 – 1588 mieszkańców.
Liczba ludności Stolbeck: 1867 – 1228, 1871 – 1142, 1885 – 1160, 1905 – 1411, 1910 – 1728 mieszkańców.
Liczba ludności Splitter: 1867 – 323, 1871 – 335, 1885 – 770 mieszkańców.
Liczba ludności Senteinen: 1867 – 271, 1871 – 276, 1885 – 431, 1905 – 545, 1910 – 584 mieszkańców.
Liczba ludności Bendiglauken: 1867 – 314, 1871 – 280, 1885 – 255, 1905 – 312, 1910 – 274, 1939 – 440 mieszkańców.
Liczba ludności Schillgallen: 1867 – 684, 1871 – 717, 1885 – 639, 1905 – 790, 1910 – 972 mieszkańców.
Liczba ludności Ballgarden: 1840 – 107, 1867 – 201, 1871 – 196, 1885 – 201 mieszkańców.
Liczba ludności Ballgardehlen: 1840 – 11, 1867 – 13, 1871 – 18 mieszkańców.
Liczba ludności Kallkappen: 1871 – 674, 1885 – 850 mieszkańców.
Struktura ludności Tylży w 1871: ewangelicy – 18 953, katolicy – 588, pozostali chrześcijanie – 195, żydzi – 515, dzieci do 10 lat – 4101, umiejący czytać i pisać – 13 216 (84%), niewidomi – 21, głuchoniemi – 27, obłąkani – 23.
Struktura ludności Stolbeck w 1871: ewangelicy – 1107, katolicy – 30, żydzi – 5, dzieci do 10 lat – 285, umiejący czytać i pisać – 572 (68%), niewidomi – 2, głuchoniemi – 1.
Skład ludności miejscowości Splitter w 1871 r.: ewangelicy – 331, katolicy – 2, żydzi – 2, dzieci do 10 lat – 85, umiejący czytać i pisać – 116 (51%), głuchoniemi – 2.
Skład ludności miejscowości Senteinen w 1871 r.: ewangelicy – 272, katolicy – 3, żydzi – 1, dzieci do 10 lat – 59, umiejący czytać i pisać – 162 (79%), niewidomi – 1, głuchoniemi – 1.
Skład ludności miejscowości Bendiglauken w 1871 r.: ewangelicy – 274, katolicy – 1, inni chrześcijanie – 5, dzieci do 10 lat – 75, umiejący czytać i pisać – 108 (54%), niewidomi – 2, głuchoniemi – 1.
Skład ludności miejscowości Schillgallen w 1871 r.: ewangelicy – 682, katolicy – 7, żydzi – 28, dzieci do 10 lat – 195, umiejący czytać i pisać – 235 (46%), niewidomi – 1, głuchoniemi – 3, głuchoniemi – 3.
Skład ludności miejscowości Ballgarden w 1871 r.: ewangelicy – 191, katolicy – 5, dzieci do 10 lat – 49, umiejący czytać i pisać – 97 (66%).
Współczesne zdjęcia Michaiła Ogorodnikowa.
Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.
